حق شفعه
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
 | این مقاله یک نوشتار توصیفی درباره یک مفهوم فقهی است و نمیتواند معیاری برای اعمال دینی باشد. برای اعمال دینی به منابع دیگر مراجعه کنید. |
حق شُفعَه اصطلاحی فقهی[۱] و حقوقی[۲] است که براساس آن، که اگر دو نفر در یک مال مشترک شریک باشند و یکی از آنها سهم خود را به نفر سومی بفروشد، شریک دیگر میتواند با پرداخت همان مبلغ معامله، سهم فروختهشده را به ملکیت خود درآورد. این اقدام در فقه «اَخْذِ به شفعه» نامیده میشود[۳] و در فقه و حقوق، بهعنوان یک عمل حقوقی یکطرفه شناخته میگردد.[۴]
به گفته پژوهشگران، حق شفعه در اسلام امری ثابت و مشروع است[۵] که در تمام فرَق اسلامی پذیرفته شده و هیچیک از فقیهان آن را انکار نکردهاند.[۶] برخی محققان معتقدند که این حق پیش از اسلام رایج نبوده، اما با توجه به هدف جلوگیری از آسیب به دیگران و تطابق آن با سیره عقلا، احتمالاً در جوامع پیش از اسلام نیز اعمال میشده است.[۷] این موضوع در قانون مدنی ایران، مواد ۸۰۸ تا ۸۲۴ مورد توجه قرار گرفته است.[۸]
به گفته فقیهان، حق شفعه شرایط خاصی برای موضوع آن دارد از جمله، موضوع حق شفعه باید غیرمنقول باشد، مانند خانه یا زمین،[۹] و برخی فقها تعلق آن به اموال منقول را مورد اختلاف دانستهاند.[۱۰] همچنین، حق شفعه فقط زمانی برای شرکا مطرح است که تعداد آنها دو نفر باشد و مالکیت مشاعی بر اموال وجود داشته باشد،[۱۱] که این شرط اجماعی قلمداد شده است.[۱۲] همچنین، حق شفعه تنها در صورت انتقال مال از طریق بیع معتبر است و در صورت هدیه یا صلح، اعمال نمیشود.[۱۳]
فقیهان چند شرط ضروری برای شفیع قائل شدهاند. شفیع باید اهلیت قانونی داشته باشد، به این معنا که قادر به انجام اعمال حقوقی باشد.[۱۴] همچنین، شفیع باید مسلمان باشد،[۱۵] مگر اینکه خریدار کافر باشد.[۱۶] علاوهبر این، فقیهان با ادعای اجماع[۱۷] گفتهاند، شفیع باید توان مالی لازم برای پرداخت مبلغ معامله به خریدار را داشته باشد.[۱۸]
ویژگیهای حق شفعه شامل فوریت در اجرای آن است، به طوری که تأخیر موجب از دست رفتن حق میشود.[۱۹] همچنین، این حق قابل اسقاط است،[۲۰] ولی شفیع نمیتواند بخشی از مال را تصاحب کرده و باقی را رها کند.[۲۱] برخی معتقدند که حق شفعه میتواند به ارث منتقل شود،[۲۲] هرچند برخی از فقها در این خصوص تردید کردهاند.[۲۳]
پانویس
- ↑ سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۹۸؛ امام خمینی، وسیلة النجاة (مع حواشی الإمام الخمینی)، ۱۴۲۲ق، ص۳۸۳.
- ↑ کاتوزیان، قانون مدنی در نظم، ۱۳۰۷ش، ص۵۰۳.
- ↑ کاتوزیان، درسهایی از شفعه، وصیت، ۱۳۹۸ش، ص۱۴؛ خویی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۷۶.
- ↑ سبزواری، جامع الاحکام، نشر موسسة المنار، ص۲۹۹.
- ↑ مغنیه، فقه الامام الصادق(ع)، ۱۴۲۱ق، ج۴، ص۱۲۲.
- ↑ محقق داماد، ایقاع، اخذ به شفعه، ۱۴۲۶ق، ص۳.
- ↑ محقق داماد، ایقاع، اخذ به شفعه، ۱۴۲۶ق، ص۳.
- ↑ کاتوزیان، قانون مدنی در نظم، ۱۳۰۷ش، ص۵۰۳.
- ↑ خویی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۷۲.
- ↑ حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۱۲، ص۱۹۵.
- ↑ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۱۰۸.
- ↑ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۳۰.
- ↑ حلی، قواعد الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۴۴.
- ↑ محقق داماد، ایقاع، اخذ به شفعه، ۱۴۲۶ق، ص۶۶.
- ↑ امام خمینی، زبدة الأحکام، ۱۴۰۴ق، ص۱۵۲.
- ↑ خویی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۷۵.
- ↑ عاملی، مفتاح الکرامة، ۱۴۱۹ق، ج۱۸، ص۴۶۴.
- ↑ شهید اول، اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۰ق، ص۱۶۲.
- ↑ شهید اول، اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۰ق، ص۱۶۲.
- ↑ سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۰۵.
- ↑ خویی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۷۶.
- ↑ عاملی، مفتاح الکرامة، ۱۴۱۹ق، ج۱۸، ص۷۰۴.
- ↑ امام خمینی، وسیلة النجاة (مع حواشی الإمام الخمینی)، ۱۴۲۲ق، ص۳۸۷.
منابع
- ابنفارس، ابوالحسین احمد بن فارس بن زکریا، معجم مقائیس اللغة، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۴۰۴ق.
- امام خمینی، سیدروحالله، زبدة الاحکام، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۴۰۴ق.
- امام خمینی، سیدروحالله، وسیلة النجاة (مع حواشی الإمام الخمینی)، سیدابوالحسن اصفهانی، قم، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۲۲ق.
- جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت، دار العلم للملایین ۱۴۱۰ق.
- خویی، سیدابوالقاسم، منهاج الصالحین، قم، نشر مدینة العلم، ۱۴۱۰ق.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، بیروت، دارالعلم، ۱۴۱۲ق.
- سبزواری، سیدعبدالاعلی، جامع الاحکام الشرعیة، قم، موسسة المنار، بیتا.
- سیستانی، سید علی، منهاج الصالحین، قم، دفتر آیت الله سیستانی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- شهید اول، محمد بن مکی عاملی، اللمعة الدمشقیة فی فقه الامامیة، بیروت، دارالتراث – الدار الاسلامیة، ۱۴۱۰ق.
- طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، تصحیح علی خراسانی و سید جواد شهرستانی و مهدی طه نجف و مجتبی عراقی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۷ق.
- طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، چاپ سوم، ۱۳۸۷ق.
- عاملی، سید جواد بن محمد، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمة، تصحیح محمد باقر خالصی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۹ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، تذکرة الفقها، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق.
- کاتوزیان، ناصر، قانون مدنی در نظم حقوق کنونی، تهران، نشر میزان، چاپ سیزدهم، ۱۳۸۵ش.
- محقق داماد یزدی، سید مصطفی، ایقاع، اخذ به شفعه، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۴۲۶ق.
- مغنیه، محمد جواد، فقه الامام الصادق(ع)، قم، موسسه انصاریان، چاپ دوم، ۱۴۲۱ق.