شهرت عملی
شهرت عملی به وضعیتی گفته میشود که تعداد زیادی از فقیهان، بدون رسیدن به حد اجماع، در مقام فتوا و انتخاب رأی به یک روایت خاص استناد میکنند و با تکیه بر آن، فتوا دهند.[۱] در اینباره تفاوت نمیکند که روایت مورد استناد در اینگونه فتاوا، شهرت روایی نیز داشته یا نداشته باشد.[۲] ازاینرو شهرت عملی را گاه شهرت استنادی نیز خواندهاند.[۳]
تفاوت شهرت عملی با شهرت فتوایی این است که در شهرت عملی، استناد به روایت قطعی است،[۴] درحالیکه در شهرت فتوایی، صرفاً تطابق فتوا با مضمون روایت وجود دارد و لزوماً دلیل فتوا همان روایت نیست.[۵] این مفهوم در مباحث حجج و أمارات و تعادل و تراجیح در علم اصول فقه مورد بررسی قرار میگیرد.[۶]
بهگفته برخی محققین، مشهور فقیهان شهرت عملی را بهدلیل اطمینانآور بودن آن، مطلقا حجت میدانند،[۷] در مقابل سیدابوالقاسم خویی آن را حجت نمیداند و کارکردی در استنباط احکام شرعی برای آن قائل نیست.[۸] گروهی نیز تنها شهرت عملی فقیهان متقدم را حجت میدانند.[۹]
به گفته اصولیون، شهرت عملی، مثل اجماع مدرکی، از آن جهت که مستند به روایت است، به خودی خود حجت نیست و کارکردی تحت عنوان أماره یا ظن خاص[یادداشت ۱] ندارد.[۱۰] ازاینرو، اصولیونی که آن را معتبر دانستهاند، دو کارکرد برای آن ذکر کردهاند:
- مرجح در باب تعارض: برخی که شهرت روایی را بهعنوان مرجح نپذیرفتهاند، شهرت عملی را جایگزین آن کردهاند. هرچند برخی دیگر دلیلی بر ترجیح روایت به شهرت عملی نمیبینند، مگر اینکه موجب نزدیکی روایت به واقع شود.[۱۱]
- تمییز حجت از غیر حجت: برخی دیگر، فارغ از بحث تعارض، کارکرد شهرت عملی را در تمییز دلیل معتبر از غیرمعتبر دانستهاند. شهرت عملی میتواند ضعفهای سندی و دلالی یک روایت را جبران کرده و باعث حجیت آن شود.[۱۲] بالعکس، اگر روایتی قوی باشد ولی شهرت عملی همراه آن نباشد، از قوت و استحکام آن کاسته شده و ممکن است از حجیت ساقط شود.[۱۳] ازاینرو، اصولیون معتقدند که اگر مشهور فقیهان بر روایتی قوی، فتوا ندهند، قوت و صحت آن روایت کاسته شده و بر ضعفش افزوده میشود..[۱۴]
پانویس
- ↑ جمعی از محققین، فرهنگ نامه اصول فقه، ۱۳۸۸ش، ص۵۲۹.
- ↑ قلیزاده، واژهشناسی اصطلاحات اصول فقه، ص۱۳۰ و فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۴.
- ↑ مبلغی، خوانساری و قواعد بهرهگیری از فقه سلف، فصلنامه فقه و علوم وابسته، شماره ۱۹، ۱۳۷۸ش، ص۴.
- ↑ جمعی از محققین، فرهنگ نامه اصول فقه، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۵۳۰، قلیزاده، واژهشناسی اصطلاحات اصول فقه، ص۱۳۰.
- ↑ «شهرت فتوایی، جلسه ۴۳ درس خارج اصول علی بهبهانی»، سایت معارف الهیه ؛ مظفر، اصول فقه، ۱۳۷۵ش، ج۲، ص۱۶۴.
- ↑ شیخ انصاری، فرائد الاصول، مجمع الفکر ألإسلامی ج۱، ص۲۳۱ ؛ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه فارسی، موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی، ج۴، ص۷۶۰.
- ↑ فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۲۰۴.
- ↑ الانصاری، الموسوعة الفقهية الميسره، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۵۱۴.
- ↑ جمعی از محققان، فرهنگنامه اصول فقه، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۵۳۰.
- ↑ خویی، مصباح الاصول، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۲۷۹.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه فارسی، موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي، ج۴، ص۷۶۰ ؛ مظفر، اصول الفقه، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۲۳۳ و۲۳۴؛ محمدی، شرح کفایة الاصول، ۱۳۸۵ش، ج۵، ص۲۹۲؛ مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۵۱۶.
- ↑ خراسانی، کفایة الاصول، ج۱۷ ص۳۸۱.
- ↑ خراسانی، کفایة الاصول، ج۱۷ ص۳۸۱.
- ↑ آقا ضیا، نهایة الافکار، موسسة النشر الإسلامی، ج۴، ص۲۰۶.
یادداشت
- ↑ ظنون خاص یا امارات معتبر ظنی، در مقابل ظنون غیر معتبر قرار دارند. ظن فینفسه حجیت ندارد و ظنون خاص از جمله ظنونی است که شارع، حجیت آن را تصحیح کرده و آن را به منزله علم قرار داده است.(المظفر، : اصول الفقه، مکتب الاعلام الاسلامی، ج۲، ص۲۰ و ۳۲.)
منابع
- انصاری، محمدعلی، الموسوعة الفقهية الميسره، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ۱۴۲۲ق.
- انصاری، مرتضی، فرائد الأصول، قم، مجمع الفکر الإسلامی، ۱۴۱۹ق.
- بهبهانی، محمدعلی، «شهرت فتوایی، درس خارج اصول، جلسه ۴۳»، سایت معارف الهیه، تاریخ درج مطلب:۱۲بهمن۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۱۴آذرماه۱۴۰۱ش.
- جمعی از محققین، فرهنگنامه اصول فقه، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۸ش.
- خراسانی، کفایه الاصول، قم، مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث، بیتا.
- خویی، سید ابوالقاسم، مصباح الاصول، قم، ۱۴۲۲ق.
- ضیاءالدین عراقی، محمد، نهایة الافکار، (مقرر: محمد تقی بروجردی)، قم، موسسة النشر الإسلامی، بیتا
- قلی زاده، احمد، واژهشناسی اصطلاحات اصول فقه، تهران، بنیاد پژوهشهای علمی فرهنگی نور الاصفیاء، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
- مبلّغی، احمد، خوانسارى و قواعد بهره گيرى از فقه سلف، فصلنامه فقه و علوم وابسته، قم، دفتر تبليغات اسلام حوزه علميه قم، شماره ۱۹، ۱۳۷۸ش.
- مظفر، محمد رضا، اصول الفقه، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، بیتا.
- ولایی، عیسی، فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول، تهران، نشرنی، چاپ ششم، ۱۳۸۷ش.
- هاشمی شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه فارسی، قم، مؤسّسه دائرة المعارف فقه اسلامى، بیتا.غی، احمد، خوانسارى و قواعد بهره گيرى از فقه سلف، فصلنامه فقه و علوم وابسته، قم، دفتر تبليغات اسلام حوزه علميه قم، شماره ۱۹، ۱۳۷۸ش.