خیبر

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

خیبر، منطقه‌ای در فاصله حدود ۱۶۰ کیلومتری مدینه در عربستان سعودی که امروزه مرکز آن شهر «الشُرَيْف» است. قلعه‌های خیبر در روزگار صدر اسلام محل سکونت یهودیان بود. عهدشکنی ساکنان یهودی و همکاری آن‌ها با مشرکان مکه در جنگ احزاب باعث وقوع جنگ خیبر در سال هفتم هجری قمری بین س‍پاه اسلام و ساکنان خیبر شد. در این جنگ منطقه خیبر به تصرف مسلمانان درآمد.

دلیل نامگذاری

به گفته برخی جغرافی‌نگاران «خَیبَر» در زبان عبرانی به معنای قلعه است و این ناحیه را به دلیل وجود چند قلعه، خیابر (خیبرها) خوانده‌اند.[۱] به روایتی دیگر، این ناحیه پس از سکونت طایفهٔ بنوخیبر بن مهلهل، از قوم عمالقه، چنین نام گرفت. [۲]

وضعیت جغرافیایی و اقلیمی

منطقه خیبر در فاصله حدود ۱۶۰ کیلومتری مدینه واقع در حجازِ شبه جزیره عربستان قرار داشته است. این منطقه با آب فراوان و خاک مناسب کشاورزی، یکی از معدود مناطق حاصلخیز حجاز به شمار می‌رفته است. محصول عمده خیبر، خرما بوده است. ساکنان این شهر، از یهودیان بنی قريظه و بنی نضير بوده‌اند.[۳] در سده‌های نخست هجری، ناحیه خیبر از توابع مدینه و جزء منطقه حجاز به شمار می‌رفت. [۴] و با مدینه هشت منزل و به قولی سه روز راه فاصله داشت. در راه مدینه به خیبر، در جایی به نام نقب یردوح، مسجد پیامبر قرار داشت. دومه نخستین حد خیبر بود و پس از آن، قلعه‌های خیبر قرار داشتند.[۵] امروزه شهر «الشُریف» در خیبر، از شهرهای آباد عربستان سعودی است و ساکنان این منطقه، عرب و مسلمانند. بنابر آمار سال ۲۰۱۰ میلادی جمعیت منطقه خیبر بیش از ۵۰ هزار نفر است. به ظاهر، یهودیان تا دوره خلیفه دوم با جمعیتی کمتر از پیش در خیبر و مناطق پیرامون آن زندگی می‌کرده‌اند. خلیفه دوم با استناد به روایتی منسوب به پیامبر اکرم (ص) که «لا يجتمع دينان فى جزيرة العرب؛ دو دین در جزیره عرب نمی‌گنجد» آنان را وادار به مهاجرت کرد.[۶]

تاریخچه

یهودیان ساکن خیبر، اصالتا اهل عربستان نبودند؛ اما تعیین زمان مهاجرت آنان به این منطقه دشوار است. بعضی آن را همزمان با حمله رومی‌ها به فلسطین و برخی آن را قدیم‌تر و در زمان استیلای بابلی‌ها بر اورشلیم دانسته‌اند. [۷] برخی گفته‌اند که آنان در زمان بختنصر (۶۰۵-۵۶۲ ق.م)، شاه بابل[۸] و برخی گفته‌اند که در زمان نبونیدوس (متوفی ۵۳۸ ق.م)، آخرین پادشاه سلسله کلدانی بابل [۹] به خیبر کوچیدند. در روزگار جاهلیت، در نطاة از قلاع خیبر، بازاری برپا می‌شد.[۱۰] در سده چهارم، گروه‌هایی از یهودیان، موالی و عرب‌های دو رگه در خیبر زندگی می‌کردند. [۱۱]در سده پنجم نیز مرطه، که عثمان آن را به صورت شهری آباد در آورده بود، بازار خیبر برپا می‌شد و در دژ آن، خاندانی از نسل عمر بن خطاب می‌زیستند.[۱۲]

تعداد قلعه‌ها

شمار قلعه‌های خیبر را به اختلاف، شش [۱۳] هفت [۱۴] و هشت [۱۵] نوشته‌اند. تعداد افزون‌تر قلعه‌ها در بعضی منابع از آن روست که برخی قلعه‌ها مشتمل بر دژهای کوچک‌تری درون خود بوده‌اند.[۱۶]

غزوه خیبر

نوشتار اصلی: غزوه خیبر

به دنبال عهد‌شکنی یهودیان ساکن خیبر در جنگ خندق و همکاری با مشرکان مکه، سپاه اسلام در سال هفتم به خیبر حمله کرد و در طی این جنگ خیبر به دست مسلمانان فتح شد. از آن پس مهاجرت قوم یهود از این منطقه به خارج از شبه جزیره عربستان آغاز شد و گویا در زمان خلیفه دوم، به نهایت رسید.[۱۷]

پانویس

  1. نک: بروسوى، أوضح المسالك إلى معرفة البلدان و الممالك، ص۳۲۱.
  2. قلقشدی، ص۲۳۱، نیز جوادعلی، ج۶، ص۵۲۶-۵۲۷
  3. بروسوى، أوضح المسالك إلى معرفة البلدان و الممالك، ص۳۲۱.
  4. ابن خردادبه، ص۱۲۸-۱۲۹؛ مقدسی، ص۶۹
  5. بکری، همانجا؛ برای اطلاع درباره راه مدینه به خیبر: حربی، ص۵۳۹-۵۴۱؛ ابن حائک، همانجا
  6. نک: نهروانى، تاريخ المدينة، ص۸۷.
  7. جوادعلی، ج۶، ص۵۲۷.
  8. مجمع التواریخ، ص ۱۵۱؛ مقریزی ج۱۴، ص۳۶۶
  9. جوادعلی، همانجا
  10. . ابن حبیب، ص۲۶۸؛ ابوریحان بیرونی، ص۳۲۸
  11. ابن حائک، ص۲۴۴
  12. بکری، ج۲، ص۵۲۱
  13. یعقوبی، ج۲، ص۵۶؛ حازمی همدانی، ج۱، ص۴۲۰
  14. یاقوت حموی، همانجا
  15. آیتی، ص۵۰۲-۵۰۳
  16. واقدی، ج۲، ص۶۴۸، ۶۵۸، ۶۶۶-۶۶۸؛ ابن سعد، ج۲، ص۱۰۶؛ برای موقعیت و اهمیت قلاع و دژهای خیبر: سلام شافعی محمود، ص۲۰-۵۰؛ برای کاوش در منطقه خیبر و آثار بازمانده در آنجا: فیلبی، ص۳۵-۵۷
  17. نک: نهروانى، تاريخ المدينة، ص۸۷.

منابع

  • منبع اصلی این مقاله: مدخل خیبر در ج ۱۶ دانشنامه جهان اسلام.
  • بروسوى، محمد بن على، أوضح المسالك إلى معرفة البلدان و الممالك، دار الغرب الاسلامي - بيروت، چاپ: اول، ۱۴۲۷ق.
  • نهروانى، محمد بن احمد، تاريخ المدينة، مكتبة الثقافة الدينية - بور سعيد، چاپ: اول، بی‌تا.