سید احمد بن زینالعابدین علوی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | سید اَحمد بن زین العابدین علوی (حسینی) عاملی |
| محل زندگی | اصفهان |
| تاریخ وفات | در سالهای ۱۰۵۴ تا۱۰۶۰ق |
| محل دفن | قبرستان تخت فولاد |
| شهر وفات | اصفهان |
| خویشاوندان سرشناس | میرداماد(پسر خاله و پدر همسر سید احمد) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | شیخ بهایی • میرداماد |
| اجازه روایت به | میر محمد عبدالحسیب(از فرزندان) |
| تألیفات | اظهار الحق و معیار الصدق • بیان الحق و تبیان الصدق • حظیرة الانس من ارکان الریاض القدس ریاض القدس • صواعق الرحمان • اللطائف الغیبیه • مفتاح الشفاء و العروة الوثقی فی شرح الهیات الشفاء • حواشی بر من لا یحضره الفقیه و... |
| سایر | از شخصیتهای برجسته مکتب فلسفی اصفهان |
| فعالیتهای اجتماعی-سیاسی | |
| اجتماعی | دفاع از پیامبر اکرم(ص) در برابر مبلغان مسیحی |
سید احمد بن زینالعابدین علوی عاملی اصفهانی (درگذشت میان سالهای ۱۰۵۴ تا ۱۰۶۰ق)، فیلسوف شیعه در دوره صفویه و از شاگردان میرداماد و شیخ بهایی بود. او از عالمان مکتب فلسفی اصفهان و از شارحان فلسفه ابنسینا به شمار میرود. بیشتر آثارش در فلسفه و کلام است. وی همچنین در دفاع از اسلام و اثبات نبوت پیامبر اسلام(ص) در برابر مبلغان مسیحی آثاری تألیف کرد. سید احمد علوی جد مادری آیتالله سید علی خامنهای، دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران، بود.
آثاری از او به چاپ رسیده است که مهمترین آنها کتاب مفتاح الشفاء و العروة الوثقی فی شرح الهیات الشفاء است.
زندگینامه
پدر سید احمد، زینالعابدین علوی، از سادات جبل عامل و متصدی نقابت سادات در آن منطقه بود. او نزد محقق کرکی تحصیل کرد و با دختر وی ازدواج کرد. زینالعابدین در اوایل دوره صفویه به ایران مهاجرت کرد و در اصفهان ساکن شد. احتمال داده شده است که سید احمد نیز در اصفهان به دنیا آمده باشد؛ اما تاریخ تولد او مشخص نیست.[۱]
سید احمد بیشتر عمر خود را در اصفهان گذراند و در همان شهر درگذشت.[۲] پیکرش را در تکیه آقارضی در تخت فولاد به خاک سپردند.[۳] تاریخ وفات او مشخص نیست و آقابزرگ تهرانی آن را میان سالهای ۱۰۵۴ تا ۱۰۶۰ق ذکر کرده است.[۴]
فرزندان
- میرمحمد عبدالحسیب (درگذشت ۱۱۲۱ یا۱۱۳۳ق) فرزند سید احمد که از پدرش اجازه روایت داشت و آثاری در زمینه تفسیر، کلام، ادعیه و معارف دینی نوشته است.[۵]
- بدرالدین فرزند سید احمد، محدث، فقیه، ادیب و شاعر بود و در طوس سکونت داشت و تدریس میکرد. وی آثاری در اصول دین و احادیث و ادعیه تألیف کرد.[۶]
- میرمحمداشرف بن عبدالحسیب (درگذشت ۱۱۳۳ یا ۱۱۴۵ق): نوه سید احمد و از شاگردان علامه مجلسی بود. او از مجلسی اجازه روایت داشت و آثاری در فلسفه، کلام، حدیث و رجال تألیف کرد.[۷] سید هاشم میردامادی، پدربزرگ مادری آیتالله سید علی خامنهای دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران، از نسل اوست.
استادان
سید احمد نزد شیخ بهایی و میرداماد، فلسفه، فقه، حدیث، تفسیر و دیگر علوم اسلامی آموخت و از هر دو اجازه روایت دریافت کرد. متن اجازههای آنان در بحارالانوار آمده است.[۸] میرداماد، پسرخاله سید احمد نیز بود و سید احمد با دختر او ازدواج کرد.[۹] وی در نوشتههایش از میرداماد با عنوان «معلم حکمت ایمانی و یمانی» یاد میکرد و از دیدگاههای فلسفی او دفاع میکرد. سید احمد در کتاب النفحات اللاهوتیه فی العثرات البهائیة از برخی دیدگاههای شیخ بهایی انتقاد کرد و به دفاع از آرای میرداماد پرداخت. میرداماد نیز بر کتاب کشف الحقائق سید احمد تقریظ نوشت[۱۰] و از او خواست شرحی بر کتاب قبسات بنویسد.[۱۱]
دفاع از اسلام
سید احمد علوی در برابر فعالیتهای تبلیغی مسیحیان و نوشتههای آنان علیه اسلام، آثاری در دفاع از اسلام و اثبات نبوت پیامبر اسلام(ص) تألیف کرد. او با زبان عبری و متون تورات و انجیل آشنایی داشت و در نوشتههایش از عبارتهای این متون برای اثبات بشارت به ظهور پیامبر اسلام(ص) استفاده میکرد. به اعتقاد او، پیامبر اسلام(ص) همان فارقلیطِ وعدهدادهشده در انجیل یوحنا بود.[۱۲] از آثار او در این زمینه میتوان به مصقل صفا، لوامع ربانی، صواعق الرحمان و لطائف غیبیه اشاره کرد.
هانری کربن، اسلامشناس فرانسوی، دیدگاه سید احمد درباره مسیحیت نخستین را بهویژه از جهت توجه به مفهوم پاراقلط، نزدیک به برخی برداشتهای معاصر دانسته است.[۱۳]
جایگاه در فلسفه اسلامی

سید احمد علوی از فیلسوفان مکتب اصفهان و پیروان فلسفی میرداماد بود. در اندیشه او، حکمت مشاء و حکمت اشراق تأثیر داشت. به گفته جلالالدین آشتیانی، در روش فلسفی از اتباع حکمای مشائیه اسلام است و از افکار شیخ اشراق و تابعان و شارحان حکمت وی نیز متأثر است اما روش فلسفیاش را نزدیک به روش میرداماد دانسته است.[۱۴] آشتیانی همچنین به مباحثی مانند معاد جسمانی، مُثُل نوری افلاطونی و علم الهی در نوشتههای او اشاره کرده است. به گزارش او، سید احمد با وجود همعصری با ملاصدرا، از مبانی فلسفی وی پیروی نکرد.[۱۵]
هانری کربن در تحلیل کتاب مفتاح الشفاء، به تمایز میان وحدت وجود و وحدت موجود و نیز دیدگاه سید احمد درباره جایگاه امام بهعنوان انسان کامل و سلطان معنوی جهان توجه کرده است. به گزارش کربن، سید احمد امام را انسانی میداند که همه عوالم هستی در وجود او بازتاب یافتهاند.[۱۶]
آثار
بیشتر نوشتههای او در باب فلسفه و مباحث کلامی و به شیوه استادش میر داماد، با تمایلی به عرفان است، او آثاری به زبان عربی و فارسی دارد[۱۷] نثر فارسی او آمیخته به اصطلاحات فلسفی و عرفانی و صنایع ادبی است.[۱۸]
مهمترین آثار
- اظهار الحق و معیار الصدق: میرلوحی کتابی در هجو ابومسلم خراسانی و حسین بن منصور حلاج تألیف کرد، که مورد اعتراض عدهای قرار گرفت. احمد به دفاع از او برخاست و در ۱۴۰۳ق - ۱۶۳۳م این کتاب را نگاشت، دیگر علما به تأسی از او ۱۶ رساله در تأیید میرلوحی نوشتند.[۱۹]
- بیان الحق و تبیان الصدق:این اثر به عربی و در احکام وقف نگاشته شد.[۲۰]
- ریاض القدس: این کتاب که با نامهای التعلیقةالقدسیة، یا مصابیح القدس و قنادیل الانس نیز معروف است، تعلیقاتی بر شرح تجرید قوشجی و حواشی محقق خفری بر آن است که در سال ۱۰۲۲ ق/ ۱۶۱۳م نوشته شده و به شاه عباس تقدیم شده است.[۲۱]
- حظیرة الانس من ارکان الریاض القدس: این کتاب به زبان عربی و گزیدهای از کتاب ریاض القدس است.[۲۲]
- رسالة فی نجاسة الخمر: این کتاب در سال ۱۳۰۴ ق/ ۱۶۲۵ و در رد رسالۀ امین استرابادی، نگاشته شده که در آن استرآبادی حکم به پاکبودن خمر داده بوده است. نسخههای خطی آن در کتابخانه دانشگاه تهران موجود است.[۲۳]
- روضة المتقین: این کتاب حاشیه و تعلیقاتی بر مقصد پنجم و ششم (امامت و معاد) تجرید خواجه نصیر است.[۲۴]
- صواعق الرحمان: این اثر به فارسی و در رد یهود و اثبات تحریف تورات نگاشته شده است.[۲۵]
- کحل الابصار: حواشی بر اشارات ابن سینا و شرح خواجه نصیرالدین طوسی است، وی در آن از ریاض القدس و شرح شفای خود یاد میکند، وی تالیف آن را دررمضان ۱۰۳۵ آغاز کزده است و در اوایل سال ۱۰۳۶ق به پایان رسانیده است.[۲۶]
- کشف الحقائق: حاشیه و شرحی عربی بر تقویم ایمان استادش میرداماداست، میرداماد بر این کتاب تقریظ نوشته است[۲۷]
- لطائف غیبیه: یا لطائف غیبی به فارسی در اصول عقاید امامیه و مباحث کلامی آمیخته با فلسفه و عرفان بر اساس آیات قرآن و احادیث، این کتاب به کوشش جمالالدین میردامادی از روی نسخه موجود در ۱۳۹۶ق به طبع رسیده است. لطائف غیبی یک مقدمه و ۵ رکن (توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد) دارد، مؤلف در مقدمه یش از شروع در مقصد اصلی به تفسیر فلسفی -کلامی سوره حمد میپردازد.[۲۸]
- لوامع ربانی در رد شبهات نصرانی، یا اللوامع الربانیه: در پاسخ به کتاب یکی از مبلغان مسیحی بر ضد اسلام بود.[۲۹] نسخهای از این کتاب ظاهرا به خط مؤلف در اصفهان موجود است.[۳۰]
- مصقل صفا در تجلیه آینۀ حقنما: در رد کتاب آینه حقنما که یکی از مبلغان مسیحی، در رد اسلام به زبان فارسی نوشته بود. تألیف آن در سال ۱۳۰۲ق به پایان رسیده است.[۳۱] نسخههای خطی این کتاب در کتابخانههای مختلف وجود دراد.[۳۲]
- المعارف الالهیة: در شرح حدیث من عرف نفسه فقد عرف ربه (هر کس خود را بشناسد، خدای خود را شناخته است) که به زبان عربی نگاشته شد.[۳۳]
- مفتاح الشفاء و العروة الوثقی فی شرح الهیات الشفاء: حواشی و تعلیقاتی بر الهیات شفا ابنسینا که در سال ۱۰۳۶ق به پایان رسیده است، وی در آن از شاه عباس بهادرخان نام میبرد مفتاح الشفاء در ۱۳۰۳ق در هامش الهیات چاپ سنگی شده است، برخی مفتاح الشفاء و العروة الوثقی را دو تألیف جداگانه محسوب کردهاند[۳۴] اما برخی محققان هر دو را نام یک کتاب دانستهاند.[۳۵]این اثر مهمترین نوشته فلسفی سید احمد به شمار میرود و بیشتر شهرت او نیز به واسطه آن است و در لطائف غیبیه از آن با عنوان شرح الهیات شفا نام میبرد.[۳۶]
- مناهج الاخبار (الاخیار) فی شرح الاستبصار: در شرح احادیث استبصار شیخ طوسی.[۳۷]
- النفحات اللاهوتیة فی العثرات البهائیة:در خردهگیری بر شیخ بهایی به جانبداری از میرداماد نگاشته شد.[۳۸]
- شرحی بر اشعار آغاز کتاب جذوات میرداماد.[۳۹]
- حواشی بر من لایحضره الفقیه شیخ صدوق:[۴۰]
- حواشی و تعلیقاتی بر قبسات میرداماد: که پس از مرگ استادش نوشته شده است.[۴۱]
پانویس
- ↑ امین، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۵۹۳.
- ↑ امین، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۵۹۳.
- ↑ میردامادی، مقدمه بر لطائف غیبیه، ص۷.
- ↑ آقابزرگ، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۱۸، ص۳۶۶.
- ↑ میردامادی، مقدمه بر لطائف غیبیه، ص۱۹; صدر، تکملة امل الآمل، ص۲۵۳-۲۵۴; جزی، رجال اصفهان، ص۹۴; حاشیۀ، ص۱۰۶; مهدوی، تذکرة القبور، ص۱۲۲.
- ↑ مدرس تبریزی، ریحانه الادب، ج۴، ص۹۰.
- ↑ جزی، رجال اصفهان، ص۹۵; حاشیۀ میردامادی، مقدمه بر لطائف غیبیه، ص۲۰-۲۱.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۶، ص۱۵۲-۱۵۴.
- ↑ میردامادی، مقدمه بر لطائف غیبیه، ص۶-۷.
- ↑ امین، اعیان الشیعة، ج۲، ص۵۹۳; میردامادی، مقدمه بر لطائف غیبیه، ص۸.
- ↑ آشتیانی، منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران، ج۲، ص۶.
- ↑ علوی، لطائف غیبیه، ص۲۸۰; کربن، فلسفه ایرانی و فلسفه تطبیقی، ص۱۰، ۶۴.
- ↑ کربن، فلسفه ایرانی و فلسفه تطبیقی، ص۱۰، ۶۳-۶۴.
- ↑ آشتیانی، منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران، ج۲، ص۵-۶.
- ↑ آشتیانی، منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران، ج۲، ص۳۰.
- ↑ کربن، فلسفه ایرانی و فلسفه تطبیقی، ص۶۱-۶۳.
- ↑ آشتیانی، منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران، ج۲، ص۵.
- ↑ میردامادی، مقدمه بر لطائف غیبیه، ص۱۰-۱۵؛ روضاتی، فهرست کتب خطی کتابخانه اصفهان، ج۱، ص۱۷۳-۱۸۴.
- ↑ روضاتی، فهرست کتب خطی کتابخانه اصفهان، ج۱، ص۱۷۰-۱۷۱، ۱۷۵؛ میردامادی، مقدمه بر لطائف غیبیه، ص۱۱-۱۲.
- ↑ آقا بزرگ، ج۳، ص۱۷۹؛ آستان قدس، ف۹۲
- ↑ آقا بزرگ، ج۱۱، ص۳۳۴؛ مرکزی، ج۸، ص۴۸۱
- ↑ آقا بزرگ، ج۱۱، ص۳۳۴؛ مرکزی، ج۳(۱)، ص۲۴۹-۲۵۰؛ ج۱۷، ص۱۴۴؛ بهروزی، فهرست کتب خطی کتابخانۀ ملی فارس،، ج۱، ص۲۳۹؛ شورا، ۱۶، ص۳۰۵.
- ↑ مرکزی، ج۱۲، ص۲۷۴۳؛ دانش پژوه، فهرست نسخههای خطی کتابخانۀ دانشکده ادبیات، ص۶۷.
- ↑ آقابزرگ، ج۱۱، ص۳۰۲
- ↑ آقابزرگ، ج۱۵، ص۹۴
- ↑ شورا، ج۵، ص۴۴۵-۴۴۸، ۴۴۵؛ مرکزی، ج۱۶، ص۳۸۴-۳۸۵
- ↑ امین، اعیان الشیعة، ج۲، ص۵۹۳؛ آقابزرگ، الذریعه، ج۱۸، ص۲۹؛ آستان قدس، ف ۴۶۲-۴۶۳.
- ↑ احمد، ص۳-۴، ۱۵
- ↑ سید احمد، لطائف غیبیه، ص۲۱۸
- ↑ روضاتی، فهرست کتب خطی کتابخانه اصفهان، ج۱، ۱۷۷-۱۸۱؛ مرعشی، ج۶، ص۳۷۹-۳۸۰؛ منزوی، ۲(۱)، ص۹۸۴-۹۸۵.
- ↑ روضاتی، فهرست کتب خطی کتابخانه اصفهان، ج۱، ص۱۷۷-۱۸۱؛ مرعشی، ج۶، ص۳۷۹-۳۸۰؛ منزوی، ج۲، ص۹۸۴-۹۸۵.
- ↑ آقابزرگ، ج۲۱، ص۱۳۰-۱۳۱؛ مرکزی، ۱۲، ۲۸۰۲-۲۸۰۴؛ شورا، ج۲، ص۴۵۳-۴۵۴، ج۱۴، ص۱۶۹-۱۷۰؛ آستان قدس، ف، ۵۲۶؛ منزوی، ج۲، ۵۸۹.
- ↑ آقا بزرگ، ج۲۱، ص۱۹۰.
- ↑ دانشنامه.
- ↑ آشتیانی، منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران، ج۲، ص۶؛ شورا، ج۵، ص۱۸۰-۱۸۳.
- ↑ سید احمد، ص۵۹؛ مرکزی، ج۱۶، ۲۳۹، ۴۶۰؛ ملی ۸، ۴۶۶؛ شورا، ۵، ۱۸۰-۱۸۶.
- ↑ روضاتی، فهرست کتب خطی کتابخانه اصفهان، ج۱، ص۱۷۵؛ آقا بزرگ، ج۲۲، ص۳۴۲؛ مرعشی، ج۱۴، ص۱۵۱؛ آستان قدس، ج۵، ص۱۸۲؛ آستان قدس، ف، ص۵۵۵؛ شیروانی، فهرست نسخههای خطی کتابخانه وزیری یزد، ج۱، ص۳۲۸-۳۲۹، ۴۶۰.
- ↑ امین، اعیان الشیعة، ج۲، ص۵۹۴
- ↑ دانشپژوه، فهرست نسخههای خطی کتابخانۀ دانشکده ادبیات، ص۹۳.
- ↑ مهدوی، تذکرة القبور، ص۱۲۱؛ امین، اعیان الشیعة، ج۲، ص۵۹۴.
- ↑ آشتیانی، منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران، ج۲، ص۶؛ شورا، ج۵، ص۱۸۱.
منابع
- آشتیانی، جلال الدین، منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران، تهران، ۱۳۵۴ق/۱۹۷۵م.
- احمد علوی، لطائف غیبیه، به کوشش جمال الدین میر دامادی، تهران، ۱۳۹۶ق.
- امین، محسن، اعیان الشیعة، به کوشش حسن امین، بیروت، ۱۴۰۳ق/ ۱۹۸۳م.
- بهروزی، علینقی، و محمدصادق فقیری، فهرست کتب خطی کتابخانۀ ملی فارس، شیراز، ۱۳۵۱ش.
- جزی، عبدالکریم، رجال اصفهان، اصفهان، ۱۳۲۸ش.
- دانش پژوه، محمدتقی، فهرست نسخههای خطی کتابخانۀ دانشکده ادبیات، مجموعه امام جمعه کرمان، تهران، ۱۳۴۴ش.
- روضاتی، محمدعلی، فهرست کتب خطی کتابخانه اصفهان، اصفهان، ۱۳۴۱ش/۱۳۸۲ق.
- شیروانی، محمد، فهرست نسخههای خطی کتابخانه وزیری یزد، تهران، ۱۳۵۰ش.
- صدر، حسن، تکملة امل الآمل، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۶ق.
- کربن، هانری، فلسفه ایرانی و فلسفه تطبیقی، ترجمه جواد طباطبایی، تهران، ۱۳۶۱ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، ۱۴۰۳ق / ۱۹۸۳م.
- مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانة الادب، تبریز، ۱۳۴۶ش.
- مهدوی، مصلح الدین، تذکرة القبور، اصفهان، کتابخانه ثقفی.
- میردامادی، جمال الدین، مقدمه بر لطائف غیبیه.
- corban, H.، introd. Anthologie des philosophes iraniens (vide:PB,astiyani): ,Iranca
پیوند به بیرون
- منبع مقاله: دایرة المعارف بزرگ اسلامی