دلائل الصدق لنهج الحق (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
دلائل الصدق لنهج الحق
کتاب دلائل الصدق.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: محمد حسن مظفر‎
موضوع: کلام
سبک: ردیه
زبان: عربی
اطلاعات نشر
ناشر: موسسة آل البیت
تاریخ نشر: ۱۴۲۲ق

دَلائل الصّدق لِنَهْجِ الْحَق تالیف محمد حسن مظفر، کتابی است به زبان عربی در اثبات عقاید شیعی علامه حلی در کتاب نهج الحق و نقد و رد دیدگاه‌های فضل ابن روزبهان خنجی در کتاب ابطال الباطل. مظفر در ابتدای کتاب مقدمه‌ای نسبتا مفصل در باب نقل روایات آورده و طی آن به بررسی صحاح سته اهل سنت پرداخته است. مظفر در ادامه، نقل علامه حلی را آورده و سپس قول فضل بن روزبهان را آورده و در نهایت به تبیین و توضیح می‌پردازد. مؤلف در شکل‌گیری این اثر از منابع مهم اهل سنت بهره برده و به آن‌ها استناد کرده است.

درباره مؤلف

نوشتار اصلی: محمد حسن مظفر

محمد حسن بن محمد بن عبدالله بن محمد بن احمد مظفر صیمری نجفی، متکلم، شاعر و عالم شیعی (نجف ۱۲ صفر ۱۳۰۱ق بغداد ۲۳ ربیع الاول ۱۳۷۵ق) در نجف تحصیل کرد و از اساتیدی چون شیخ محمد کاظم خراسانی، شیخ الشریعه اصفهانی، سید محمد کاظم طباطبایی و شیخ علی بن شیخ باقر جواهری بهره برد. علما او را به صداقت، پاکی نفس، و راستگویی ستوده‌اند. ایشان به جز یک بار که در سال ۱۳۶۸ق به ایران برای زیارت امام رضا آمد، از عراق خارج نشد. از او آثار قلمی بسیاری به جا مانده است.[۱]

تاریخ نگارش و انگیزه تألیف

مؤلف، دلائل الصدق را از این جهت نوشته که احقاق الحق قاضی نورالله شوشتری را مفصل و طولانی یافته است. او از نگارش این کتاب در سال ۱۳۵۰ق فراغت یافته است.

محتوای کتاب

در مقدمه مفصلی که به قلم پژوهشگران موسسه آل البیت بر کتاب نگاشته شده، ابتدا به معرفی سه کتاب: اجلی البرهان فی نقد کتاب ابن روزبهان؛ نوشته سید علی میلانی، نهج الحق و کشف الصدق علامه حلی و ابطال نهج الباطل و اهمال کشف العاطل ابن روزبهان پرداخته شده و در رابطه با روشهای بحث وی در خصوص مساله امامت مطالبی بیان گردیده است.
به گفته محقق، صفحات قابل ملاحظه‌ای از کتاب ابن روزبهان به سبّ و شتم علامه و شیعه اختصاص یافته است. همچنین وی علی‌رغم محبتی که نسبت به امیرالمومنین علی(ع) و اهل بیت(ع) ابراز می‌دارد، در بسیاری موارد با بنی‌امیه و دشمنان حضرت، هم کلام و هم جهت شده و به دفاع از آنان می‌پردازد. فضل همچنین در مواردی که علامه حلی به روایاتی از عالمان اهل سنت درباره فضائل اهل بیت استناد می‌کند، ایشان را مورد طعن قرار داده و روایات آنها را ضعیف می‌شمارد. وی همچنین در بسیاری موارد دچار تناقض شده و در مواردی از بحث خارج شده و به موضوع دیگری پرداخته است.[۲][۳]

در این مقدمه مفصل، همچنین به معرفی علامه حلی، فضل بن روزبهان، قاضی نورالله شوشتری و محمدحسن مظفر پرداخته شده و روش تحقیق بیان گردیده است. دلائل الصدق در برگیرنده سه نوشته مربوط به هم که هر کدام در دورهای جداگانه نگاشته شده است، می‌باشد.

نهج الحق

  • نهج الحق و کشف الصدق نوشته علّامه حلّی که آن را به درخواست سلطان اولجایتو محمد خدابنده نوشته است.

این کتاب؛ مشتمل بر هشت مسئله است:

  1. محسوسات اصل اعتقادات؛
  2. نظر؛
  3. صفات خداوند؛
  4. نبوت؛
  5. امامت؛
  6. معاد؛
  7. اصول فقه؛
  8. فقه.[۴]

ابطال الباطل

  • ابطال نهج الباطل و اهمال کشف العاطل که اختصارا ابطال الباطل نامیده می‌شود، نوشته فضل‌اللّه بن روزبهان خنجی است. وی ردّ خود را در سال ۹۰۹ق در کاشان به پایان برده و در آن تمام کتاب علامه را رد کرده است. تاکنون دوبار از سوی عالمان مکتب اهل بیت بر نوشته فضل ردّیه نگاشته شده است:
  1. قاضی سید نوراللّه شوشتری شهید که احقاق الحق را با تفصیل تمام در ردّ وی نوشت و چون عامه از آن آگاه شدند، او را در سال ۱۰۱۹ق در هندوستان در عهد فرمانروایی جهانگیر شاه تیموری به شهادت رساندند.
  2. محمدحسن مظفر که دلائل الصدق را در ردّ ابطال الباطل فضل نگاشت. مظفر در ردّ خود بر ابطال الباطل فضل، به مطالب مربوط به اصول دین بسنده کرده و از ورود به مباحث اصول و فقه و فروع آن خودداری کرده است. او خود در پایان جلد سوم می‌گوید: در همین‌جا دست از نگارش برمی‌داریم. چرا که اساس، اصول دین است. پس اگر خدای متعال خواننده این کتاب را به پیروی از حق موفق گرداند، همانا که از بحث اصول فقه و فروع آن بی‌نیاز خواهد بود و گرنه از جاده هدایت به دور است. شاید اگر فرصتی به ما دست دهد کتاب را تمام کنیم.

دلائل الصدق

  • فضائل امیرالمؤمنین و امامته من دلائل الصدق، نوشته محمدحسن مظفر که در ربیع الاوّل ۱۳۵۰ق از نگارش آن فراغت یافته است.

محمدحسن مظفر با نگاهی به سه کتاب یاد شده، این کتاب را با بیانی جدید و نیز نقل و رد برخی از سخنان ابن تیمیه نگاشته است. او در هر مبحث ابتدا سخنان علامه حلی با عبارت قال المصنف، آنگاه گفته‌های روزبهان را با عبارت و قال الفضل نقل می‌کند و سپس خود مطالبی در توضیح و تبیین بیشتر مساله می‌افزاید.

مظفر در ابتدای کتاب، مقدمه‌ای نسبتا مفصل در باب نقل روایات آورده و طی آن به بررسی صحاح سته اهل سنت پرداخته است. وی با یادآوری این نکته که مناقشه اهل سنت در سند روایات وارده در مناقب اهل بیت(ع) از ارزش برخوردار نیست، از چهار جهت در روایات صحاح سته مناقشه می‌کند که این جهات عبارتند از:

  • مناقشه در نحوه گردآوری این صحاح،
  • اشتمال صحاح مذکور بر کفر،
  • تدلیس غالب راویان موجود در صحاح،
  • جرح اکثر رجال اسناد روایات صحاح.

در مقدمه جلد دوم، مولف به معرفی فرقه ناجیه پرداخته و دیدگاه فضل بن روزبهان را در این باره نقل و نقد می‌کند، سپس سه مساله ذیل را مورد بررسی قرار داده و به نقد دیدگاه فضل در مورد آن می‌پردازد:

  • ادراک،
  • نظر
  • صفات خداوند.[۵]

در جلد سوم، ادامه مباحث مربوط به مساله سوم (صفات خد اوند) آمده است.[۶]

جلد چهارم؛ مشتمل بر دو مساله نبوت و امامت است. در مساله نخست که مشتمل بر سه مبحث است، به موضوعات ذیل پرداخته شده است:

  • در مبحث نخست این مساله درباره نبوت خاصه (نبوت پیامبر اکرم) سخن گفته شده است.[۷]
  • در مبحث دوم درباره عصمت انبیاء الهی مطالبی بیان گردیده است.[۸]
  • در مبحث سوم درباره ضرورت پاکی مولد انبیاء و نیز بریّ بودن ایشان از افعال زشت و ناپسند سخن گفته شده و دیدگاه فضل در این باره نقد گردیده است.[۹]

در مساله دوم که به موضوع امامت اختصاص یافته و خود مشتمل بر پنج مبحث است (و این مباحث محتوای بخشی از این جلد و کل دو جلد دیگر کتاب را تشکیل می‌دهد)، موضوعات ذیل مطرح گردیده و به شبهات ابن روزبهان درباره آن پاسخ داده شده است:

  • مبحث اول: وجوب عصمت امام؛[۱۰]
  • مبحث دوم: ضرورت افضل بودن امام از سایر مردم(رعیت)؛[۱۱]
  • مبحث سوم: روش تعیین امام؛[۱۲]
  • مبحث چهارم: بیان دیدگاه شیعه و اهل سنت درباره خلیفه بلافصل پیامبر(ص).[۱۳]

جلد پنجم، کتاب هم تتمه مباحث مربوط به امامی که از سوی پیامبر اکرم(ص) معین شده را دربردارد.[۱۴]

جلد ششم به تتمه مطالب مربوط به مبحث چهارم از جلد قبل و نیز مبحث پنجم مساله دوم از جلد چهارم؛ یعنی معرفی و بررسی برخی فضائل امیرالمؤمنین علی(ع) اختصاص یافته است.[۱۵][۱۶]

منابع کتاب

مصنف در خاتمه کتاب، اینکه از تعداد کمی از کتاب‌های علمای اهل سنت استفاده کرده عذر خواسته و دلیل آن را عدم دسترسی به منابع بیشتر در نجف ذکر کرده است؛ اما با این حال، از مهم‌ترین کتاب‌های اهل تسنن بهره برده که با توجه به امکانات آن روز، اهمیت دارد. وی، برخی از منابعی را که استفاده کرده نام برده و به میزان استفاده خود از آن‌ها اشاره کرده است؛ برخی از آن‌ها عبارتند از: صحیح مسلم، صحیح بخاری، صحیح ترمذی، صحیح نسائی، صحیح ابوداود، موطأ ابن مالک، در المنثور سیوطی، تفسیر زمخشری، تفسیر رازی، مستدرک حاکم، کنز العمال، تاریخ طبری، کامل ابن اثیر، مسند احمد بن حنبل، شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، عقد الفرید ابن عبد ربه و صواعق ابن حجر.[۱۷]

ترجمه دلائل الصدق

ترجمه و چاپ

ترجمه محمد سپهری، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۴ و ۱۳۸۶ش، تهران؛ بخش مطاعن آن چاپ نشده است.

  • چاپ تهران؛ در زمان حیات مؤلف با اشراف ایشان در سه جزء به طبع رسیده است:
  1. جزء اول، چاپخانه بوذرجمهری، سال ۱۳۶۹ق؛
  2. جزء دوم، چاپخانه حیدریة نجف، ۱۳۷۲ق؛
  3. جزء سوم، چاپخانه بوذرجمهری و مروی چاپخانه عالی علوی، ۱۳۷۳ق؛
  • تصحیح شیخ محمدرضا جعفری، قاهره، نشر‌دار المعلم للطباعة، ۱۳۹۶ق / ۱۳۵۵ش؛
  • با مقدمه طاهر آل الشیخ راضی، نشر بنیاد فرهنگ اسلامی (کوشانپور)، ۱۳۹۶ق؛ افست از چاپ قاهره؛
  • تصحیح مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث، قم، ۱۴۲۲ق؛[۱۸]

پانویس

  1. مردی، کتاب‌شناسی دلائل الصدق از محمد حسن مظفر، ۱۳۹۰ش.
  2. مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ص ۵۴ به بعد.
  3. امینی، دلائل الصدق، فضایل و امامت علی(ع)، ۱۳۷۸ش.
  4. مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ص ۵۰ - ۵۳.
  5. مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج ۲، ص ۷ به بعد.
  6. مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص ۵ به بعد.
  7. مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج ۴، ص ۷.
  8. مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج ۴، ص ۱۷.
  9. مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج ۴، ص ۱۸۹.
  10. مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج ۴، ص ۲۰۵.
  11. مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج ۴، ص ۲۳۳.
  12. مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج ۴، ص ۲۴۱.
  13. مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج ۴، ص ۲۷۱.
  14. مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج ۵، ص ۵ به بعد.
  15. مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج ۶، ص ۵ به بعد.
  16. امینی، دلائل الصدق، فضایل و امامت علی(ع)، ۱۳۷۸ش.
  17. مردی، کتاب‌شناسی: دلائل الصدق از محمد حسن مظفر، ۱۳۹۰ش.
  18. مردی، کتاب شناسی دلائل الصدق از محمد حسن مظفر، ۱۳۹۰ش.

منابع

  • مظفر، محمدحسن، دلائل الصدق لنهج الحق، قم، موسسة آل البیت، ۱۴۲۲ ق.
  • امینی، فرزانه، دلائل الصدق، فضایل و امامت علی(ع)، کتاب ماه دین، خرداد ۱۳۷۸ - شماره ۲۰.
  • مردی، عباس‌علی، کتاب‌شناسی: دلائل الصدق از محمد حسن مظفر، امامت پژوهی، تابستان ۱۳۹۰ - شماره ۲.