مقاله متوسط
نیازمند خلاصه‌سازی

ارشاد القلوب (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
ارشاد القلوب
کتاب ارشاد القلوب.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: دیلمی
موضوع: اخلاق
زبان: عربی
ناشر: رضی
تاریخ نشر: ۱۴۱۲ ق

إرشادُ القُلوب إلی الصّواب المُنجی من عَمَل به مِن ألیم العِقاب، مشهور به ارشاد القلوب، کتابی به زبان عربی نوشته حسن بن ابی الحسن دیلمی، از علمای قرن هشتم هجری که حاوی مواعظ قرآن و سنت و فضائل امیرالمؤمنین علی(ع) و اهل بیت پیامبر(ص) است. مؤلف، هدف خود از تالیف این اثر را رهایی مردم از عذاب الهی و تسلط بر قوای غضبیه و شهویه دانسته است. او در جزء اول کتاب در ۵۴ باب به مواعظ و اندرزهای اخلاقی پرداخته و در بخش دوم، فضائل و مناقب اهل بیت را مطرح کرده است. ارشاد القلوب، به عنوان کتابی اخلاقی، همواره مورد توجه عالمان دینی بوده و ترجمه‌های بسیاری بر آن نگاشته شده است.

درباره مؤلف

حسن بن ابی الحسن بن محمد دیلمی عالم قرن هشتم هجری،از بزرگان اصحاب امامیه در علوم مختلف، خصوصا فقه و حدیث و عرفان است. ابن فهد حلی و علامه مجلسی در کتاب‌هایشان از او نقل روایت کرده‌اند. معروف‌ترین آثار او، ارشاد القلوب، اعلام الدین و غرر الاخبار و درر الآثار نام دارد.[۱]

انتساب کتاب

سید محسن امین و بعضی علمای دیگر صاحب تراجم، با توجه به بعضی مستندات چنین استنباط کرده‌اند که جزء دوم کتاب، که پیرامون فضائل اهل بیت است، از دیلمی نیست و بعدا ملحق به کتاب شده است. شواهدی نیز آورده‌اند، از جمله این که نام کتاب با موضوع جزء دوم کتاب هیچ تناسبی ندارد.[۲] سید شهاب الدین مرعشی نجفی در این باره می‌نویسد: تقریبا برای ما ثابت است که جلد دوم از ایشان نیست و هر کسی ملاحظه و تدبر کند، این معنی برایش واضح و هویدا خواهد شد.[۳]

البته این نظر مورد تأیید بسیاری از علماء واقع نشده و تفصیل آن در کتب تراجم آمده که تمام کتاب نوشته دیلمی است.[۴]

انگیزه تالیف

مصنف در مقدمه کتاب آورده که چون قوه غضبیه و شهویه بر اولاد آدم تسلّط پیدا کرده و هر کدام از آن‌ها جلب نفع برای خود می‌کنند و قبر و آخرت را فراموش کرده‌اند این کتاب را نوشته و آن را به نام «ارشاد القلوب الی الصواب» نام‌گذاری کرده و که هر کس به آن عمل کند او را از عذاب دردناک نجات دهد.[۵]

ساختار کتاب

کتاب که در یک مجلد چاپ منتشر شده است که، شامل دو جزء است.

  • جزء اول، در حکمتها و مواعظ قرآن و سنت است.
  • جزء دوم، در فضائل امیر المؤمنین علی(ع) و اولاد آن حضرت می‌باشد.

مؤلف، روایات را مستقیما از پیامبر و ائمه نقل می‌کند و دلیل این کار خود را شهرت داشتن این روایات در کتب روایی ذکر می‌کند.[۶]

محتوای کتاب

مصنف ابتدا مواعظی از قرآن کریم نقل کرده، پس از آن، مواعظ پیامبر و ائمه را آورده، سپس ابواب کتاب را آغاز نموده است.

جزء اول

مولف در ابتدا بحث موعظه، سپس ذم دنیا و دنیاگرایی و امراض قلبی و رذائل اخلاقی و عملی را مطرح نموده، پس از آن بحث توبه، خوف، رجاء و صفات حسنه از قبیل شکر، رضا و یقین را مفصلا بحث کرده است. مؤلف گوید: این کتاب را به پنجاه و چهار باب مرتب کردم.

  • باب نخست: در پاداش پند دادن و خیرخواهی
  • باب دوم: ارزش پارسایی و پاکزیستی
  • باب سوم: نکوهش دنیاپرستی
  • باب چهارم: ارزش زهد یا ترک دنیاپرستی
  • باب پنجم: ترساندن از آخرت به وسیله آیات قرآن
  • باب ششم: مکافات عمل و کیفر دنیایی
  • باب هفتم: کوتاهی آرزوها
  • باب هشتم: کوتاهی عمر
  • باب نهم: بیماری و مصلحت آن و ارزش صبر بر آن
  • باب دهم: پاداش استقامت در بیماری و ثواب عیادت بیمار
  • باب یازدهم: توبه و شروط آن
  • باب دوازدهم: یاد مرگ و پندگیری از آن
  • باب سیزدهم: کوشش در عمل
  • باب چهاردهم: حالت مؤمن در هنگام کار
  • باب پانزدهم: موعظه و اندرز
  • باب شانزدهم: آخر الزمان و قیامت
  • باب هفدهم: مجازات زنا و ربا
  • باب هجدهم: وصیتهای لقمان به فرزند خود
  • باب نوزدهم: بهره‌گیری از قرائت قرآن مجید
  • باب بیستم: خطبه‌ای رسا و مفید در موعظه و اندرز
  • باب بیست و یکم: ذکر و مواظبت بر آن
  • باب بیست و دوم: فضیلت نماز شب
  • باب بیست و سوم: گریه از ترس خدای متعال
  • باب بیست و چهارم: ارزش جهاد در راه خدا
  • باب بیست و پنجم: ستودن گوشه‌نشینی و عزلت
  • باب بیست و ششم: ورع و پرهیزکاری
  • باب بیست و هفتم: ارزش خاموشی و سکوت
  • باب بیست و هشتم: ارزش ترس از خدای متعال
  • باب بیست و نهم: ارزش امیدواری به خدای متعال
  • باب سی‌ام: شرم از خدای متعال
  • باب سی و یکم: حزن و فضیلت آن
  • باب سی و دوم: خشوع و فروتنی در مقابل خدا
  • باب سی و سوم: زشتی و کیفر غیبت
  • باب سی و چهارم: قناعت و فواید آن
  • باب سی و پنجم: توکل به خدا
  • باب سی و ششم: درباره سپاسگزاری از خدا
  • باب سی و هفتم: درباره یقین و باور انسان
  • باب سی و هشتم: درباره صبر و پایداری و شکیبایی
  • باب سی و نهم: مراقبت از خود
  • باب چهلم: زشتی حسد
  • باب چهل و یکم: فراست
  • باب چهل و دوم: حسن خلق و پاداش آن
  • باب چهل و سوم: ارزش سخاوت و بخشش در راه خدا
  • باب چهل و چهارم: درباره پرسشهای ابوذر از پیغمبر(ص)
  • باب چهل و پنجم: ارزش محبّت و دوستی با اولیای خدا
  • باب چهل و ششم: کلماتی از حضرت امیر(ع) و سایر ائمه(ع)
  • باب چهل و هفتم: دعا و برکت و آثار آن
  • باب چهل و هشتم: فضیلت فقر و عاقبت نیک آن
  • باب چهل و نهم: رعایت ادب نسبت به خدا
  • باب پنجاهم: خدایابی و خداشناسی
  • باب پنجاه و یکم: اخباری از پیغمبران و ائمه اطهار(ع)از مجموعه ورّام
  • باب پنجاه و دوم: گزیده احادیث از کتاب ورّام
  • باب پنجاه و سوم: عظمت عقل و آثار نیک آن
  • باب پنجاه و چهارم: پرسش‌های پیامبر(ص) در شب معراج از خداوند.[۷]

جزء دوم

در جزء دوم کتاب، که در چاپ حاضر با جزء اول در یک مجلد است، بحثی مبسوط در فضائل و مناقب اهل بیت عنوان شده است. عناوین کلی جزء دوم که در کتاب نیز فهرست نشده، عبارتند از:

  • انتساب تمام علوم به امیر المؤمنین علی(ع)
  • فضائل آن حضرت
  • فضائل حضرت زهرا(س)
  • شجاعت و جنگهای مولای متقیان(ع).
  • کلمات آن حضرت
  • مناظرات و احتجاجهای حضرت با علمای ادیان مختلف
  • فضل امت پیامبر(ص) بر سایر امت‌ها
  • فضائل سایر ائمه(ع)
  • معجزات و کرامات قبر شریف آن حضرت در نجف اشرف و ذکر جریانات تاریخی مستند پیرامون آن.[۸]

تمجید علامه مجلسی و دیگران

علامه مجلسی در بحار می‌گوید:

کتاب ارشاد القلوب کتابی است لطیف، مشتمل بر اخباری متین و در عین حال غریب و شگفت انگیز! از دو کتاب دیگر اعلام الدین و کتاب غرر الاخبار کمتر نقل حدیث کردیم، زیرا بیشتر اخبار این دو کتاب، در کتب دیگری که از حیث وثاقت بالاتراند، وجود داشت. گرچه از تمام اینها و اعتماد اکابر و بزرگان به این دو کتاب جلالت مؤلف به ثبوت می‌رسد.[۹]

مرعشی نجفی نیز در تجلیل از ارشاد می‌نویسد:

مخفی نیست همان‌طور که بدن انسان دچار امراض می‌شود، دل انسان نیز در معرض مرض و کسالت است؛ چنان‌چه روایاتی بر آن دلالت دارد و از جمله معالجاتی که در مورد امراض دل بسیار سودمند است، وعظ و ارشاد و یادآوری منجیات و مهلکات است و راهنمایی‌های افراد پاک و روشن‌ضمیر است که بسیاری را از مفاسد دور نگه می‌دارد. و خداوند دانشمندان بزرگی را که در این راه تلاش کرده و با تألیفات خود چراغ هدایت را برافروخته‌اند، بهره‌مند سازد. و از بهترین این کتاب‌ها «ارشاد‌القلوب» علامه محدث، ثقه بارع، زاهد ناسک، شیخ ابی‌ محمد‌ الحسن‌ الدیلمی است. با این‌که خیلی مختصر و حجمش کوچک است، ولی جامع کثیری از احادیث قدسیه و روایات مأثوره از پیغمبر اکرم(ص) و عترت طاهرین(ع) و کلمات درر بار دانشمندان صالح از گذشتگان است.[۱۰][۱۱]

شیخ حرّ عاملی در وسائل الشیعه و سید نعمت الله جزائری در الانوار النعمانیة و فیض کاشانی، سید عبدالله شبر و محدث نوری نیز در کتابهایشان بدان استناد کرده‌اند. همچنین دو بیت شعر را به سید علیخان مدنی شارح صحیفه سجادیه نسبت می‌دهند که درباره ارشاد القلوب سروده است:[۱۲] [۱۳]

هذا کتاب فی معانیه حسن للدّیلمی ابی محمّد حسن
اشهی الی المضنی العلیل من الشّفا والذّ للعینین من غمض الوسن

این کتابی است که دارای محتوای زیبا و شیوا است و از تألیفات ابومحمد حسن دیلمی است. به وسیله این نسخه معنوی، شفای بیمار بینوا را می‌طلبم و این کتاب را نسخه شفابخش برای او می‌دانم، که برای چشمها لذّتبخش‌تر از خواب شیرین است.

اذا ضلت قلوب عن هداها فلم تدر العقاب من الثواب
فارشدها جزاک اللّه خیرا بارشاد القلوب الی الصواب

هر گاه قلبها راههای هدایت را گم کردند و عوامل کیفر و پاداش را نشناختند، تو آن قلب‌های گمراه را به وسیله کتاب ارشاد القلوب به راه درست و مستقیم راهنمایی کن، خدا به تو جزای خیر دهد.

پژوهش‌ها و ترجمه‌ها

کتاب ارشاد القلوب توسط شیخ شرف الدین یحیی بحرانی، که از شاگردان محقق کرکی است، تلخیص شده است.[۱۴] همچنین گزیده ارشادالقلوب از سوی مؤسسه فرهنگی هنری دارالحدیث در سال ۱۳۹۴ چاپ و روانه بازار شده است.

گزیده ارشاد القلوب چاپ موسسه دارالحدیث

ملا صالح قزوینی، م ۱۲۶۵ق در کنز المواعظ، در مقام اول، مواعظ دیلمی را از ارشاد نقل کرده است. ترجمه‌هایی به زبان فارسی نیز طی سالیان اخیر به چاپ رسیده است.

  • ترجمه‌ای از سید عبدالحسین رضایی توسط نشر اسلامیه منتشر شده است.
  • ترجمه‌ای از علی سلگی نهاوندی و با مقدمه محمّد محمّدی اشتهاردی، در دو جلد انجام پذیرفته و توسط نشر ناصر در قم منتشر شده است.
  • ترجمه‌ای از سید عباس طباطبایی در یک جلد انجام پذیرفته و توسط نشر جامعه مدرسین در قم منتشر شده است.
  • ترجمه‌ای از هدایت الله مسترحمی در دو جلد انجام پذیرفته و توسط نشر مصطفوی در تهران منتشر شده است..[۱۵]

یکی از محققان، برخی از این ترجمه‌ها را نادرست دانسته و اشکالاتی به آن وارد کرده‌ است.[۱۶]

پانویس

  1. دیلمی، غرر الاخبار، ۱۴۲۷ ق، ص ۱۲ به بعد.
  2. امین، اعیان الشیعه،؛ ۱۴۲۱ ق، ج ۵، ص ۲۵۱.
  3. رساله مفرج الکروب فی معرفه صاحب ارشاد القلوب.
  4. تهرانی، الذریعه، ج ۱، ص ۵۱۷.
  5. دیلمی، ارشاد القلوب، ترجمه طباطبایی، ۱۳۷۶ ش، ص ۶.
  6. کتابخانه دیجیتال نور.
  7. دیلمی، ۱۳۷۶ ش، فهرست کتاب، ترجمه سلگی نهاوندی.
  8. دیلمی، ۱۳۷۶ ش، فهرست کتاب، ترجمه علی سلگی نهاوندی.
  9. دیلمی، ارشاد القلوب، ترجمه رضایی، ۱۳۷۷ ش، ج ۱، ص ۵.
  10. پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  11. رساله مفرج‌الکروب فی معرفة صاحب ارشاد‌القلوب.
  12. امین، اعیان الشیعه، ۱۴۲۱ ق، ج ۵، ص ۲۵۱.
  13. تهرانی، الذریعه، ج ۱، ص ۵۱۸.
  14. تهرانی، الذریعه، ج ۱، ص ۵۱۸.
  15. عبدالکریم پاک‌نیا تبریزی آشنایی با منابع دست اول شیعه.
  16. فخرالشریعه، ترجمه سست و ناهنجار «ارشاد القلوب»، ۱۳۷۱ش.

منابع

  • دیلمی، حسن بن ابی الحسن، غرر الاخبار و درر الآثار، قم، دلیل ما، ۱۴۲۷ ق.
  • امین، سید محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۲۱ ق.
  • تهرانی، آقا بزرگ، الذریعه، بیروت، دارالاضواء.
  • دیلمی، حسن بن ابی الحسن، ارشاد القلوب، قم، رضی، ۱۴۱۲ ق.
  • دیلمی، حسن بن ابی الحسن، ارشاد القلوب، ترجمه ترجمه رضایی، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۷ ش.
  • دیلمی، حسن بن ابی الحسن، ارشاد القلوب، ترجمه سلگی، قم، ناصر، ۱۳۷۶ ش.
  • دیلمی، حسن بن ابی الحسن، ارشاد القلوب، ترجمه طباطبایی، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۷۶ ش.
  • دیلمی، حسن بن ابی الحسن، ارشاد القلوب، ترجمه مسترحمی، تهران، مصطفوی، ۱۳۴۹ ش.
  • فخرالشریعه، حسن، ترجمه سست و ناهنجار «ارشاد القلوب»، نور علم آذر و دی ۱۳۷۱ شماره ۴۸.
  • کتاب شناخت جامع الاحادیث، مرکز تحقیقات رایانه‌ای علوم اسلامی نور.