مرآة العقول (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
مرآة العقول
کتاب مرآه العقول.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: علامه محمدباقر مجلسی
تاریخ نگارش: ۱۱۰۶ق
موضوع: شرح اصول کافی
سبک: روایی
زبان: عربی
تعداد جلد: ۱۰
اطلاعات نشر
ناشر: نور وحی

مِرآةُ العُقُول فی شرح اخبار آل الرسول کتابی به زبان عربی نوشته علامه مجلسی که موضوع آن شرح کتاب الکافی است. از ویژگی‌های این کتاب: بررسی‌های سندی در قالب جمله‌های کوتاه، شرح و گستردگی در مفاهیم مشکل روایات است.

درباره مؤلف

نوشتار اصلی: علامه مجلسی

محمدباقر فرزند محمدتقی معروف به علامه مجلسی (۱۰۳۷ق - ۱۱۱۰ق) از علمای عصر صفوی است. وی از محضر استادانی چون علامه حسن علی شوشتری، میر محمد مؤمن استرآبادی، شیخ حر عاملی،ملا محسن فیض کاشانی، ملا صالح مازندرانی استفاده نمود.[۱] بعدها به سِمت شیخ الاسلامی اصفهان منسوب شد و از سن بیست سالگی فتوا داد.[۲] بحار الانوار از مشهورترین تالیفات او و حیاة القلوب، عین الحیاة و مرآة العقول از دیگر آثار اوست. علامه مجلسی در سال ۱۱۱۰ق دراصفهان وفات یافت و در کنار پدرش به خاک سپرده شد.

روش‌شناسی

مرآة العقول شرحی عربی بر الکافی نوشتۀ ثقه الاسلام کلینی است. علامه مجلسی این کتاب را بر اساس تقسیم‌بندی چهارگانه حدیث (صحیح - ضعیف- موثق- حسن) نگاشته است. مجلسی در مقدمه کتاب می‌آورد: وجود خبر در امثال چنین اصول معتبری موجب جواز عمل به آن می‌گردد، اما ناچاریم به هنگام تعارض برای ترجیح روایات بر یکدیگر به سند آنها رجوع کنیم، زیرا معتبر‌بودن تمام روایات کتاب، منافاتی با این امر ندارد که برخی از آنها قوی‌تر باشند[۳]

کتاب مرآة العقول در آغاز مطالب حواشی و پانوشت‌هایی بود که علامه مجلسی هنگام تدریسِ روایات، آنها را بر اصول کافی می‌نگاشت، که به اصرار شاگردش محمدصادق آنها را به صورت مرتب ومنظم تدوین نمود.[۴]

برخی فهرست‌نگاران تاریخ شروع تالیف این شرح را در سال ۱۰۷۶ق و تاریخ پایان آن را میان سال‌های ۱۱۰۲ یا ۱۱۰۶ قمری تخمین زده‌اند.[۵] علامه مجلسی در اجازه‌نامه‌ برای یکی از شاگردانش به نام فاضل مشهدی که در تاریخ ۱۰۸۵ق نگاشته است از این کتاب به عنوان یکی از تألیفات خود نام برده‌است.[۶] هم‌چنین بنابر گزارش فهرست‌نگاران کتابخانه ملی ملک در نسخه موجود در این کتابخانه که به خط نستعلیق علامه مجلسی است تاریخ رجب ۱۰۵۹ قمری مشاهده می‌شود.[۷]

ویژگی‌ها

مرآةالعقول دارای امتیازاتی بوده است:

  • در شرح روایات به حدس‌های گوناگون مطرح شده در هر روایت نیز دقت شده و این احتمال‌ها در دامنۀ هر روایت به بحث گذاشته شده است.[۸]
  • در واکاوی روایات، برای کاستن از پیچیدگی متون حدیث، از کتاب‌های لغت و احادیث دیگر استفاده شده است.[۹]
  • در فرازهای از کتاب به چگونگی ضبط یک حدیث در نسخه‌های مختلف نیز اشاره شده است.[۱۰]
  • در این کتاب از اصطلاحات تازۀ حدیثی در ارزیابی سندهای کتاب کافی استفاده شده که بنابر تحقیق برخی از پژوهشگران به بیش از پانصد مورد می‌رسد.[۱۱]
  • شرح کتاب‌های العشره، خمس و زکات و نصف کتابهای دعا و صلاة در زمان زندگانی مولف به دلیلی که مشخص نیست، ناتمام ماند اما علامه به دامادش محمدصالح خاتون آبادی وصیت نمود تا کار را به اتمام رساند.[۱۲]

نسخه‌های خطی

کتاب مرآة العقول دارای سه نسخه خطی است:

‌نسخه‌های نیز از مجلدات دوم، چهارم و ششم این کتاب توسط آیةالله خامنه‌ای به کتابخانه آستان قدس رضوی اهدا شده است.[۱۴]

  • نسخه از این کتاب نیز در کتابخانه ملک وجود دارد.[۱۵]

چاپ‌ها

این کتاب با سه چاپ گوناگون در دسترس است:

  • چاپ بیست‌و‌شش جلدی به تصحیح شیخ علی آخوندی: این کتاب نزدیک به شصت مورد از روایات فاقد ارزیابی سندی از سوی علامه مجلسی می‌باشد که توسط مصحح و بنابر مبانی رجالی علامه مجلسی مورد سنجش علمی قرار گرفته است.[۱۶]
  • چاپ بیست و شش جلدی به تصحیح سید هاشم محلاتی و مقدمه سید مرتضی عسکری در دو مجلد: این چاپ توسط دارالکتب الاسلامیه بین سال‌های ۱۳۶۳ تا ۱۳۶۹ش در تهران چاپ شده است.
  • چاپ ده‌جلدی: توسط انتشارات نور وحی.

پانویس

  1. کیانی فرید، دائره المعارف تشیع، ۱۳۹۴ش ج۱۵ ص۷۷
  2. دریاب، حیاه العلامه المجلسی، ۱۴۲۳ق، ج۱ ص۲۵
  3. مجلسی، مرآة العقول، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۳.
  4. مجلسی، مرآة العقول، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۳.
  5. آستان قدس رضوی، فهرست کتب خطی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد، ۱۳۷۰ش ج۱۴ص۴۸۳-۴۸۶
  6. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق ج۱۱۰، ص۱۶۲.
  7. ملک، کتابخانه ملی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۴۸۶.
  8. مجلسی، مرآة العقول، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۶۲ ذیل باب ان ائمه لم یعفوا شیئا الا بعهد من الله. ج۳، ص۱۸۵ ذیل باب فی ان الامامه عهد معهود من الله. ج۶، ص۱۷۳ باب مولد الصاحب علیه‌السلام. ج۱۰، ص۳۹ باب سلب روح ایمان از اصحاب مشئمه. ج۱۰ ، ص۴۱ باب تشبیه
  9. مجلسی، مراة العقول، ۱۳۶۳ش، ج۳، ص۱۸۷ ذیل باب فی ان الامامه عهد معهود من الله. ص۲۱۷ باب ما نص الله و رسوله علی الائمه. ج۱۰، ص۷۱ باب اصرار علی الذنب.
  10. مجلسی، مرآة العقول، ۱۳۶۳ش، ج۳، ص۱۹۸؛ ج۶، ص۲۱۳.
  11. حجت، مقاله ارزیابی اسناد الکافی از منظر علامه مجلسی در مرآة العقول، ص۵.
  12. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۲۰، ص۲۸۰، شماره ۲۹۷۰.
  13. آستان قدس رضوی، فهرست نسخ خطی، ۱۳۷۰ش، ج۱۴،ص۴۸۳-۴۸۶.
  14. آستان قدس رضوی، فهرست نسخه‌های خطی اهدایی آیةالله خامنه‌ای، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۶۵۶-۶۵۸.
  15. ملک، کتابخانه ملی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۴۸۶.
  16. حجت، مقاله ارزیابی اسناد الکافی از منظر علامه مجلسی در مرآةالعقول، ص۵.

منابع

  • افشار، ایرج و محمدتقی دانش‌پژوه، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه ملی ملک، تهران، نشر هنر، چاپ اول، ۱۳۶۳ش.
  • حجت، هادی، «ارزیابی اسناد کافی از منظر علامه مجلسی در مرآة العقول»، فصلنامه علوم حدیث، پاییز و زمستان ۱۳۸۶ش، شماره ۴۵-۴۶.
  • دریاب، محمود، حیاة العلامه المجلسی، مقدمه بحارالانوار، بیروت، نشر دارالتعارف، ۱۴۲۳ق.
  • طهرانی، آقابزرگ، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، چاپ دوم، بی‌تا.
  • عرفانیان، غلامعلی، فهرست کتب خطی کتابخانه مرکزی استان قدس رضوی، نشر کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، سال ۱۳۷۰ش.
  • غلامی مقدم، براتعلی و دیگران، فهرست نسخه‌های خطی اهدایی حضرت آیةالله سید علی خامنه‌ای، مشهد، نشر سازمان کتابخانه‌ها موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوارالجامعه لدرر اخبارالائمه الاطهار، بیروت، نشر موسسه الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
  • مجلسی، محمدباقر، مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول، تهران، انتشارات‌دار الکتب الاسلامیه، چاپ پنجم، ۱۳۶۳ش.