نهج الحق و کشف الصدق (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
نهج الحق و کشف الصدق
کتاب نهج الحق.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: علامه حلی (متوفای ۷۲۶ ق)
موضوع: کلام
سبک: استدلالی
زبان: عربی
ناشر: ‌دار الکتاب اللبنانی
مجموعه: ۱ جلد

نَهْجُ الحَقّ و کَشْفُ الصّدق کتابی کلامی تألیف علامه حلی متوفای ۷۲۶ق است. این کتاب از کتاب‌های استدلالی اعتقادی شیعه است. نویسنده در این کتاب تلاش کرده تا موارد اختلاف اهل سنت با قرآن و سنت در اصول و فروع دین را بیان کند و حقانیت تشیع را با بیان ادلّه اثبات نماید. این کتاب علاوه بر مباحث اعتقادی، به بخشی از مباحث فقهی و اصول فقه هم پرداخته است. فضل بن روزبهان اصفهانی از اهل سنت، بر این کتاب نقدی نگاشته و آن را «اِبْطُال الْباطل و اِهْمالُ کَشْفِ العاطِل» نام نهاده؛ قاضی سید نوراللَّه شوشتری نیز کتاب او را نقض نموده و اثر خویش را «احقاق الحق» نامیده است. محمد حسن مظفر نیز در اثبات عقاید شیعیِ نهج الحق و نقد و رد دیدگاه‌های فضل بن روزبهان کتاب دلائل الصدق لنهج الحق را نگاشته است.

درباره مؤلف

نوشتار اصلی: علامه حلی

ابومنصور جمال‌الدین، حسن بن یوسف بن مطهّر حلّی معروف به علامه حلّی، از بزرگ‌ترین عالمان شیعه است. پس از مرگ محقق حلی در سال ۶۷۶ قمری که مرجعیت شیعیان را بر عهده داشت، مردم علامه حلی را برای این امر مهم مناسب یافتند و او در ۲۸ سالگی زعامت و مرجعیت شیعیان را بر عهده گرفت. مناظرات و آثار او موجب گرایش سلطان محمد خدا بنده به تشیع و رواج مذهب شیعه در ایران گردید. علامه حلی دارای تالیفات بسیاری در علوم فقه، اصول، عقاید، فلسفه، منطق، دعا و... است.

انگیزه نگارش

اولجایتو پس از آنکه به مذهب تشیع گروید از علامه حلی برای حضور در مقر حکومت دعوت کرد، از او درخواست نمود کتابی برایش بنویسد و در آن ادله عقلی و نقلی شیعه را بیان کند. علامه نیز در اجابت سلطان کتاب «نهج الحق و کشف الصدق» را تألیف کرد و برای سلطان هدیه برد.[۱]

محتوای کتاب

کتاب به طور کلی در هشت مسأله، مباحث مربوط به عقائد، اصول فقه و فقه را بیان کرده است.

مسأله اول: محسوسات

این مسأله از هفت بحث تشکیل یافته است. مباحثی همچون: ادراک، شرایط رؤیت، وجوب رؤیت، امتناع ادراک با فقدان شرائط و اینکه خداوند رویت نمی‌شود.

مسأله دوم: مباحث نظری

در این مسأله مؤلف طی هفت بحث از کیفیت علم به نتیجه در قضایا، واجب بودن نظر عقلا و واجب بودن معرفت عقلا بحث می‌کند.

مسأله سوم: صفات خداوند و عدل

این مسأله از یازده مبحث تشکیل یافته؛ مباحثی پیرامون قدرت خداوند، جسم نبودن او، جهت نداشتن، اتحاد و طول نداشتن، مباحثی پیرامون کلام الهی و... مطرح شده است. بحث یازدهم این مسأله مربوط به عدل بوده و از ۱۹ مطلب تشکیل یافته است که مؤلف طی این ۱۹ مطلب ادله عدالت خداوند، بیان و ادله جبریون و قَدَری‌ها را مورد انتقاد قرار داده و از حُسن و قُبح افعال، کسب، اراده، تکلیف و اعراض بحث می‌کند.

مسأله چهارم: نبوت

این مسأله که بیشتر در مورد نبوت خاصه می‌باشد از سه مبحث تشکیل یافته است؛ اثبات نبوت حضرت خاتم(ص)، عصمت انبیاء(ع) و منزه بودن پیامبر(ص) از دنائت پدران و ناپاکی مادران.

مسأله پنجم: امامت

از چهار مبحث تشکیل یافته است. مبحث اول در وجوب عصمت امام، مبحث دوم در اثبات افضلیت امام از سایر مردم، مبحث سوم در طریق تشخیص امام و مبحث چهارم در تعیین امام است. مؤلف در ابتدا به ادله عقلی و سپس به ادله نقلی بر امامت بلافصل امیرالمؤمنین (ع) استدلال می‌کند. علامه حلی در ادله نقلی که خود به دو قسم تقسیم شده است ابتدا ۸۴ آیه و سپس ۲۷ روایت از پیامبر در امامت علی(ع) ذکر نموده است. او سپس به بیان فضائل علی علیه‌السلام پرداخته و بعد از آن به بخشی از مطاعن خلفای ثلاثه اشاره می‌کند. مؤلف در پایان این مبحث به بعضی از مطاعن معاویه و بعضی دیگر از صحابه اشاره نموده است. او بحثی نیز پیرامون کارهای عایشه دارد.

مسأله ششم: معاد

مؤلف در این مسأله تنها دو مبحث از مباحث معاد، یعنی اثبات معاد جسمانی و بحث استحقاق ثواب و عقاب را مورد بحث و بررسی قرار داده است.

مسأله هفتم: مباحثی پیرامون اصول فقه

مؤلف مطالب این بخش را در دو فصل تنظیم می‌کند؛ فصل اول مباحث مربوط به تکلیف همچون حکم، اقسام واجب، مخاطب تکلیف بودن کفار، انقطاع تکلیف و تعلق تکلیف به محال، و فصل دوم مباحث مربوط به ادله می‌باشد؛ مباحثی همچون کتاب، اجماع، خبر، قیاس، استحسان، اجتهاد.

مسأله هشتم: مباحث مربوط به فقه

در ۱۷ فصل بیان شده است. در واقع هر یک از فصلها به نام یکی از ابواب فقهی می‌باشد و مؤلف در هر یک از آن‌ها موارد اختلافی بین شیعه امامیه و دیگر مذاهب اسلامی را بیان می‌کند.[۲]

ویژگی‌های کتاب

گرچه مؤلف این کتاب را در اصول عقائد نوشته و از همه اصول بحث کرده است اما چون بیشترین توجه ایشان دفاع از مذهب امامیه بوده به بحث امامت مفصل‌تر پرداخته است.

از آن جا که مؤلف ابحاث و ادله را بدون تعصب به مذهب خاصی بیان نموده و در آخر آنچه مطابق دلیل و برهان بوده را به عنوان عقیده خود انتخاب کرده، این کتاب تأثیر زیادی در مخالفین بدون تعصب می‌گذارد.[۳]

ترجمه کتاب نهج الحق

پژوهش‌های پیرامون کتاب

فضل بن روزبهان اصفهانی بر این کتاب نقدی نگاشته و آن را «ابطال الباطل و اهمال کشف العاطل» نام نهاده است. سید نوراللَّه شوشتری نیز کتاب او را نقض نموده است و اثر خویش را «احقاق الحق» نامیده است.[۴]

محمد حسن مظفر نیز در اثبات عقاید شیعی نهج الحق و نقد و رد دیدگاههای فضل بن روزبهان کتاب دلائل الصدق لنهج الحق را نگاشته است.[۵]

نسخه شناسی، ترجمه و چاپ

این کتاب چندین مرتبه به چاپ رسیده است که عبارتند از:

  1. در سال ۱۳۴۴ ه‍.ق در بغداد در ۲۰۳ صفحه.
  2. در سال ۱۳۷۹ ه‍.ق در بغداد توسط مطبعة‌دار السلام در ۵۹۰ صفحه.
  3. در سال ۱۴۰۲ ه‍.ق در بیروت توسط‌دار الکتب اللبنانی در ۵۹۰ صفحه.
  4. در سال ۱۴۱۰ توسط الشرکة العالمیة للکتاب با تحقیق فرج الله حسینی.
  5. نسخه‌ای که در سال ۱۴۰۸ ه‍.ق در قم توسط مؤسسه‌دار الهجرة، با تصحیح شیخ عین‌الله حسنی ارموی و با مقدمه رضا صدر در ۶۰۸ صفحه به چاپ رسیده و تاکنون چندین مرتبه تجدید چاپ شده است. مقدمه این نسخه در مورد شخصیت علامه حلی و آثار او می‌باشد. این نسخه شامل فهرست مصادر و مآخذ و فهرست مطالب است.

این کتاب توسط علیرضا کهنسال به فارسی ترجمه شده است.[۶]

پانویس

  1. امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ ق، ج۱۰، ص۲۲۹.
  2. حلی، نهج الحق، ۱۴۲۱ ق، ص۳۴.
  3. کتابخانه دیجیتال نور.
  4. حلی، ترجمه نهج الحق، ۱۳۷۹ ش، ص۴۴.
  5. مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ ق، ص۵ و ۶.
  6. کتابخانه دیجیتال نور.

منابع

  • حلی، حسن بن یوسف، نهج الحق و کشف الصدق، قم،‌دار الهجرة، ۱۴۲۱ ق.
  • حلی، حسن بن یوسف، نهج الحق و کشف الصدق، بیروت،‌دار الکتاب اللبنانی.
  • حلی، حسن بن یوسف، نهج الحق و کشف الصدق، ترجمه کهنسال، مشهد، عاشورا، ۱۳۷۹ ش.
  • امین، محسن، اعیان الشیعة، بیروت،‌دار التعارف، ۱۴۰۳ ق.
  • مظفر نجفی، محمد حسن، دلائل الصدق لنهج الحق، قم، آل البیت، ۱۴۲۲ ق.
  • کتاب شناخت سیره معصومان، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور.