اختلاس
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
 | این مقاله یک نوشتار توصیفی درباره یک مفهوم فقهی است و نمیتواند معیاری برای اعمال دینی باشد. برای اعمال دینی به منابع دیگر مراجعه کنید. |
اِختِلاس عبارت است از ربودن مال از محل غیرمحافظتشده (غیر حرز). این عمل بهصورت آشکار، معمولاً با سرعت، پنهان از دید مالک و بدون استفاده از زور انجام میشود. بر اساس آموزههای فقهی، هرچند اختلاس نوعی سرقت بهشمار میرود، اما بهدلیل نداشتن برخی شرایط سرقت، بر مرتکب اختلاس، حدّ سرقت جاری نمیگردد و به جای حد، تعزیر میشود.
از منظر حقوقی نیز اختلاس بهمعنای تعدّی یا خیانت در امانتِ کارکنان دولت نسبت به اموال دولتی در اختیار آنان تعریف شده است. بر اساس قانون، مجازات این جرم، بسته به میزان اختلاس، شامل ردّ مال، جزای نقدی، حبس و انفصال از خدمات دولتی میشود.
مفهومشناسی
اِختِلاس بهمعنای ربودن است.[۱] در منابع فقهی شیعه، دو تعریف مشهور برای آن بیان شده است.[۲]
- بر پایه دیدگاه فقیهان متأخّر،[یادداشت ۱] اختلاس عبارت است از ربودن پنهانی مال دیگری از غیرِ حِرز (محلِّ غیر محافظتشده).[۳] فقیهانی چون شهید ثانی،[۴] فاضل هندی[۵] و صاحبریاض[۶] این تعریف را برگزیدهاند. در میان فقیهان قرن پانزدهم قمری نیز، سید ابوالقاسم خویی[۷] و میرزا جواد تبریزی[۸] همین دیدگاه را پذیرفتهاند. صاحبریاض نیز این تعریف را در میان فقیهان مشهورتر میداند.[۹]
- در مقابل، فقیهان قدیم، اختلاسگر را کسی میدانند که مالی را بهصورت آشکار در راهها و گذرها میرباید؛ در این تعریف، اشارهای به ربایش از حرز یا غیر حرز نشده است.[۱۰] فقیهانی چون شیخ طوسی،[۱۱] ابنادریس،[۱۲] قاضی ابنبراج،[۱۳] و ابنحمزه طوسی[۱۴] قائل به این دیدگاه هستند و فقیهانِ اهلسنت نیز در اصل معنا با آنان همنظرند.[۱۵] صاحبجواهر نیز اختلاسگر را همان مُستَلِب (رباینده در آشکار) دانسته است.[۱۶]
در روایات، واژه اختلاس با تعبیر «الدَغَارَة المُعْلَنَة»[۱۷] به مفهوم ربودن آشکار آمده است.[۱۸] از اینرو، دیدگاه فقیهان قدیم را نزدیکتر به مضمون روایات دانستهاند.[۱۹] برخی پژوهشگران با در نظر گرفتن مجموع روایات و در مقام جمع میان دیدگاه فقیهان، بر این باورند که منظور از «ربودن در راهها» (در تعریف دوم) همان ربودن از غیرِ حرز در تعریف نخست است.[۲۰] به عقیده آنان، لازمه این نوع ربایش که آشکارا صورت میگیرد آن است که با سرعت و با استفاده از غفلتِ صاحبِ مال [و پنهان از چشم او] انجام پذیرد.[۲۱] چنانکه در کلامِ صاحبجواهر[۲۲] و فاضل هندی[۲۳] نیز بر همین موضوع تأکید شده است.
اختلاس در اصطلاح حقوقی
اختلاس در اصطلاح حقوقی، ناظر به اموال دولتی و بیتالمال تعریف شده است.[۲۴] بر اساس تعریف حقوقدانان، اختلاس عبارت است از تعدّی و خیانت در امانت توسط کارکنان دولت، نسبت به اموال دولتی یا اموالی که به موجب وظیفه اداری به آنان سپرده شده است، بهگونهای که آن اموال توسط ایشان تصاحب یا اتلاف گردد.[۲۵] برخی در تمایز جرم اختلاس و خیانت در امانت، بر این باورند که اختلاس جرمی علیه آسایش عمومی و مختصِ اموال منقول است؛ در حالی که خیانت در امانت صرفاً جرمی مالی است که شامل اموال منقول و غیرمنقول میشود.[۲۶]
حکم اختلاس و تمایز آن با سرقت
اختلاس، تجاوز در مالِ غیر[۲۷] و عملی حرام است.[۲۸] این جرم، هرچند نوعی سرقت بهشمار رفته،[۲۹] اما فقیهان با استناد به روایات[۳۰] معتقدند حد سرقت بر فرد اختلاسگر جاری نمیشود،[۳۱] بلکه مال از او بازپس گرفته میشود و وی تعزیر میگردد،[۳۲] بهگونهای که به تشخیص حاکم (قاضی)، موجب بازدارندگی او از تکرار جرم گردد.[۳۳]
بر اساس آموزههای فقهی، حد سرقت (قطع انگشتان)[۳۴] تنها در صورتی اجرا میشود که با شرایط خاصی همراه باشد.[۳۵] از جمله این شرایط، ربایشِ مال بهصورت پنهانی و از محلی امن و محافظتشده (حِرز) است؛[۳۶] از این رو، اختلاس که در آن ربایش بدون شکستنِ حرز انجام میشود را مشمول این حکم ندانستهاند.[۳۷]
در ایران، بر اساس ماده پنجِ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء و اختلاس (به معنای حقوقی)، مصوّب ۲۸ شهریور ۱۳۶۴ش، چهار نوع مجازات برای عاملین اختلاس - بسته به میزان اموال اختلاسشده - در نظر گرفته شده است: ردّ مال، جزای نقدی، حبس، و انفصال موقت یا دائم از خدمات دولتی.[۳۸]
پانویس
- ↑ غدیری، القاموس الجامع، ۱۴۱۸ق، ص۱۷۷؛ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه «اختلاس».
- ↑ مقدادی داودی، «بررسی فقهی - حقوقی ماهیّت اختلاس»، ص۱۵۷.
- ↑ مقدادی داودی، «بررسی فقهی - حقوقی ماهیّت اختلاس»، ص۱۵۷.
- ↑ شهید ثانی، الروضة البهیه، ۱۴۱۰ق، ج۹، ص۳۰۴.
- ↑ فاضل هندی، کشف اللثام، ۱۴۱۶ق، ج١٠، ص۶۴۷.
- ↑ طباطبایی حائری، ریاض المسائل، ۱۴۱۸ش، ج۱۶، ص۱۶۶.
- ↑ خویی، تکملة المنهاج، ۱۴۱۰ق، ص۵۶.
- ↑ تبریزی، اُسَس الحدود والتعزیرات، ۱۴۱۷ق، ص ۴۰۵.
- ↑ طباطبایی حائری، ریاض المسائل، ۱۴۱۸ش، ج۱۶، ص ۱۶۷.
- ↑ مقدادی داودی، «بررسی فقهی - حقوقی ماهیّت اختلاس». ص۱۵۸.
- ↑ شیخ طوسی، النهایة، ۱۴۰۰ق، ص۷۲۲.
- ↑ ابن ادریس حلی، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص ۵۱۲.
- ↑ ابنبراج، المهذب، ۱۴۰۶ق، ج۲، ص۵۵۴.
- ↑ طوسی، الوسیلة، ۱۴۰۸ق، ص۴۲۳.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به الغیتابی الحنفی، البنایة شرح الهدایة، ۱۴۲۰ق، ج۷، ص۲۶؛ گروه نویسندگان، الموسوعة الفقهیة، ۱۴۰۴ق، ج۲۴، ص۲۹۳؛ عودة، التشریع الجنائی الإسلامی، ۱۴۰۰ق، ج۲،ص۵۱۴.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴، ج۴۱، ص۵۹۶-۵۹۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۲۲۵ - ۲۲۶، حدیث ۱، ۲ و ۷؛ شیخ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۵۴۴.
- ↑ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۶۳۶؛ ذهنی تهرانی، المباحث الفقهیة، ۱۳۶۶ش، ج۲۸، ص۲۴۷.
- ↑ مقدادی داودی، «بررسی فقهی - حقوقی ماهیّت اختلاس»، ص۱۶۰.
- ↑ مقدادی داودی، «بررسی فقهی - حقوقی ماهیّت اختلاس». ص۱۶۰.
- ↑ مقدادی داودی، «بررسی فقهی - حقوقی ماهیّت اختلاس»، ص۱۶۰.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴، ج۴۱، ص۵۹۷.
- ↑ فاضل هندی، کشف اللثام، ۱۴۱۶ق، ج ١٠، ص۶۴۷.
- ↑ مقدادی داودی، «بررسی فقهی - حقوقی ماهیّت اختلاس». ص۱۶۶.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به ولیدی، جرایم مالی علیه آسایش عمومی، ۱۳۹۷ش، ج۵، ص۴۰۵؛ منصور آبادی، «اختلاس در حقوق ایران، مصر، آمریکا»، ص۵۳؛ مقدادی داودی، «بررسی فقهی - حقوقی ماهیّت اختلاس»، ص۱۶۶.
- ↑ امیری و دیگران، «بررسی تطبیقی خیانت در امانت و اختلاس ازنظر فقهی، حقوقی»، ص۴۸۵-۴۸۶.
- ↑ مؤسسة دائرة معارف الفقه الإسلامی، موسوعة الفقه الاسلامی، ۱۴۲۳ق، ج۷، ص۳۷۵.
- ↑ شهید ثانی، روضة البهیه، ۱۴۱۰ق، ج۹، ص۳۰۴.
- ↑ قماشی، «مطالعه و بررسی جرم دزدی از دیدگاه فقه، حقوق و قانون مجازات اسلامی»، ص۱۰۵.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۶۵، حدیث ۵۱۱۷؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۱۰، ص۱۱۴، حدیث ۶۸ و ۷۱؛ فیض کاشانی، الوافی، ۱۴۰۶ق، ج۱۵، ص۴۲۷؛ شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۱۶ق، ج۲۸، ص۲۶۸، حدیث ۱ و ص ۲۶۹، حدیث ۵.
- ↑ شیخ مفید، المقنعة، ۱۴۱۰ق، ص۸۰۴؛ شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۱۰ق، ج۹، ص۳۰۶؛ مقدس اردبیلی، مجمع الفائدة والبرهان، ۱۴۰۳ق، ج۱۳، ص۲۹۱.
- ↑ علامه حلّی، قواعد الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۵۷۰؛ شهید اول، اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۰ق، ص۲۶۳؛ گلپایگانی، الدر المنضود، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۳۰۹.
- ↑ ابنبراج، المهذب، ۱۴۰۶ق، ج۲، ص۵۵۴؛ محقق حلّی، المختصر النافع، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۲۲۶؛ شیخ طوسی، النهایة، ۱۴۰۰ق، ص۷۲۲.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به سید مرتضی، الانتصار، ۱۴۱۵ق، ص۵۲۸-۵۲۹؛ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ص۱۹؛ شیخ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۴۵۲؛ علامه حلی، مختلف الشیعة، ۱۴۱۳ق، ج۹، ص۲۴۹؛ مرعشی، أحکام السرقة علی ضوء القرآن و السنة، ۱۳۸۲ش، ص۳۱۶.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به: محقق حلی، شرائع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۱۵۹؛ مرعشی، أحکام السرقة علی ضوء القرآن و السنة، ۱۳۸۲ش، ص۴۶۷-۴۷۲؛ تبریزی، أسس الحدود و التعزیرات، ۱۳۷۶ش، ص۳۰۹.
- ↑ سلاّر دیلمی، المراسم، ۱۴۰۴ق، ص۲۵۷؛ شیخ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۴۱۸، مسألهٔ ۵؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۵۱۵.
- ↑ گلپایگانی، الدر المنضود، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۳۰۹؛ موسوی اردبیلی، فقه الحدود و التعزیرات، ۱۴۲۷ق، ج۳، ص۷۱؛ محمدی خراسانی، شرح تبصرة المتعلمین، ۱۳۷۶ش، ج۲، ص۴۲۲.
- ↑ رحمتی، «بررسی فقهی - حقوقی جرم اقتصادی اختلاس»، ص۸۲.
یادداشت
- ↑ «قُدماء» و «متأخّرین» (فقیهان متأخّر و قدیم) از جمله اصطلاحات رایج در کتابهای فقهی و اصولی است.(ولایی، فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول، ۱۳۷۴ش، ص۱۸۲-۲۸۳.) برخی معتقدند به علما و بزرگانی که تا قبل از وفات شیخ طوسی (سال ۴۶۰ق) میزیستند «قُدما» و به فقیهان بعد از وی «متأخرین» گفته میشود.(امام خمینی، انوار الهدایة، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۲۶۱.)
منابع
- ابنادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، محقق و مصحح: موسوی، حسن بن احمد، ابنمسیح، ابو الحسن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- ابنبراج طرابلسی، قاضی عبد العزیز، المهذب، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
- امام خمینی، سید روحالله، انوار الهدایة فی التعلیقة علی الکفایة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
- امام خمینی، سید روحالله، تحریر الوسیلة، تهران، مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی، چاپ سوم، ۱۳۹۲ق.
- امیری، شیرزاد و یزدان عزتی و محمد طاهرنیا، «بررسی تطبیقی خیانت در امانت و اختلاس ازنظر فقهی، حقوقی»، در نشریه فقه و حقوق معاصر، شمارهٔ ۲، سال هشتم، تابستان ۱۴۰۱ش.
- تبریزی، جواد، أُسَس الحدود و التعزیرات، قم، بینا، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
- خویی، سید ابوالقاسم، تکملة المنهاج، قم، نشر مدینة العلم، چاپ بیست و هشتم، ۱۴۱۰ق.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.
- ذهنی تهرانی، محمدجواد، المباحث الفقهیة فی شرح الروضة البهیة، قم، وجدانی، چاپ اول، ۱۳۶۶ش.
- رحمتی، اعظم، «بررسی فقهی - حقوقی جرم اقتصادی اختلاس»، در فصلنامه دانش انتظامی خراسان شمالی، دفتر تحقیقات کاربردی فا. ا. خراسان شمالی، سال دوم، شماره ۸، زمستان ۱۳۹۴ش.
- سلاّر دیلمی، حمزة بن عبد العزیز، المراسم العلویة و الأحکام النبویة، محقق و مصحح: بستانی، محمود، قم، منشورات الحرمین، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- شهید اول (عاملی)، محمد بن مکی، اللمعة الدمشقیة فی فقه الإمامیة، محقق و مصحح: مروارید، محمد تقی، مروارید، علی اصغر، بیروت، دار التراث، الدار الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- شهید ثانی، زینالدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعه الدمشقیه، قم، مکتب الإعلام الإسلامی، ۱۴۱۰ق.
- شیخ حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، محقق: حسینی جلالی، محمدرضا، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ سوم، ۱۴۱۶ق.
- شیخ صدوق (ابنبابویه)، محمد بن علی، علل الشرائع، قم، کتاب فروشی داوری، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
- شیخ صدوق (ابنبابویه)، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: غفاری، علیاکبر، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- شیخ طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن، الخلاف، محقق و مصحح: خراسانی، علی، شهرستانی، سید جواد، طه نجف، مهدی، عراقی، مجتبی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
- شیخ طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، محقق و مصحح: کشفی، سید محمد تقی، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، چاپ سوم، ۱۳۸۷ق.
- شیخ طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن، النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۰ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، محقق: موسوی خرسان، حسن، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- شیخ مفید، محمّد بن محمد بن نعمان، المقنعة، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- طباطبایی حائری (صاحبریاض)، علی بن محمد علی، ریاض المسائل، محقق: مؤسسة آل البیت(ع) لاحیاء التراث، قم، مؤسسة آل البیت(ع) لاحیاء التراث، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- طوسی، محمد بن علی بن حمزه، الوسیلة إلی نیل الفضیلة، محقق و مصحح: حسون، محمد، قم، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی(ره)، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- علامه حلّی، حسن بن یوسف، قواعد الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- علامه حلّی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- علم الهدی، علی بن الحسین، الانتصار، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- عوده، عبدالقادر، التشریع الجنائی الإسلامی مقارناً بالقانون الوضعی، ترجمه: نعمت الله الفت و دیگران، بازنگری: عباس شیری، تهران، انتشارات میزان، چاپ اول، ۱۴۰۰ق.
- غدیری، عبدالله عیسی، القاموس الجامع للمصطلحات الفقهیة، بیروت، دار الرسول الاکرم(ص)، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- غیتابی حنفی، بدر الدین، البنایة شرح الهدایة، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
- فاضل هندی، محمد بن حسن، کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- فیض کاشانی، محمدمحسن، الوافی، اصفهان، کتابخانه امام أمیر المؤمنین علی(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
- قماشی، سعید، «مطالعه و بررسی جرم دزدی از دیدگاه فقه، حقوق و قانون مجازات اسلامی»، در مجله فقه اهل بیت(ع)، ج۱۵، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، چاپ اول، بیتا.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: غفاری، علیاکبر، آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- گروه نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، مصر، دار الصفوة، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- گلپایگانی، سید محمدرضا، الدر المنضود فی احکام الحدود، قم، دار القرآن الکریم، ۱۴۱۷ق.
- مؤسسة دائرة معارف الفقه الإسلامی، موسوعة الفقه الاسلامی طبقاً لمذهب أهل البیت(ع)، قم، مؤسسة دائرة معارف الفقه الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق با مذهب اهلبیت(ع)، قم، مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- محقق حلّی، نجم الدین جعفر بن حسن، المختصر النافع فی فقه الإمامیة، قم، مؤسسة المطبوعات الدینیة، چاپ ششم، ۱۴۱۸ق.
- محقق حلّی، نجم الدین جعفر بن حسن، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، محقق و مصحح: بقال، عبد الحسین محمد علی، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- محمدی خراسانی، علی، شرح تبصرة المتعلمین، قم، دار الفکر، چاپ دوم، ۱۳۷۶ش.
- مرعشی نجفی، سید شهابالدین، أحکام السرقة علی ضوء القرآن و السنة، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ۱۳۸۲ش.
- مقدادی داودی، مهدی، «بررسی فقهی - حقوقی ماهیّت اختلاس»، در نشریه فقه و اجتهاد، شماره ۶ و ۷، زمستان ۱۳۹۵ش و تابستان ۱۳۹۶ش.
- مقدس اردبیلی، احمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۳ق.
- منصور آبادی، عباس، «اختلاس در حقوق ایران، مصر، آمریکا»، رساله دکتری حقوق جزا و جرمشناسی، دانشگاه تربیت مدرس، ۱۳۹۹ش.
- موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم، فقه الحدود و التعزیرات، قم مؤسسة النشر لجامعة المفید، چاپ دوم، ۱۴۲۷ق.
- نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، محقق و مصحح: قوچانی، عباس، آخوندی، علی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
- ولایی، عیسی، فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول، تهران، نشر نی، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- ولیدی، محمدصالح، حقوق جزای اختصاصی، جرایم مالی علیه آسایش عمومی، ج۵، ص۸۴، تهران، انتشارات خیام، چاپ اول، ۱۳۹۷ش.