تفسیر الحبری (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
تفسیر الحبری
تفسیر الحبری.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: حسین بن حکم حبری
موضوع: تفسیر قرآن
سبک: روایی
زبان: عربی
ناشر: آل ا‌لبیت
تاریخ نشر: ۱۴۰۸ق
مجموعه: ۱ جلد

تفسیرُ الحِبَری، تفسیری روایی کلامی، اثر ابوعبدالله حسین بن حکم حبری کوفی، عالم زیدی مذهب که در قرن سوم هجری قمری تألیف شده است. حبری در تفسیر خود به آیاتی پرداخته که در شأن حضرت علی(ع) نازل شده است. این اثر در میان عالمان و نویسندگان متأخر دارای شهرت چندانی نبوده است.

درباره مؤلف

نوشتار اصلی: حسین بن حکم حبری

ابو عبدالله حسین بن حکم بن مسلم کوفی حبری، مفسر،محدث و فقیه عصر خویش بوده است. او شیعی مسلک و زیدی مذهب بوده است. حافظ صارم‌الدین در طبقات زیدیه وی را ستوده و گفته است کسی بر او قدح و طعنی وارد نکرده است. حسین بن حکم حبری از روات معروف قرن سوم شهر کوفه و معاصر و ناقل روایت از امام جواد(ع)است. حبری دو کتاب با نام‌های مسند و تفسیر داشته که تفسیر وی برجای مانده است.[۱]

شناسنامه کتاب

علم تفسیر
تفسیرهای مهم

شیعی:

سنی:

گرایش‌های تفسیری
روش‌های تفسیری
شیوه‌های نگارش تفسیر
اصطلاحات علم تفسیر

در نسخه‌های خطی از آن با عناوین «تَنْزیل‌ُ الآیات‌ِ المُنْزِلَة فی مَناقِبِ اَهْل‌ِالْبَیت»، «ما نَزَلَ مِن‌َ القُرْآن فی عَلی‌ّ بْن اَبی‌طالب علیه‌السلام» و «اَلْآیات‌ُ الْمُنْتَزِعَة» نام برده شده است.[۲]

این کتاب از آن‌ جایی که به اسباب‌النزول پرداخته، کتابی تفسیری است و از پیشگامان در این شیوه است و از آن‌ جایی که آیاتی را که درباره امیرالمؤمنین(ع) نازل شده جمع کرده، کتابی کلامی (عقایدی) است.[۳]

راوی این تفسیر ابوعبیداللّه محمد بن عمران مرزبانی (درگذشت ۳۸۴ق) است که آن را از طریق ابوالحسن علی‌ بن محمد بن عبید حافظ از حبری نقل کرده است.[۴]البته از آنجا که مرزبانی خود کتابی باعنوان «ما نزل من القرآن فی امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب» دارد[۵] برخی گمان کرده‌اند که تفسیر حبری همان تفسیر مرزبانی است. با این همه، براساس برخی شواهد، چنین سخنی صحیح به نظر نمی‌رسد، از جمله اینکه تفسیر حبری از طریق راویان دیگری غیر از مرزبانی نیز نقل شده است.[۶]

روش تألیف

حبری در این کتاب تنها به نقل روایات پرداخته و اظهارنظری از خود ارائه نکرده است. وی سلسله اسناد روایات را آورده و محقق کتاب، احادیث را از منابع دیگر استخراج کرده و در پاورقی آورده است. وی (محقق کتاب) همچنین بخشی را به عنوان مستدرک در ادامه کتاب آورده و روایاتی از حبری که در این متن نبوده، افزوده است.

از آنجا که این تفسیر همانند تفسیر فرات کوفی و عیاشی جنبه روایی دارد بنابراین چیزی از توضیحات و نقد مطالب و اجتهاد مفسر در آن به چشم نمی‌خورد. ترتیب این کتاب، بر اساس سوره‌های قرآن است.[۷]

جایگاه کتاب

برخی متأخران از حبری، روایات او را در کتاب‌های خود نقل کرده‌اند مانند حسکانی در شواهد التنزیل، فرات کوفی و محمد بن جریر طبری در تفاسیر خود، طحاوی در مشکل الآثار، بحرانی در غایة المرام، اللوامع النورانیة و البرهان.[۸]

به نظر می‌رسد این کتاب در دسترس برخی علمای متاخر شیعه مانند مجلسی نبوده که در میان آثار آنان شهرتی ندارد. در شرح احقاق الحق موارد زیادی از این تفسیر نقل شده است.[۹]

محتوای کتاب

روایات تفسیر حبری، مجموعا ۱۵۰ روایت است که ۱۰۰ روایت آن مربوط به آیات نازله در حق اهل‌بیت(ع) است و ۳۰ روایت آن، روایاتی است که متعلق به فضائل اهل بیت بوده و ۲۰ روایت دیگر در موضوعات مختلف احکام و تاریخ و مواعظ است.[۱۰]

نسخه‌های کتاب

چاپ

این تفسیر، پیش از این با نام «ما نزل من القرآن فی اهل البیت علیهم السلام» و به تحقیق سید احمد حسینی اشکوری در قم (۱۳۵۹ق) به چاپ رسیده[۱۲]، اما چاپی دیگر با مقدمه مفصل، تحقیق بهتر، آوردن احادیث مربوط به متن و نمایه‌های متعدد توسط سید محمدرضا حسینی جلالی در مؤسسه آل البیت چاپ و منتشر شده است.[۱۳]

پانویس

  1. حبری، تفسیر الحبری، ۱۴۰۸ق، مقدمه کتاب.
  2. حبری، تفسیر الحبری، ۱۴۰۸ق، ص۷۷.
  3. حبری، تفسیر الحبری، ۱۴۰۸ق، ص۸۹.
  4. حبری، تفسیر الحبری، ۱۴۰۸ق، ص۸۲ و ۸۳.
  5. ابن شهر آشوب، معالم العلماء، ص۱۵۳.
  6. حبری، تفسیر الحبری، ۱۴۰۸ق، مقدمه، ص۸۲-۸۸.
  7. خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۶۹۴.
  8. حبری، تفسیر الحبری، ۱۴۰۸ق، ص۱۸۲.
  9. کتابخانه دیجیتال نور.
  10. حبری، تفسیر الحبری، ۱۴۰۸ق، ص۴۶.
  11. حبری، تفسیر الحبری، ۱۴۰۸ق، ص۱۶۶ و ۱۷۲.
  12. دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۶۹۴.
  13. خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۸۹۰.

منابع

  • حبری، حسین بن حکم، تفسیر الحبری، بیروت، آل البیت، ۱۴۰۸ق.
  • خرمشاهی، بهاءالدین، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، تهران، دوستان - ناهید، ۱۳۷۷ش.
  • ابن شهرآشوب، محمد بن علی، معالم العلماء، قم.
  • مرکز تحقیقات علوم اسلامی، نرم‌افزار سیره معصومان.

پیوند به بیرون