خروج امام حسین(ع) از مکه
| زمان | سال ۶۰ق |
|---|---|
| مکان | مکه |
| مرتبط | واقعه کربلا و قیام امام حسین(ع) |
خروج امام حسین(ع) از مکه در هشتم ذی‌الحجه سال ۶۰ هجری به سمت کوفه، یکی از عوامل شکل‌گیری واقعه کربلا است. این خروج حدود چهار ماه پس از خروج از مدینه به سمت مکه و تقریبا یک ماه قبل از عاشورای سال ۶۱ و شهادت امام حسین(ع) رخ داده است.
امام حسین در مکه پس از رسیدن دعوت‌های گسترده کوفیان، و در پی دریافت خبر بیعت اهالی کوفه با فرستاده خود مسلم بن عقیل قصد رفتن به کوفه را داشت، و با توجه به احتمال کشته‌شدن در مکه و شکسته‌شدن حرمت کعبه، بدون انجام دادن اعمال حج از این شهر خارج شد.
برخی از نزدیکان و دوست‌داران امام؛ از جمله برادرش محمد بن حنفیه با تکیه بر ناهمراهی کوفیان، مخالف خروج امام از مکه بودند. مأموران حکومتی مکه نیز تلاش کردند مانع خروج امام شوند ولی کاری از پیش نبردند.
برخی عالمان شیعه بر این باورند که امام حسین(ع) با احرام عمره تمتع وارد مکه شده و پیش از انجام اعمال حج، بنابر ضرورت، احرام خارج شده است. و برخی دیگر بر اساس روایتی از امام صادق(ع)، معتقدند امام حسین(ع)، احرام عمره مفرده داشته و خروج او به معنای ناتمام‌گذاشتن حج تمتع نبوده است.
حضور در مکه در مسیر واقعه کربلا
امام حسین بن علی(ع) بنابر قول مشهور[۱] در هشتم ذی‌الحجه سال ۶۰ هجری پس از چهار ماه اقامت در مکه، از مکه به سمت کوفه خارج شد.[۲] او در رجب سال ۶۰ هجری، پس از سرپیچی از بیعت با یزید[۳] که به جای معاویه به قدرت رسیده بود از مدینه خارج شده [۴] و در سوم شعبان وارد مکه شده بود.[۵] خروج امام حسین از مکه تقریبا یک ماه قبل از شهادت ایشان در عاشورای سال ۶۱ رخ داده[۶] و یکی از عوامل و مراحل شکل‌گیری واقعه کربلا به شمار می‌رود.[۷]
ماه‌های حضور امام حسین در مکه مصادف با ماه‌های حج بود[۸] که مردم زیادی به آنجا می‌آمدند.[۹]به گزارش پژوهش‌گران حضور امام در مکه، مورد استقبال مردم قرار گرفت،[۱۰] و علاوه بر مردم مکه، مردم شهرهای دیگر نیز به نزد امام می‌رفتند.[۱۱] به نحوی که بنابر برخی گزارش‌ها مردم صبح و شب نزد امام می‌رفتند[۱۲] و حتی به امامت وی نماز می‌خواندند.[۱۳] نماینده یزید در مکه، همراهی حاجیان با امام حسین(ع) را برای یزید گزارش کرد.[۱۴]
رسیدن نامه‌های دعوت به مکه
علاوه بر مردم حاضر در مکه، خبر بیعت نکردن امام حسین(ع) با یزید در شهرهای مختلف پخش شد و افراد و گروه‌های مختلف، به خصوص از شیعیان شهر کوفه، نامه‌های بسیاری برای امام حسین(ع) فرستادند.[۱۵] امام، خود نیز فعالیت‌هایی برای جذب مردم شهرهای دیگر داشت.[۱۶] برای نمونه به برخی از بزرگان بصره و برخی از اشراف این شهر نامه نوشت و آنها را دعوت کرد[۱۷] نامه‌نگاری بسیاری نیز با کوفیان صورت گرفت.[۱۸]
پس از رسیدن نامه‌های فراوان کوفیان امام حسین، مسلم بن عقیل[۱۹] و سپس قیس بن مسهر[۲۰] را به عنوان نماینده خود به همراه نامه‌ای در خطاب به کوفیان، به کوفه فرستاد تا شرایط کوفه را به امام اطلاع دهند. مسلم بن عقیل پس از بررسی شرائط کوفه، کوفیان را در بیعت امام دانست و از امام خواست به کوفه برود.[۲۱] امام در روزی از مکه خارج شد که مسلم در کوفه قیام کرده بود[۲۲] اما امام از اوضاع کوفه اطلاعی نداشت.[۲۳] خبر شهادت مسلم در کوفه، هنگامی به امام حسین رسید که در منزل زباله و در میانه راه مکه به کوفه بود.[۲۴]
حرکت به سمت کوفه
امام حسین(ع) از مکه به قصد رسیدن به کوفه خارج شد.[۲۵] منابع تاریخی و غیرتاریخی، تاریخ‌های متعددی برای روز خروج امام حسین(ع) ذکر کرده‌اند همه منابع ذکر کرده‌اندکه همه آنها ناظر به روزهای دهه اول ذی‌الحجه است.[۲۶] با وجود همه این نقل‌ها، قول خروج امام در هشتم ذی‌الحجه که روز ترویه نیز هست را قول مشهور دانسته‌اند.[۲۷] این تاریخ در روایت امام صادق(ع) نیز ذکر شده است[۲۸] و افراد به این روایت استناد کرده‌اند.[۲۹]
امام حسین(ع)، پیش از خروج از مکه، طواف خانه خدا و سعی صفا و مروه را انجام داد[۳۰] و سپس خطبه‌ای برای مردم خواند.[۳۱] امام در این خطبه شوق رسیدن به نیاکان خود را به اشتیاق رسیدن یعقوب به یوسف تشبیه می‌کند. امام در ادامه مردم را به همراهی خود دعوت می‌کند و می‌گوید هر کس حاضر است در راه امام از خون خویش بگذرد و جانش را در شهادت و لقای پروردگار بدهد با امام حرکت کند.[۳۲] امام در خروج از مکه، خانواده خود را نیز به همراه داشت.[۳۳] همچنین تعدادی از شیعیان و پیروانش[۳۴] از جمله برخی از اهالی کوفه وی را همراهی می‌کردند.[۳۵] امام به اصحاب خود که قصد سفر با وی را داشتند، ده دینار و یک شتر داد.[۳۶]
عوامل خروج از مکه
دعوت کوفیان
یکی از دلایلی که برای خروج امام از مکه ذکر شده، دعوت کوفیان و بیعت آنان با امام بوده است.[۳۷] مسلم بن عقیل در نامه‌ای که از کوفه برای امام فرستاد، هجده هزار نفر را در بیعت با امام دانسته و از امام می‌خواهد زودتر به کوفه بیاید.[۳۸] امام حسین(ع) خود نیز بیان داشته که شیعیان و بزرگان کوفه وی را دعوت کرده‌اند.[۳۹]
گروه اول دوست‌داران امام بودند که برخی از انها از اقوامِ سرشناس و برخی از پیروان امام بودند؛ از جمله این افراد برادرش محمد بن حنفیه بود که رفتن به کوفه و اعتماد به کوفیان را درست ندانست.[۴۰] وی به امام گفت اگر در مکه بماند، عزیزترین فردی خواهد بود که در حرم الهی است.[۴۱] عبدالله بن عباس از اصحاب امام علی(ع) نیز از افرادی بود که امام را از رفتن به کوفه نهی کرد.[۴۲] تنها عبدالله بن زبیر با رفتن امام به بیرون از مکه موافق بود و علت آن را چنین گفته‌اند که وی مدعی خلافت بود و می‌دانست تا زمانی که امام در مکه حضور دارد، مردم با او بیعت نخواهند کرد.[۴۳]
خطر کشته‌شدن و هتک حرمت خانه خدا
خطر کشته‌شدن امام در مکه را نیز از عوامل تصمیم امام حسین برای خروج پیش اتمام مناسک حج دانسته‌اند.[۴۴] شیخ مفید[۴۵] از عالمان شیعه و برخی عالمان دیگر[۴۶] به این نکته تصریح کرده‌اند. براساس برخی گزارش‌ها، ماموران بنی‌امیه درصدد قتل امام حسین(ع) بودند و می‌کوشیدند تا قبل از اتمام مناسک حج، امام را به قتل برسانند.[۴۷] در همین راستا نقل شده است که مأموران فرماندار مکه به سرکردگی یحیی بن سعید تلاش داشتند که امام حسین از مکه خارج نشود.[۴۸] این افراد راه خروج امام از مکه را بستند و پس از مقاومت امام و یارانش، میان دو گروه درگیری لفظی و سپس فیزیکی رخ داد و دو گروه با تازیانه به هم زدند. در نهایت امام و یارانش، توانستند از مکه خارج شوند.[۴۹]
امام حسین(ع) در بیرون مکه و در پاسخ به فرزدق که پرسیده بود که چرا عجله کردید و حج خود را کامل به جا نیاوردید، گفت اگر عجله نمی‌کردم دستگیر می‌شدم.[۵۰] چنان که بنا بر نقلی که در اللهوف نیز آمده است امام در پاسخ به برادرش محمد بن حنفیه گفته بود نگران است که یزید وی را بکشد و احترام کعبه با کشته‌شدن وی از میان برود.[۵۱] از امام حسین(ع) در سخن دیگری نقل شده که اگر یک وجب بیرون از مکه کشته شوم، برای من محبوب‌تر است از این است در آن کشته شوم.[۵۲]
حج ناتمام
درباره تبیین فقهی نیمه‌تمام ماندن حج امام حسین دو نظریه ارائه شده است.[۵۳] شیخ مفید،[۵۴] علامه مجلسی[۵۵] و دیگران[۵۶] تصریح دارند که امام احرام بسته بود و برای خروج از مکه از احرام خارج شد و حج خود را تبدیل به عمره کرد؛ زیرا قادر به اتمام حج نبود.[۵۷] در مقابل دسته‌ای از عالمان تشیع با این نظر مخالفت کرده[۵۸] و با استناد به احادیثی،[۵۹] معتقدند که امام برای عمره مفرده احرام بسته بود. از جمله روایتی از امام صادق(ع) که تصریح دارد امام به حج عمره، مُحرِم شده بود و در ایام حج تمتع می‌توانست از مکه خارج شود.[۶۰] سید محسن حکیم از فقیهان شیعه گفته است نمی‌توان به گفتار برخی مقاتل که در مقابل روایات هستند اعتماد کرد.[۶۱]
پانویس
- ↑ محمدی ری‌شهری، «نکته هایی از معارف حسینی ۱»، ص۱۳۵.
- ↑ الطبسی، الامام الحسین فی مکة المکرمه، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۸۲-۸۳؛ محمدی ری‌شهری، «نکته هایی از معارف حسینی ۱»، ص۱۳۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۳۴۰.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۳۴۱.
- ↑ بهشتی، مبارزه‌ی پیروز، ۱۳۹۱ش، ص۳۷.
- ↑ الطبسی، الامام الحسین فی مکة المکرمه، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۸۲-۸۳؛ محمدی ری‌شهری، «نکته هایی از معارف حسینی نکته ۱»، ص۱۳۵.
- ↑ الطبسی، الامام الحسین فی مکة المکرمه، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۲۰۹.
- ↑ الطبسی، الامام الحسین فی مکة المکرمه، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۷۵.
- ↑ الطبسی، الامام الحسین فی مکة المکرمه، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۲۱۰- ۲۱۱.
- ↑ ابن‌اعثم کوفی، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۲۳.
- ↑ طبرسی، إعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۳۰.
- ↑ ابن‌اعثم کوفی، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۲۳.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۷۷.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۷۷.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۲۶۲.
- ↑ گروهی از تاریخ‌پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهداء، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۴۸۰.
- ↑ ابومخنف، وقعة الطف، ۱۴۱۷ق، ص۱۰۳ - ۱۰۷.
- ↑ گروهی از تاریخ‌پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهداء، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۵۰۲ -۵۰۳.
- ↑ گروهی از تاریخ‌پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهداء، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۵۰۲ -۵۰۳.
- ↑ الطبسی، الامام الحسین فی مکة المکرمه، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۶۸.
- ↑ ابومخنف، وقعة الطف، ۱۴۱۷ق، ص۱۱۲.
- ↑ طبرسی، إعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۳۰.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۷؛ موسوی و دیگران، تاریخ امام حسین، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۱۴۳.
- ↑ الطبسی، وقائع الطریق من مکه الی کربلا، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۵.
- ↑ طبرسی، إعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۳۰.
- ↑ محمدی ری‌شهری، «نکته‌هایی از معارف حسینی نکته ۱»، ص۱۳۵.
- ↑ «نکته‌هایی از معارف حسینی نکته ۱»، ص۱۳۵.
- ↑ محمدی ری‌شهری، «نکته‌هایی از معارف حسینی نکته ۱»، ص۱۳۵.
- ↑ شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۴۳۷.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۷.
- ↑ حلوانی، نزهة الناظر و تنبیه الخاطر، ۱۴۰۸ق، ص۸۶.
- ↑ حلوانی، نزهة الناظر و تنبیه الخاطر، ۱۴۰۸ق، ص۸۶.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۷.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۳۱۷.
- ↑ موسوی و دیگران، تاریخ امام حسین علیه السلام، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۱۳۷.
- ↑ موسوی و دیگران، تاریخ امام حسین علیه السلام، ۱۳۷۸ش، ج۱۰، ص۴۹۲.
- ↑ کاشی، مصرع الحسین(ع)، ۱۴۰۸ق، ص۵۴.
- ↑ ابومخنف، وقعة الطف، ۱۴۱۷ق، ص۱۱۲.
- ↑ ابومخنف، وقعة الطف، ۱۴۱۷ق، ص۱۴۸.
- ↑ سید بن طاوس، اللهوف، ۱۳۴۸ش، ص۶۴.
- ↑ سید بن طاوس، اللهوف، ۱۳۴۸ش، ص۶۴.
- ↑ دینوری، اخبار الطوال، ۱۳۶۸ق، ص۲۴۳.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ش، ج۵، ص۳۸۲.
- ↑ کاشی، مصرع الحسین(ع)، ۱۴۰۸ق، ص۵۴.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۷.
- ↑ ابن‌نما حلی، مثیر الأحزان، ۱۴۰۶ق، ص۳۸.
- ↑ گروهی از تاریخ‌پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهداء، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۶۱۹.
- ↑ ابن‌کثیر دمشقی، البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۱۶۶.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۱۶۴؛ ابن‌کثیر دمشقی، البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۱۶۶.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۷.
- ↑ سید بن طاوس، اللهوف، ۱۳۴۸ش، ص۶۴.
- ↑ قاضی‌نعمان، شرح الأخبار، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۱۴۵.
- ↑ گروهی از تاریخ‌پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهداء، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۶۲۰.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۷.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۱۰ق، ج۴۴، ص۳۶۳.
- ↑ طبرسی، إعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۴۴۵.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۷.
- ↑ محمدی ری‌شهری، «نکته‌هایی از معارف حسینی نکته ۱»، ص۱۳۶.
- ↑ شیخ طوسی، الإستبصار، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۳۲۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۳۵.
- ↑ حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۴۱۶ق، ج۱۱، ص۱۹۲.
منابع
- ابن‌اعثم کوفی، احمد بن اعثم، الفتوح، تحقیق: علی شیری، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۱۱ق.
- ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
- ابن‌نما حلی، جعفر بن محمد، مثیر الأحزان، قم، مدرسه امام مهدی، چاپ سوم، ۱۴۰۶ق.
- ابومخنف، لوط بن یحیی، وقعة الطف، محقق و مصحح: محمدهادی یوسفی غروی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ سوم، ۱۴۱۷ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق: سهیل زکار، ریاض زرکلی، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
- بهشتی، سید محمد، مبارزه‌ی پیروز، تهران، روزنه، ۱۳۹۱ش.
- حکیم، سید محسن، مستمسک العروة الوثقی، قم، مؤسسة دار التفسیر، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- حلوانی، حسین بن محمد، نزهة الناظر و تنبیه الخاطر، قم، مدرسة الإمام المهدی، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین علیه السلام، بی‌جا، انوار الهدی، ۱۳۸۱ش.
- دینوری، ابوحنیفه احمد بن داود، الاخبار الطوال، قم، منشورات الرضی، ۱۳۶۸ش.
- سید بن طاوس، اللهوف فی قتلی الطفوف، تهران، نشر جهان، چاپ اول، ۱۳۴۸ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الاستبصار فیما اختلف من الأخبار، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، محقق: حسن موسوی خرسان، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ سوم، ۱۳۹۰ق.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک)، تحقیق: محمد أبوالفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش.
- الطبسی، محمدجواد، وقائع الطریق من مکه الی کربلا، در مع الرکب الحسینی من المدینة الی المدینة، زیر نظر علی الشاوی، قم، تحسین، ۱۴۲۶ق.
- الطبسی، نجم‌الدین، الامام الحسین(ع) فی مکة المکرمة، در مع الرکب الحسینی من المدینة الی المدینة، زیر نظر علی الشاوی، قم، تحسین، ۱۴۲۶ق.
- قاضی‌نعمان مغربی، شرح الاخبار فی فضائل الأئمة الأطهار(ع)، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- قاضی‌نعمان مغربی، شرح الاخبار فی فضائل الأئمة الأطهار(ع)، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- کاشی، عبدالوهاب، مصرع الحسین(ع)، بیروت، دارالزهراء، ۱۴۰۸ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری، محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- گروهی از تاریخ‌پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهداء، زیر نظر: مهدی پیشوایی، قم، موسسه امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- محمدی ری‌شهری، محمد، «نکته هایی از معارف حسینی نکته ۱. خروج امام حسین (ع) از مکه»، پژوهش‌نامه معارف حسینی، شماره ۷، پاییز ۱۳۹۶ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الطبع و النشر، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- موسوی، اکرم، محمدرضا حسینی جلالی، محمدرضا جعفری، اعظم قادرسهی، اعظم فخر، تاریخ امام حسین علیه السلام، تهران، سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی، ۱۳۷۸ش.