کمال الدین و تمام النعمة (کتاب)

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از اکمال الدین)
پرش به: ناوبری، جستجو
کمال الدین و تمام النعمة
کتاب کمال الدین.gif
اطلاعات کتاب
نویسنده: شیخ صدوق (متوفای ۳۸۱ق)
تاریخ نگارش: قرن چهارم
موضوع: غیبت امام زمان(عج)، علائم ظهور
زبان: عربی
ناشر: جامعه مدرسین

کَمالُ الدّین و تَمامُ النّعْمَة یا اِکْمالُ الدّین و اِتْمامُ النّعمَة، کتابی به زبان عربی تألیف عالم شیعه محمد بن علی بن بابویه قمی معروف به شیخ صدوق (متوفای ۳۸۱ق). وی در ای کتاب ه موضوع غیبت و ظهور امام زمان(عج) می‌پردازد. شیخ صدوق، نمونه‌های فراوانی از غیبت پیامبران الهی را آورده و به بررسی کامل امامت حضرت مهدی(ع)، تولد، روایات پیامبر و ائمه(ع) درباره ظهور آن حضرت، کسانی که به خدمت آن حضرت رسیده‏ اند و شرایط دوران ظهور ایشان پرداخته است.

نامگذاری کتاب

نام کتاب کمال الدین و تمام النعمه از این آیه شریفه اکمال در سوره مائده اتحاذ شده که در آن آمده است:«اَلْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا (ترجمه: امروز دين شما را برايتان كامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانيدم، و اسلام را براى شما به عنوان آيين زندگی برگزيدم.)[ مائده–۳] . یعنی امروز دین شما را برایتان کامل ساختم و نعمتم را بر شما تمام کردم و از اسلام به عنوان دین برای شما خشنودم.[۱]

دیگر نام‌ها

نام‌های مختلفی برای کتاب ذکر شده است مانند «اکمال الدین و اتمام النعمة»،[۲] «اتمام النعمة فی الغیبة»،[۳] و «اکمال الدین»؛ اما بنا بر آن چه در مقدمه کتاب آمده است بسیاری نام «کمال الدین و تمام النعمه» را ترجیح داده‌اند.

انگیزه نگارش کتاب و جایگاه آن

شیخ صدوق انگیزهٔ خود را از نگارش این کتاب، دفاع از مسأله غیبت بیان می‌کند. او می‌نویسد:

بعد از سفر به مشهد و زیارت علی بن موسی الرضا(ع) به نیشابور رفتم. در آنجا شیعیانی که به دیدن من می‌آمدند و شبهاتی را درباره امام زمان(ع)مطرح کردند که من هم سعی فراوانی در حل آن شبهات نمودم, تا آنکه به قم آمدم. در آنجا نیز شیخ نجم الدین ابو سعید محمد بن حسن بن محمد بن احمد بن علی بن صلت قمی به دیدارم آمد. او نیز از من درخواست نگارش کتابی در این باره داشت و من هم به ایشان وعده اجابت دادم, تا آنکه شبی امام زمان(ع) را درخواب دیدم. آن حضرت به من فرمود: «چرا کتابی درباره غیبت نمی‌نویسی تا خداوند به وسیله آن حوائجت را برآورده سازد؟». عرض کردم: «ای فرزند رسول خدا! من در این باره چند کتاب نوشته‌‏ام». آن حضرت فرمود: «اینک کتابی بنویس و در آن به غیبت‌های پیامبران الهی اشاره کن!». پس از آن از خواب بیدار شدم و بر آن شدم تا این کتاب را به نگارش درآورم.[۴]

اهمیت ویژه این کتاب در نقل اقوال عالم بزرگ شیعی دوره غیبت صغری؛ یعنی ابو جعفر محمد بن عبد الرحمن ابن قبه رازی (متوفای قبل از ۳۱۹ق) است. دانسته‌های ما درباره این عالم شیعی محدود به نکاتی است که ابن ندیم و نجاشی آورده‌‏اند. دیگر عالمان رجالی نکته چندانی به نکات ایشان نیفزوده‏‌اند. به گفته نجاشی ابن قبه نخست از معتزلیان بوده و سپس به تشیع گرویده است.

از دیگر ویژگی‌های این کتاب نقل برخی از توقیعات صادر شده از ناحیه مقدسه است. شیخ صدوق برخی از مطالب این بخش را از متون کهن‌تر و گاه به نحو شفاهی از برخی مرتبطان با نواب اربعه نقل کرده است.[۵]

با نگاه به انگیزهٔ مؤلف و سبک نگارش کتاب، می‌توان آن را در زمره مطالب کلامی قرار داد اما با توجه به فراوانی مطالب تاریخی همچون تاریخ پیامبران، تاریخ جاهلیت، تاریخ پیامبر اسلام و تاریخ تشیع می‌توان آن راکتابی تاریخی دانست.[۶]

این کتاب از قدیمی ترین و معتبرترین منابع روایی شیعه درباره امام زمان(ع) می‌باشد. شیخ صدوق در این کتاب بسیاری از مباحث اعتقادی شیعه را درباره آن حضرت و غیبت آن امام مطرح نموده و به پاسخ گویی شبهات منکران و مخالفان می‌پردازد.[۷]

ساختار کتاب

این کتاب مجموعاً دارای ۶۲۱ روایت از ۸۸ راوی در ۶۳ باب است. برخی موضوعات مورد بحث در این ابواب عبارت‌اند از:

ترجمه کمال الدین توسط کوه کمره ای
ترجمه کمال الدین توسط منصور پهلوان

منابع کتاب

منابعی که صدوق استفاده کرده است عبارتد از:

نسخه شناسی

  1. نسخهٔ خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران که در تاریخ ۱۰۶۰ق با خط نسخ نوشته و تصحیح و مقابله شده است.
  2. نسخهٔ خطی مصحح دیگر که در تاریخ ۱۰۷۷ق به امضای أبو طالب الحسینی نوشته و با دقت تصحیح و مقابله شده است.این نسخه در کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی نگهداری می‌شود. کتابت این نسخه در سال ۱۰۸۱ق پایان یافته است.
  3. نسخهٔ خطی که در تاریخ ۱۰۵۱ق نوشته شده و در کتابخانه شخصی ثقة الاسلام سید محمّد علی صدر الحفاظ آستانه حضرت عبدالعظيم(ع) موجود است.

ترجمه و چاپ

کمال الدین به زبان عربی در دو جلد با تحقیق علی اکبر غفاری توسط انتشارات دارالکتب الاسلامیه قم در سال ۱۳۹۵ق چاپ شده است.
این کتاب توسط محمدباقر کمره ای به فارسی ترجمه و در دو جلد (جلد اول ۴۵۲ صفحه و جلد دوم ۴۰۰ صفحه) توسط انتشارات اسلامیه تهران منتشر شده است. ترجمه دیگری نیز از این کتاب توسط منصور پهلوان توسط انتشارات دارالحدیث قم منتشر شده است.

پانویس

  1. صدوق، کمال الدین، ۱۴۰۵ ق، مقدمه کتاب.
  2. تهرانی، الذریعة، ج۲، ص۲۸۳. حر عاملی، امل الآمل، ج۲، ص۲۸۴.
  3. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ ق، ج۱، ص۶.
  4. صدوق، کمال الدین، ۱۴۰۵ ق، مقدمه کتاب.
  5. محمدکاظم رحمتی، چند نکته درباره کتاب کمال الدین و تمام النعمه شیخ صدوق، ۱۳۸۳ش.
  6. نعمت‌الله صفری فروشانی، بررسی دو اثر تاریخ نگاری شیخ صدوق، ۱۳۸۶ش.
  7. کتابخانه دیجیتال نور.
  8. محمدکاظم رحمتی، چند نکته درباره کتاب کمال الدین و تمام النعمه شیخ صدوق، ۱۳۸۳ش.

منابع

  • تهرانی، آقا بزرگ، الذریعة الی تصانیف الشیعه، بیروت،‌دار الاضواء.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ ق.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، امل الآمل، تحقیق: السید أحمد الحسینی، بغداد، مکتبة الأندلس.
  • صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمة، تحقیق، تصحیح و تعلیق: علی أکبر الغفاری، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۵ ق.
  • صفری فروشانی، نعمت الله، بررسی دو اثر تاریخ نگاری شیخ صدوق، تابستان ۱۳۸۶ش، شماره ۱۰.
  • رحمتی، محمد کاظم، چند نکته درباره کتاب کمال الدین و تمام النعمه شیخ صدوق، شهریور و مهر ۱۳۸۳ش، شماره ۸۳ و ۸۴.
  • کتاب شناخت سیره معصومان، مرکز تحقیقات رایانه‌ای علوم اسلامی نور.

پیوند به بیرون