نقابت
نِقابَت نهادی بود که برای رسیدگی به امور سادات طالبی در نیمه دوم قرن سوم قمری در تشکیلات حکومت بنیعباس[۱] با هدف اصلی کاهش نارضایتی علویان از حکومت بنیعباس و جلوگیری از درگیریهای احتمالی[۲] و حفظ احترام سادات شکل گرفت.[۳] وظیفه اصلی نقیب، رسیدگی به امور اجتماعی، حقوقی و مالی سادات بود.[۴]
نهاد نقابت شامل دو نوع نقیب، عام و خاص، بود.[۵] نقیبِ عام اموری مانند اداره موقوفات، داوری، امور یتیمان و توزیع سهم سادات را انجام میداد.[۶] نقیب خاص که «نقیب النقباء» نیز نامیده میشد،[۷] ثبت و نظارت نَسَب، تولد و فوت، ازدواج و اشتغال سادات برعهده داشتند. همچنین آنان وظیفه داشتند از بیاحترامی دیگران به طالبیان و نیز از ارتکاب گناه و جرم و آزار دیگران از سوی سادات پیشگیری کنند.[۸] نقیب خاص، توسط خلیفه یا سلطان انتخاب میشد و در دوران آلبویه و سلجوقیان، سعی بر انتخاب افراد بانفوذ، محترم و دانشمند بود.[۹] جانشینی معمولاً به پسر ارشد،[۱۰] برادر یا داماد میرسید[۱۱] که گاهی این امر منجر به درگیری میشد.[۱۲]
منصبِ نقابتِ سادات تا پایان دوره خلافت عباسی جزءِ مشاغل دیوانی ثابت دستگاه خلافت بود.[۱۳] این نهاد در طول تاریخ، به ویژه در دورههای آل بویه و سلجوقیان، اهمیت بیشتری یافت و به ساختار حکومتهای ایرانی راه یافت.[۱۴] شریف مرتضی از سال ۴۰۶ق از سوی سلطان آل بویه و خلیفه عباسی، نقیب علویان، امیرالحاج و رئیس دیوان مظالم شد؛ مناصبی که پیش از او پدرش حسین بن موسى علوى و برادرش شریف رضی بر عهده داشتند.[۱۵]
پس از سقوط عباسیان، مقام نقابت و احترام سادات همچنان باقی ماند[۱۶] و در دولت ایلخانی، مراکزی به نام «دارالسیادة» برای خدمت به سادات تأسیس شد که بیشتر کاربرد فرهنگی داشت.[۱۷] در عصر صفویه، با وجود نقابت، بخشی از وظایف آن به مقام صدارت سپرده شد که امور مذهبی و موقوفات را بر عهده داشت و منحصر به سادات بود.[۱۸] در امپراتوری عثمانی نیز، مقام نقابت وجود داشت و بالاترین مقام آن «نقیب الاشراف» نامیده میشد.[۱۹] تا اواخر دوره قاجاریه، اداره نقابت با عنوان «دار النقابة الشریفة» فعالیت گستردهای داشت و گاهی به عنوان ابزار سیاسی یا اجتماعی شاهان قاجار مورد استفاده قرار میگرفت.[۲۰]
برخی نقیبان، از جمله سید رضی، سید مرتضی و ابنطاووس[۲۱] در گسترش تشیع نقش داشتند.[۲۲] همچنین، تعدادی از نقیبان پیرو مذاهب حنفی یا شافعی بودند.[۲۳] نقباء علاوهبر وظایف خود، در حل و فصل امور دشوار حکومتی و میانجیگری در درگیریها، بهویژه اختلافات شیعه و سنی، مؤثر بودند[۲۴] و گاهی در مسائل سیاسی دخالت میکردند، مانند مخالفت نقیب السادات در دوره قاجار با مشروطه.[۲۵]
پانویس
- ↑ فقیهبحرالعلوم، تاریخ نقبای مکه و مدینه، ۱۳۹۵ش، ص۱۴.
- ↑ مدرسی طباطبائی، «سخنی چند درباره نقابت سادات و برنامه کار نقیب»، ص۷۶۵-۷۵۴.
- ↑ ماوردی، احکام السلطانیة و الولایات الدینیة، ۱۹۹۶م، ص۱۲۱.
- ↑ الهیزاده، سیروسی، «کارکرد علم انساب در تبیین حیات اجتماعی طالبیان عهد سلجوقی»، ص۱۵۱-۱۳۰.
- ↑ فقیهبحرالعلوم، تاریخ نقبای مکه و مدینه، ۱۳۹۵ش، ص۱۴.
- ↑ ماوردی، احکام السلطانیة و الولایات الدینیة، ۱۹۹۶م، ص۱۲۳.
- ↑ مدرسی طباطبائی، «سخنی چند درباره نقابت سادات و برنامه کار نقیب»، ص۷۶۵-۷۵۴.
- ↑ ماوردی، احکام السلطانیة و الولایات الدینیة، ۱۹۹۶م، ۱۲۲.
- ↑ مدرسی طباطبائی، «سخنی چند درباره نقابت سادات و برنامه کار نقیب»، ص۷۶۵-۷۵۴.
- ↑ بیهقی، لباب الانساب، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۵۷۰.
- ↑ بیهقی، لباب الانساب، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۶۰۹.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: بیهقی، لباب الانساب، ۱۳۸۵ش، ص۵۲۶؛ بیهقی، تاریخ بیهقی، ۱۳۵۰ش، ص۵۶.
- ↑ زیدان، تاریخ تمدن اسلامی، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۲۴۵.
- ↑ مدرسی طباطبائی، «سخنی چند درباره نقابت سادات و برنامه کار نقیب»، ص۷۶۵-۷۵۴.
- ↑ ابنجوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۱۵، ص۱۱۲؛ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۹، ص۲۶۳.
- ↑ کریمی، «نقابت و نقیبان در ایران عصر ایلخانی»، ص۱۵۷-۱۳۷.
- ↑ کریمی، «نقابت و نقیبان در ایران عصر ایلخانی»، ص۱۵۷-۱۳۷.
- ↑ جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۹۴.
- ↑ اوزون چارشلی، «نقیب الاشرافی در زمان عثمانیها»، ص۱۶۴-۱۵۱.
- ↑ طیبی، دشتکینیا، «سیادت و سادات در دوره قاجار»، ص۱۱۳-۱۳۵.
- ↑ بیهقی، لباب الانساب، ۱۳۸۵ش، ص۱۹۸-۱۹۹؛ کلبرگ، کتابخانه ابنطاووس، ۱۳۷۱ش، ص۳۱-۳۲.
- ↑ الهیزاده، سیروسی، «نهاد نقابت در خراسان طی قرون چهارم و پنجم هجری»، ص۱۰۲-۸۵.
- ↑ الهیزاده، سیروسی، «نهاد نقابت در خراسان طی قرون چهارم و پنجم هجری»، ص۱۰۲-۸۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: بیهقی، تاریخ بیهقی، ۱۳۵۰ش، ص۶۷۳-۶۷۴؛ روملو، احسن التواریخ روملو، ۱۳۴۹ش، ج۱۱، ص۴۸۵ و۷۸۰؛ خواندمیر، حبیب السیر، ۱۳۶۲ش، ج۴، ص۱۰۶ و ۱۰۸.
- ↑ طیبی، دشتکینیا، «سیادت و سادات در دوره قاجار»، ص۱۱۳-۱۳۵.
منابع
- ابنفارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، بیروت، دار الفکر، ۱۳۹۹ق.
- الهیزاده، محمدحسن، سیروسی، راضیه، «نهاد نقابت در خراسان طی قرون چهارم و پنجم هجری»، نشریه شیعه شناسی، ش۳۲، زمستان۱۳۸۹ش.
- الهیزاده، محمدحسن، سیروسی، راضیه، «کارکرد علم انساب در تبیین حیات اجتماعی طالبیان عهد سلجوقی»، نشریه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، ش۲۰، پاییز ۱۳۹۴ش.
- اوزون چارشلی، اسماعیل حقی؛ «نقیب الاشرافی در زمان عثمانیها»، مترجم: محمدتقی امامی خویی؛ نشریه نامه پژوهش فرهنگی، ش۴، بهار ۱۳۷۶ش.
- بیهقی، ابوالفضل، تاریخ بیهقی، چاپ علی اکبر فیاض، مشهد، ۱۳۵۰ش.
- بیهقی، ظهیرالدین ابوالحسن، تاریخ بیهق، تهران، نشر فروغی، ۱۳۶۱ق.
- بیهقی، علی بن زید، لباب الانساب والاعقاب و الالقاب، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ۱۳۸۵ش.
- جعفریان، رسول، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۹ش.
- حسینی (ابن عنبه)، احمد بن علی، عمدة الطالب فی أنساب آل أبی طالب، نجف، المطبعة الحیدریة، ۱۳۸۰ق.
- خلیل بن احمد، العین، قم، نشر هجرت، ۱۴۰۹ق.
- خواندمیر، محمد بن غیاثالدین، حبیبالسیر، تهران، بینا، ۱۳۶۲ش.
- روملو، حسن بیگ، احسنالتواریخ، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۹ش.
- زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
- زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه:علی جواهرکلام، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۲ش.
- طبری، ابیجعفر محمد، تاریخ طبری، هلند، لیدن، بریل، ۱۸۷۹م.
- طیبی، سیدمحمد، دشتکینیا، فرهاد، «سیادت و سادات در دوره قاجار»، نشریه تاریخ نامه ایران بعد از اسلام، ش۱۶، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش.
- فقیهبحرالعلوم، محمدمهدی، تاریخ نقبای مکه و مدینه، تهران، سازمان حج و زیارت، ۱۳۹۵ش.
- کریمی، علیرضا، «نقابت و نقیبان در ایران عصر ایلخانی»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، سال اول، ش ۱، بهار ۱۳۹۰ش.
- کلبرگ، اتان، کتابخانه ابن طاووس، ترجمه علی قرایی و رسول جعفریان، قم، کتابخانه مرعشی نجفی، ۱۳۷۱ش.
- ماوردی، ابوالحسن، احکام السلطانیة و الولایات الدینیة، بیروت، دارالفکر، ۱۹۹۶م(۱۳۷۵ش).
- مدرسی طباطبائی، سید حسین، «سخنی چند درباره نقابت سادات و برنامه کار نقیب»، نشریه آینده، ش۱۰، دی و اسفند ۱۳۵۸ش.