سماعة بن مهران
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | سَمَاعَة بن مِهران بن عبدالرحمن حَضرَمی کوفی |
| کنیه | اباناشره و ابامحمد |
| محل زندگی | کوفه و مدینه |
| مذهب | شیعه |
| صحابی | امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) |
| اطلاعات حدیثی | |
| راوی از معصوم | امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) |
| روایت از | ابوبصیر، محمد بن مسلم، حسن بن حذیفه |
| راویان از او | ابن ابی عمیر، حسن بن محبوب، احمد بن ابینصر بزنطی، اسحاق بن عمار صیرفی، حسین بن عثمان، صفوان بن یحیی |
| اعتبار | ثقه |
| موضوع روایات | کلامی، فقهی، تفسیری و اخلاقی |
| تعداد روایات | بیش از ۱۰۰۰ روایت |
سَماعَة بن مِهران، از راویان قرن دوم هجری و از اصحاب امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) است. او در منابع رجالی شیعه به عنوان راوی موثق شناخته میشود و نامش در اسناد حدود ۱۱۷۶ روایت، عمدتاً در زمینه فقه، ثبت شده است.
سماعه از راویانی چون ابوبصیر و محمد بن مسلم که از اصحاب اجماع محسوب میشوند، روایت کرده است. همچنین راویانی مانند ابنابیعُمَیر، حسن بن محبوب و احمد بن ابینصر بَزَنطی از او روایت نقل کردهاند.
گروهی از عالمان متقدم مانند شیخ صدوق سماعه را از فرقه واقفیه دانستهاند. از سوی دیگر، رجالیان متأخری همچون سید ابوالقاسم خویی با استناد به دلایلی مانند سکوت منابع رجالی متقدم درباره واقفی بودن او، توصیف نجاشی با عبارت «ثقة ثقة»، و روایتی از امام صادق(ع) که وی را «بهشتی» معرفی میکند، این انتساب را رد میکنند. تاریخ دقیق درگذشت سماعه مشخص نیست، اما بر اساس شواهدی، گفتهاند او دستکم تا اوایل دوران امامت امام کاظم(ع) زنده بوده است.
جایگاه حدیثی
سماعة بن مهران از راویان شیعه قرن دوم است[۱] که روایات متعدد فقهی از امام صادق(ع)[۲] و دستکم ۳۶ روایت از امام کاظم(ع) نقل کرده است.[۳] شواهدی نشان میدهد که دوران امام باقر(ع) را نیز درک کرده است.[۴] به گفته جعفر سبحانی، نام او با عنوانهای «سماعه» و «سماعه بن مهران» در اسناد ۱۱۷۶ روایت ذکر شده است.[۵] روایات سماعه موضوعات کلامی،[۶] فقهی،[۷] تفسیری،[۸] اخلاقی[۹] و طبی[۱۰] را شامل میشود.
رجالیانی مانند نجاشی و علامه حلی، سماعه را با تعبیر «ثقة ثقة» توصیف کردهاند.[۱۱] عالمانی چون شیخ طوسی،[۱۲] محقق حلی،[۱۳] سید ابوالقاسم خویی،[۱۴] عبدالله مامقانی[۱۵] و جعفر سبحانی، وی را ثقه و مورد اعتماد معرفی کردهاند.[۱۶] با این حال ابنداود، او را هم در زمره راویان موثق[۱۷] و هم در بخش راویان ضعیف و مجهول ذکر کرده است. [۱۸]
سماعه از راویانی همچون از ابوبصیر، محمد بن مسلم، حسن بن حُذَیفَه[۱۹] و محمد بن عُمران[۲۰] نیز روایت کرده است. همچنین راویانی مانند ابنابیعُمَیر، حسن بن محبوب، احمد بن ابینصر بَزَنطی، اسحاق بن عمار صَیرَفی، حسین بن عُثمان، صفوان بن یحیی، علیّ بن رِئاب، یونس بن عبدالرحمن و علی بن حَکَم از او، روایت نقل کردهاند.[۲۱]
به گفته نجاشی، سماعه داری کتابی بوده که راویان متعددی از جمله عثمان بن عیسی، از آن، روایت نقل کردهاند.[۲۲]
آیا سماعه واقفیمذهب بود؟
درباره مذهبی سماعه بن مهران، دو دیدگاه در منابع رجالی مطرح شده است. گروهی از عالمان مانند همچون شیخ صدوق (درگذشت: ۳۸۱ق)،[۲۳] شیخ طوسی،[۲۴] محقق حلی،[۲۵] ابنداود[۲۶] و علامه حلی[۲۷] او را واقفی دانستهاند. در مقابل، تعدادی مانند سید ابوالقاسم خویی (درگذشت: ۱۴۱۳ق) و میرزاحسین نوری (درگذشت: ۱۳۲۰ق) این انتساب را رد کردهاند. دلایل این گروه عبارتند از:
- عدم اشاره رجالیان کهن مانند نجاشی، بَرقی، کشّی و ابنغضائری به واقفیبودن سماعه.[۲۸]
- استفاده نجاشی از تعبیر «ثقة ثقة» که معمولاً برای راویان امامی به کار میرود.[۲۸]
- روایتی از امام صادق(ع) در اَمالی شیخ طوسی که سماعه را «بهشتی» معرفی کرده است.[۲۹]
- نقل روایتی از سماعه درباره امامت دوازده امام(ع)[۳۰] که با عقیده واقفیه سازگار نیست.[۳۱]
- با فرض صحت گزارش وفات سماعه در دوران امام صادق(ع)، او نمیتوانسته از واقفیه باشد، زیرا این فرقه پس از شهادت امام کاظم(ع) شکل گرفته است.[۳۲]
محمدتقی شوشتری[۳۳] و سید موسی شبیری زنجانی[۳۴] معتقدند که نقل روایات سماعه توسط زُرعة بن محمد حَضرَمی (از راویان واقفی) و ذکر نام آن دو در کنار هم در اسناد، باعث شده است شیخ صدوق تصور کند سماعه نیز از واقفیه است.
همچنین ابنادریس فقیه شیعه (درگذشت: ۵۴۳ق)، سماعه را فَطَحِی دانسته،[۳۵] اما شوشتری (درگذشت: ۱۴۱۵ق) در رد این نظر گفته است هیچیک از رجالیان به فطحی بودن سماعه اشاره نکردهاند.[۳۶]
شخصیتشناسی
سَمَاعَة بن مِهران بن عبدالرحمن حَضرَمی[۳۷] کوفی،[۳۸] در محله کنده کوفه زندگی میکرد و به حرفه تجارت ابریشم اشتغال داشت.[۳۹] کنیههای او اباناشره[۴۰] و ابامحمد[۴۱] گزارش شده است. او مسجدی در منطقه حضرموت کوفه مسجدی بنا نهاد که بعدها به نام مسجد زُرْعَة بن محمد حَضْرَمیِّ شناخته شد.[۴۲]
گفته شده که سماعه در سال ۱۴۵ق، در زمان حیات امام صادق(ع)،[۴۳] در مدینه درگذشته است.[۴۴] اما عالمان رجالی مانند نجاشی،[۴۵] سید ابوالقاسم خویی[۴۶] و جعفر سبحانی[۴۷] این گزارش را نپذیرفتهاند. دلایل آنان این است که سماعه از امام کاظم(ع) نیز روایت نقل کرده[۴۸] و راویانی مانند ابنابیعمیر، حسن بن محبوب و علی بن حکم که امام صادق(ع) را درک نکردهاند از او روایت کردهاند.[۴۹] بر این اساس پس از سال ۱۴۸ق درگذشته است.[۵۰]
پانویس
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۱۹۳؛ شیخ طوسى، رجال الطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۲۲۱ و ۳۳۷.
- ↑ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۵۶.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۳۱۵.
- ↑ صفار، بصائر الدرجات، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۷۵.
- ↑ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۵۷.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۳۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۷۹، ۲۹۴، ۳۴۴، ۴۹۸ و ج۴، ص۹۶، ۲۴۱ و ۳۸۸.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۴۲، ۶۷، ۱۱۶؛ ج۲، ص۱۶۲، ۲۷۴ و ۳۱۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۹۰، ۱۰۳، ۲۳۹، ۴۵۲، .
- ↑ برای نمونه بنگرید به: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۳۰.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۱۹۳؛ علامه حلى، خلاصة الأقوال، ۱۴۱۱ق، ص۲۲۸.
- ↑ طوسی، العُدَّة فی اصول الفقه، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۱۵۰.
- ↑ محقق حلی، المعتبر فی شرح المختصر، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۰۴.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۳۱۳.
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، نجف، بینا، ج۲، ص۶۷.
- ↑ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۵۶-۲۵۷.
- ↑ ابنداود حلّی، الرجال، ۱۳۴۲ش، ص۳۸۲.
- ↑ ابنداود حلّی، الرجال، ۱۳۴۲ش، ص۴۶۰.
- ↑ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۵۶.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۳۱۶.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۳۱۶؛ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۵۶.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۱۹۳.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۲۱.
- ↑ شیخ طوسى، رجال الطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۳۳۷؛ طوسی، العُدَّة فی اصول الفقه، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۱۵۰.
- ↑ محقق حلی، المعتبر فی شرح المختصر، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۰۴.
- ↑ ابنداود حلّی، الرجال، ۱۳۴۲ش، ص۴۶۰ و ۵۳۰.
- ↑ علامه حلى، خلاصة الأقوال، ۱۴۱۱ق، ص۲۲۸.
- ↑ ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۳۱۴؛ نورى، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، خاتمه، ج۴، ص۳۴۴-۳۴۵.
- ↑ میرجلیلی و دیگران، «شخصیت رجالی سَماعة بن مِهران حضرمی»، ص۱۴۰.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۳۵.
- ↑ محمدی ریشهری، شناختنامه حدیث، ۱۳۹۷ش، ج۳، ص۶۱.
- ↑ محمدی ریشهری، شناختنامه حدیث، ۱۳۹۷ش، ج۳، ص۶۱.
- ↑ شوشتری، قاموس الرجال، ۱۳۶۸ش، ج۵، ص۳۰۴.
- ↑ ملکیان، «پانویس»، رجال النجاشی، ۱۳۹۴ش، ج۲، ص۲۲۲.
- ↑ ابنادریس، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۵۴۶.
- ↑ شتری، قاموس الرجال، ۱۳۶۸ش، ج۵، ص۳۰۴.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۱۹۳.
- ↑ شیخ طوسى، رجال الطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۲۲۱.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۱۹۳.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۱۹۳؛ ابنغضائری، الرجال، ۱۳۶۴ش، ص۱۲۳.
- ↑ شیخ طوسى، رجال الطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۲۲۱.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۱۹۳.
- ↑ ابنغضائری، الرجال، ۱۳۶۴ش، ص۱۲۳.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۱۹۳؛ شیخ طوسى، رجال الطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۲۲۱.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۱۹۳.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۳۱۵.
- ↑ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۵۷.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۱۹۳.
- ↑ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۵۷.
- ↑ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۵۶.
منابع
- ابنادریس، محمد بن احمد، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی(و المستطرفات)، تحقیق حسن بن احمد موسوى و ابوالحسن ابن مسیح، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- ابنداود حلّی، حسن بن علی بن داود، الرجال، تهران، دانشگاه تهران، چاپ اول، ۱۳۴۲ش.
- ابنغضائری، احمد بن حسین، الرجال، تحقیق محمدرضا حسینى، قم، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۳۶۴ش.
- خویی، ابوالقاسم، معجم رجالالحدیث و تفصیل رواة الحدیث، بیجا، بینا، ۱۳۷۲ش.
- سبحانی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، موسسه امام صادق(ع)، ۱۴۱۸ق.
- شتری، محمدتقی، قاموس الرجال، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۶۸ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، تحقیق علی اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- شیخ طوسى، محمد بن حسن، الأمالی، تحقیق مؤسسة البعثة، قم، دار الثقافة، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- شیخ طوسى، محمد بن حسن، رجال الطوسی، تصحیح جواد قیومى اصفهانى، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ سوم، ۱۳۷۳ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، العُدَّة فی اصول الفقه، تحقیق محمدرضا انصاری قمی، قم، بینا، ۱۴۱۷ق.
- صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد(ص)، تحقیق محسن بن عباسعلى کوچه باغى، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- علامه حلى، حسن بن یوسف، خلاصة الأقوال فی معرفة أحوال الرجال، تحقیق محمدصادق بحرالعلوم، نجف، دارالذخائر، چاپ دوم، ۱۴۱۱ق.
- عیاشى، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تحقیق سیدهاشم رسولى محلاتى، تهران، المطبعة العلمیة، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، نجف، بینا، بیتا.
- محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر فی شرح المختصر، قم، مؤسسه سید الشهداء(ع)، ۱۳۶۴ش.
- محمدی ریشهری، محمد، شناختنامه حدیث، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۷ش.
- ملکیان، محمدباقر، «پانویس»، رجال النجاشی، تالیف احمد بن علی نجاشی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۹۴ش.
- میرجلیلی، علی محمد و حسن رضایی هفتادر و سمیرا دهقان، «شخصیت رجالی سَماعة بن مِهران حضرمی»، مجله آموزههای حدیثی، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۶ش.
- نجاشی، احمد بن على، رجال النجاشی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ ششم، ۱۳۶۵ش.
- نورى، حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، تصحیح مؤسسه آلالبیت علیهمالسلام، قم، مؤسسة آلالبیت علیهمالسلام، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
پیوند به بیرون
- «سماعة بن مهران» در دانشنامه جهان اسلام.