پرش به محتوا

متشابهات قرآن

افزودن پیوند
از ویکی شیعه
(تغییرمسیر از متشابهات)
علم تفسیر
تفسیرهای مهم
شیعیتفسیر ابو الجارود • تفسیر قمی • کتاب التفسیر (عیاشی) • تفسیر التبیان • تفسیر مجمع البیان • تفسیر الصافی • تفسیر المیزان
سنیتفسیر جامع البيان (طبری) • المحرر الوجیز (ابن عطیه) • تفسیر الجامع لأحكام القرآن (قرطبی) • تفسير القرآن العظيم (ابن كثير) • تفسیر جلالین (سیوطی)
گرایش‌های تفسیری
تفسیر تطبیقی • تفسیر علمی • تفسیر عصری • تفسیر تاریخی • تفسیر فلسفی • تفسیر کلامی • تفسیر عرفانی • تفسیر ادبی • تفسیر فقهی
روش‌های تفسیری
تفسیر قرآن به قرآن • تفسیر روایی • تفسیر اجتهادی
شیوه‌های نگارش تفسیر
تفسیر ترتیبی • تفسیر موضوعی
اصطلاحات علم تفسیر
اسباب نزول • ناسخ و منسوخ • محکم و متشابه • اعجاز قرآن • جری و انطباق • مکی و مدنی


متشابهات قرآن آیاتی هستند که درک معنای آن‌ها مستلزم تدبر فراوان است. علامه طباطبایی، متشابهات را دارای معانی گوناگونی از جمله آیات مُجمل، نیازمند تأمل، آیات غیرقابل فهم، آیات نسخ شده، آیات مربوط به صفات الهی، قیامت، قصه‌ها و امثال قرآنی برشمرده است. بیشتر مفسران معتقدند بعضی از آیات قرآن متشابه هستند؛ اما برخی مفسران تمام یا بخشی از آیات قرآن را محکم می‌دانند. از منظر شیعه، حکمت وجود متشابهات، ایجاد فرصتی برای کشف معارف جدید از قرآن و امتحان قلوب است. با این حال، علمای شیعه تأکید دارند که باید از تفسیر به رأی و جستجوی افراطی متشابهات پرهیز نمود. بر اساس آیه ۷ سوره آل‌عمران فهم متشابهات مستلزم رجوع به راسخان در علم است که در روایات شیعی، امامان(ع) به عنوان مصداق آن معرفی شده‌اند. روش ارجاع متشابهات به محکمات قرآنی نیز به عنوان راهنمایی برای درک صحیح آیات ارائه شده است. در طول تاریخ، پژوهشگران شیعی آثار متعددی در این زمینه تألیف کرده‌اند که از جمله آن‌ها می‌توان به متشابه القرآن اثر حمزة بن حبیب الزیات و متشابهات القرآن اثر صدرالمتألهین شیرازی اشاره کرد.

چیستی

متشابهات قرآن کریم به آیاتی اطلاق می‌شود که درک معنا و مصداق آن‌ها نیازمند غور و تفکر بیشتر است.[۱] به خلاف مفسرانی که معتقدند تمام آیات محکم هستند، برخی معتقدند تمام آیات قرآن یا (طبق دیدگاه مشهورتر) بعضی از آنها متشابه هستند.[۲] طبق تحقیق سید محمدحسین طباطبایی، صاحب تفسیر المیزان، معناهای متفاوتی برای مفهوم متشابهات قرآن ذکر شده است،[۳] از جمله آیات مُجمل و دارای معانی مبهم،[۴] یا آیاتی که قبول و فهم معارف آن، نیازمند به تأمل و تدبر است[۵] یا اساساً راهی برای شناخت مفهوم آن‌ها وجود ندارد،[۶] آیات الاحکامی که نسخ شده‌اند،[۷] یا هر آیه‌ای غیر از حروف مقطعه و آیات آغازگر سوره‌ها[۸] یا مربوط به صفات خداوند و قیامت است[۹] و یا برای بیان قصه‌ها و مَثَل‌های قرآنی نازل شده‌اند.[۱۰]

حکمت وجود متشابهات از دیدگاه شیعی

براساس منابع شیعی، از حکمت‌های اصلی وجود متشابهات این است که سبب می‌شوند انسان‌ها با تدبر در قرآن همواره مفاهیم تازه‌ای از آن کشف کنند و اگر همه قرآن محکم بود، مردم از نظر و تدبر بی‌نیاز می‌شدند.[۱۱] بااین‌حال در این منابع آمده است که خداوند متشابهات را برای امتحان قلوب نازل کرده است[۱۲] و بر این اساس شیعیان تأکید دارند که از تفسیر به رأی در متشابهات پرهیز کنند و معتقدند اساساً انسان نباید زیاد به دنبال این آیات باشند؛ چرا که فقط کسانی که در قلوبشان میل به باطل است، به دنبال متشابهات می‌روند.[۱۳]

تفسیر متشابهات از دیدگاه شیعه

به گفته ملاصدرا، فیلسوف شیعه،‌ اغلب شیعیان برپایه آیه ۷ سوره آل‌عمران معتقدند که متشابهات قابل فهم هستند و باید برای فهم آنها به راسخان در علم مراجعه کرد.[۱۴] روایات شیعه، امامان شیعه را راسخان در علم معرفی نموده‌اند.[۱۵] با این حال برخی نیز راسخان در علم را دارای مفهوم وسیعی دانسته‌اند که همه دانشمندان و متفکران را در بر می‌گیرد.[۱۶]

روش دوم شیعیان این است که محکمات مفسر متشابهات هستند. در برخی روایات، ارجاع متشابهات به محکمات قرآنی، روشی معرفی شده است که به صراط مستقیم رهنمون می‌کند.[۱۷] بر همین اساس برخی مفسران بر این باورند که آیات متشابه با ارجاع‌شان به محکمات قرآنی تفسیر می‌شوند.[۱۸] برای نمونه بنا به گفته سید محمدحسین طباطبایی، آیه ۲۳ سوره قیامت باید با آیات محکمی مثل آیه ۱۱ سوره شوری تفسیر شود.[۱۹] سید رضی (۳۵۹ق-۴۰۶ق) نیز در کتاب حقایق التأویل، آیه ۸ سوره آل‌عمران را متشابه دانسته و معتقد است که با آیه ۵ سوره صف که از محکمات قرآنی است، تفسیر می‌شود.[۲۰]

تفاوت دیدگاه شیعی با برخی دیدگاه‌های اهل سنت

به گفته طبرسی(متوفای ۵۴۸ق) در مجمع البیان، برخی مفسران با توجه به آیه گفته‌اند که تنها خدا به این آیات متشابه آگاه است و راسخون در علم فقط به آن‌ها ایمان دارند.[۲۱] گفته شده که اهل سنت چنین نظری دارند[۲۲] و سؤال از متشابهات قرآن را بدعت می‌شمارند.[۲۳] طبق تحقیق ملاصدرا،‌ برخی از قدما و متأخران اهل سنت، آیات صفات خداوند (مانند آیات مربوط به ایستادن خداوند بر عرش، یدالله، وجه‌الله) را از متشابهات شمرده‌اند؛ اما شیعیان معتقدند که آيات مربوط به صفات خداوند دارای معانی عالیه هستند و متشابه نیستند.[۲۴]

تاریخچه پژوهش شیعیان در متشابهات

شیعیان امامیه در طول قرون، تألیفات ویژه‌ای در موضوع متشابهات قرآن داشته‌اند. برخی از مهم‌ترین آثار شیعی در این زمینه عبارتند از:

پانویس

  1. ↑ زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، ۱۳۷۶ق، ج۲، ص۶۸؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۳۲؛ سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۱۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۴۴۲.
  2. ↑ زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، ۱۳۷۶ق، ج۲، ص۶۸؛ سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۵.
  3. ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ش، ج۳، ص۳۲.
  4. ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۳۳.
  5. ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۳۵.
  6. ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۳۵.
  7. ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۳۴؛ معرفت، علوم قرآنی، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۱.
  8. ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۳۳.
  9. ↑ سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۱۲؛ رشیدرضا، تفسیر المنار، ۱۹۹۰م، ج۳، ص۱۳۷.
  10. ↑ سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۶.
  11. ↑ حریری، فرهنگ اصطلاحات قرآنى، ۱۳۸۴ش، ص۳۲۸.
  12. ↑ حریری، فرهنگ اصطلاحات قرآنى، ۱۳۸۴ش، ص۳۲۸.
  13. ↑ انصاری،‌ غدیر در قرآن...، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۴۳۷.
  14. ↑ ملاصدرا،‌ سه رساله فلسفی، ۱۳۷۸ش،‌ ص۱۲۷-۱۳۰.
  15. ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۱۳.
  16. ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۴۳۹.
  17. ↑ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، نشر جهان، ج۱، ص۲۹۰.
  18. ↑ سید رضی، حقایق التأویل، ۱۴۰۶ق، ج۲، ص۲۳؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱، ص۱۶۸-۱۶۹ و ج۳، ص۴۳.
  19. ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۴۳.
  20. ↑ سید رضی، حقایق التأویل، ۱۴۰۶ق، ج۲، ص۲۳.
  21. ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۲۴۱.
  22. ↑ صبحی صالح، مباحث فی علوم القرآن، دار العلم للملایین، ص۲۸۲.
  23. ↑ ملاصدرا،‌ سه رساله فلسفی، ۱۳۷۸ش،‌ ص۱۲۷-۱۳۰.
  24. ↑ ملاصدرا،‌ سه رساله فلسفی، ۱۳۷۸ش،‌ ص۱۱۱-۱۱۴.
  25. ↑ سبحانی تبریزی،‌ مفاهیم القرآن، ۱۴۲۱ق، ج۱۰، ص۳۶۱-۳۶۳.

منابع

  • انصاری، محمدباقر، غدير در قرآن، قرآن در غدير، قم، دليل ما، ۱۳۸۷ش.
  • بهشتی، سید محمد، محکم و متشابه در قرآن، تهران، نشر روزنه، ۱۳۹۵ش.
  • زرکشی، بدرالدین محمد بن عبدالله، البرهان فی علوم القرآن، بیروت، دار إحیاء الکتب العربیة عیسى البابى الحلبی و شرکائه، چاپ اول، ۱۳۷۶ق.
  • حریری، محمد یوسف، فرهنگ اصطلاحات قرآنی، قم، هجرت، ۱۳۸۴ش.
  • سبحانی تبریزی، جعفر، مفاهیم القرآن، قم، مؤسسة الإمام الصادق(ع)، ۱۴۲۱ق.
  • سید رضی، محمد بن حسین، حقایق التأویل فی متشابه التنزیل، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۶ق.
  • سید مرتضی، علی بن حسین، رسالة المحکم و المتشابة، مشهد، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۴۲۸ق.
  • سیوطی، جلال‌الدین، الاتقان فی علوم القرآن، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۶ق.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، قم، نشر جهان، بی‌تا.
  • صبحی صالح، مباحث فی علوم القران، انتشارات الشریف الرضی، قم ۱۳۷۲ش.
  • طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
  • معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، موسسه فرهنگى انتشاراتى التمهيد، چاپ چهارم، ۱۳۸۱ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۷۴ش.
  • ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، سه رساله فلسفی (متشابهات القرآن - المسائل القدسیة - أجوبة المسائل)، قم، دفتر تبليغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۷۸ش.
برگرفته از «https://fa.wikishia.net/w/index.php?title=متشابهات_قرآن&oldid=1487080»