مقاله نامزد خوبیدگی

حرم امام علی (ع)

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از حرم امام علی)
پرش به: ناوبری، جستجو
حرم امام علی (ع)
اطلاعات
مکان نجف Flag of Iraq.svg عراق
پایه‌گذاری در قرن ۲ (قمری)
گرداننده آستان قدس علوی
معماری
معمار شیخ بهایی (بنای اصلی)
سبک معماری صفوی
مساحت ۱۳٬۲۴۴ مترمربع
گنبد(ها) ۱
بلندی گنبد (از بیرون) ۱۸٫۱۵ متر
بلندی گنبد (از درون) ۲۳٫۵ متر
مناره(ها) ۲
بلندی مناره ۲۹ متر
پیمان‌کار ستاد بازسازی عتبات عالیات
نوسازی‌شده در ستاد بازسازی عتبات عالیات
وب‌گاه پایگاه آستان قدس علوی

حرم امام علی(ع)، محل دفن امیرالمؤمنین علی(ع) در نجف اشرف (عراق) است. به دلیل مخفی بودن قبر ایشان، امام صادق(ع) در سال ۱۳۵ق برای نخستین بار محل دفن حضرت را نمایان کرد. پس از آشکار شدن قبر، بناهای مختلفی در دوران مختلف ساخته شد. عضدالدوله دیلمی و شاه صفی از جمله افرادی بودند که بناهای باشکوه و زیربنایی بنا کردند.

حرم امام علی(ع) در عصر کنونی بنای بزرگ و باشکوهی است که شامل چهار در، ۵ ایوان، یک صحن بزرگ و یک روضه و ضریح است. بنای حرم بعد سقوط صدام در عراق و حضور ایرانیان در حال پیشرفت و بزرگ شدن است.در سال‌های اخیر، صحنی بزرگ به نام صحن حضرت زهرا (س) در قسمت غربی حرم، در دست ساخت است که فضای کلی حرم را تا ۱۴۰ هزار متر مربع گسترش می‌دهد. بسیاری از فقها و علمای شیعی در این بنا دفن شده‌اند.

یک قرن قبر مخفی

امام علی(ع) در سال ۴۰ هجری به شهادت رسید و بنا به وصیتش مخفیانه دفن شد.[۱] امام حسن(ع)، امام حسین(ع) و محمد بن حنفیه فرزندان آن حضرت و عبدالله بن جعفر(همسر حضرت زینب(س)) او را در غریین (نجف کنونی) به صورت پنهانی دفن کردند.[۲] دلیل دفن مخفیانه امام علی(ع) جلوگیری از اهانت بنی‌امیه، خوارج و دشمنان آن حضرت به قبر و بدن وی گزارش شده است،[۳] چرا که ممکن بود باعث ایجاد درگیری میان آنان و بنی هاشم، کشتار و فتنه در میان مسلمانان شود.[۴]

امام صادق(ع) مکان قبر جدش را آشکار کرد

مخفی بودن قبر امام علی(ع) تا حدود یک قرن(صد سال) ادامه داشت. در واقع بعد از افول قدرت امویان سبب اختفای قبر حضرت علی(ع) از بین رفت و زمینه برای آشکاری قبر او فراهم شد[۵] اما زمان دقیق آشکار شدن قبر او برای شیعیان مشخص نیست.[۶] برخی معتقدند بر اساس روایات متعدد و همچنین وقایع تاریخی به‌ویژه دیدار امام صادق(ع) با سفاح اولین خلیفه عباسی (خلافت از ۱۳۱ق تا ۱۳۶ق) در کوفه، امام صادق(ع) به احتمال قوی در همین دوران قبر حضرت علی(ع) را در نجف زیارت کرده است و در ضمن همین زیارت بوده که شیعیان نیز از محل قبر او اطلاع پیدا کرده‌اند.[۷]

برخی معتقدند زمان آشکار شدن قبر امام علی(ع) در زمان منصور(خلافت از ۱۳۶-۱۵۸) دومین خلفه عباسی بوده است.[۸] اما همگان آشکار شدن قبر امام علی(ع) را توسط امام صادق(ع) می‌دانند.[۹]

یک اشتباه تاریخی

روایتی تاریخی در مورد آشکار شدن قبر امام علی(ع) توسط داوود بن علی(متوفای ۱۳۳ق) عباسی عموی سفاح و منصور عباسی، از والیان عباسیان در مدینه در کتاب‌های متعددی نقل شده است. فرطوسی مدعی است در این روایت اشتباهی رخ داده است.[۱۰]او در کتاب تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع) اصل واقعه را صحیح دانسته اما گفته است آن کسی که صندوق را برای اولین بار بر روی قبر امام علی(ع) قرار داده، شخصی به نام داوود عباسی از شخصیت‌های عباسی بوده که در حدود سال‌ ۲۷۳ هجری در کوفه زندگی‌ می‌کرده است.[۱۱] او معتقد است در هیچ یک از منابع قدیمی چنین مطلبی اشاره نشده است و فقط کتاب‌های جدید دچار این اشتباه شده‌اند.[۱۲]

البته برخی مانند حکیم در کتاب المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، روایت اینکه فردی با نام داوود بن علی عباسی صندوقی چوبی بر قبر حضرت علی(ع) قرار داد، را مخدوش می‌داند چرا که داوود بن علی عباسی در سال ۱۳۳ قمری فوت کرده است.[۱۳]

فضیلت زیارت امام علی

صفوان جمال نقل کرده‌است که با امام صادق (ع) به كوفه رسیدیم؛ امام فرمود: اینجا حرم جدم امیرالمؤمنین (ع) است. سپس به سوی آن حركت كرد و به من فرمود: قدم‌هایت را كوتاه بردار و سرت را پایین بیانداز؛ زیرا برای هر قدمی، برای تو صد هزار حسنه نوشته می‌شود و صد هزار كار بد از تو پاك می‌گردد و صد هزار درجه بالا برده می‌شود و صد هزار خواسته‌ات برآورده می‌شود و پاداش صدیق و شهید برای تو ثبت می‌گردد.[۱۴]

علاوه بر این روایت روایات متعدد دیگری نیز نقل شده است که چند‌نمونه از آنها به شرح ذیل می‌باشند:

  • پیامبر(ص): کسی که من یا علی(ع) را زنده یا مرده، زیارت کند، خداوند نیز او را روز قیامت ملاقات می‌کند و گناهانش را می‌آمرزد.[۱۵]
  • پیامبر(ص): کسی که من و علی(ع) و فرزندانش را در حیات یا بعد از از دنیا رفتن زیارت کند، ضمانت می‌کنم که روز قیامت او را سختی‌ها و مشکلات رها کنم و او را همراه خود و در مقام خود قرار خواهم داد.[۱۶]
  • امام صادق(ع): هنگام دعای زائر امیرالمؤمنین(ع)، درهای آسمان باز می‌شود.[۱۷]

کدام امام، قبر امام علی(ع) را زیارت نکرده است؟

علامه حلی معتقد است تمام ائمه معصومین به جز امام رضا(ع) که در مشهد و مدینه زندگی کرده است، قبر امام علی(ع) را زیارت کرده‌اند.[۱۸]

تاریخچه بناهای قبر امام علی(ع)

نمایی از ضریح امام علی(ع)

آنچه در اینجا به عنوان تاریخچه اشاره می‌شود تغییراتی است که در بنا یا ساختمان محل قبر امام علی(ع) در تاریخ نقل شده است. این در حالی است که ممکن است این بنا در زمان‌های دیگری مخصوصا زمان مامون یا معتصم عباسی که فضای آرامی برای شیعیان مهیا شده بود تغییراتی در بنای روی قبر امام علی(ع) انجام شده باشد[۱۹] که در تاریخ‌های پیش‌ رو نیامده است:

  • ۱۴۳ق. ابن طاووس در کتاب«فرحة الغری» روایتی از زیارت امام صادق(ع) از قبر امام علی(ع) نقل کرده است که در آن عنوان شده امام صادق(ع) مبلغی را به یکی از اصحاب خود به نام صفوان جمال برای بازسازی قبر امیرالمومنین دادند.[۲۰] فرطوسی معتقد است که این روایت در جریان دیدار امام صادق(ع) با منصور دوانقی وارد شده است که احتمالا در سال ۱۴۳ق بوده است.[۲۱] او همچنین اذعان می‌کند که مقدار این بازسازی مشخص نیست.[۲۲]
  • ۱۷۰ق. بر اساس برخی از روایت‌های تاریخی نخستین بار هارون الرشید، دستور داد تا بنایی بر قبرامام علی(ع) ساخته شود اما در مورد چگونگی این بنا اختلاف وجود دارد.[۲۳]
  • ۲۳۶ق. برخی معتقدند متوکل عباسی (درگذشته ۲۴۷ق) همچنانکه به تخریب حرم امام حسین(ع) پرداخت عمارت نجف را نیز نابود کرد.[۲۴]
  • ۲۷۲ق. برخی معتقدند داوود عباسی قبل از بنای حسن بن زید صندوقی آهنی روی قبر امام علی(ع) ساخته‌است. این همان فردی است که برخی معتقدند بسیاری از پژوهشگران او را با عموی سفاح و منصور اشتباه گرفته‌اند.[۲۵]
  • ۲۸۳ق. محمد بن زید داعی (درگذشته ۲۸۷ق) قبر را تجدید بنا کرد و قبه و دیوار و قلعه‌ای برای آن ساخت که ۷۰ طاق داشت.[۲۶]
  • ۳۱۱ق. عبدالله بن حمدان ملقب به ابوالهیجاء گنبد بزرگی بر قبر امام علی(ع) ساخت.[۲۷]
  • ۳۳۰ق.امیر الحاج عمر بن یحیی بن حسین نسابه نقیب طالبیان در کوفه،قبر امام(ع) را تجدید بنا کرد و از اموال خودش قبه‌ای بر آن نهاد.[۲۸] البته برخی این فرد و بنایش را متعلق به حدود سال ۲۵۰ق و قبل از بنای محمد بن زید داعی می‌دانند.[۲۹]

بناهای بزرگ و زیربنایی

  • ۳۶۹ق. عضدالدوله دیلمی (درگذشته ۳۷۲ق) بنایی که بر قبر امام علی(ع) بود را با ملحقات زیادی از جمله امور زیر بنایی و روبنایی بازسازی کرد و موقوفاتی برای آن قرار داد.[۳۰] او قصد داشت در مجاورت مرقد امام علی(ع) شهر آباد و مسکونی بسازد.[۳۱]
  • ۴۰۰ق. ابو محمد بن سهلان وزیر سلطان الدوله دیلمی دستور ساخت یک حصار برای آرامگاه امیرالمومنین(ع) را داد.[۳۲]
  • ۷۰۶ق. بنای عضدالدوله دیلمی به علت آتش سوزی حرم دچار خسارت‌های بزرگی شد.[۳۳]
  • ۷۶۰ق. تجدید بنا شد که این بنا به شخص خاصی نسبت داده نشده است. ولی ظاهراً کار ایلخانیان بوده است و پادشاهان بسیاری در آن نقش داشته‌اند. روضه، قبه و صحن این عمارت را شاه عباس اول ترمیم کرد.[۳۴]
  • ۱۰۴۲ق. شاه صفی بنایی با ویژگی‌های معماری، علمی و متفاوت از بنا‌های گذشته بنا کرد. البته در ساخت این بنا اختلاف و ابهام وجود دارد.[۳۵]
  • ۱۱۵۶ق. نادرشاه افشار دستور داد ایوان‌های حرم تذهیب و گنبد طلاکاری شود. البته همسر او گوهرشاه بگم نیز در این توسعه نقش داشت و هدایای گرانبهایی به حرم اهدا کرد.[۳۶]
  • در تاریخ ۲۷ آذر ۱۳۹۵ش./۱۷ ربیع‌الاول ۱۴۳۸ق از طلاکاری جدید گنبد رونمایی شد.[۳۷]

بنای کنونی حرم امیرالمومنین(ع)

برخی عنوان کرده‌اند که آرمگاه کنونی حضرت امیر‌المومنین شامل رواق‌ها و ایوان‌های متعددی است که به دو بنای مختلف قدیمی و جدیدتر بر می‌گردند.[۳۸] اگر چه از لحاظ دوره و سبک مشابه هم دیگر هستند.[۳۹]برخی معتقدند که احتمال دارد بنای قدیمی‌تر بنا و تغییرات شاه عباس اول باشد و بنای جدیدتر نیز همان بنای شاه صفی باشد.[۴۰] با توجه به تغییراتی که در بازسازی حرم حضرت علی(ع) در حال انجام است ممکن است برخی تغییرات در اندازه برخی از بناها رخ داده باشد.[۴۱]

روضه و ضریح

روضه حرم تقریبا در وسط صحن قرار دارد.این مکان مقدس از یک بنای مربع شکل تشکیل شده است که طول هر ضلع آن ۱۳متر و مساحت آن ۱۸۹ متر و ارتفاع آن سه متر و نیم است که دو گنبد روی آن قرار گرفته است. درون این روضه ضریح قرار دارد.[۴۲]

زمان دقیق قرار گرفتن ضریح بر قبر مشخص نیست اما گویا به قبل از سال ۱۰۷۳ ق باز می‌گردد. در سال ۱۲۱۱ق سلطان محمد شاه قاجار ضریح جدیدی را جایگزین قبلی کرد. سپس عباس قلی خان وزیر سلطان محمد شاه عباس در سال ۱۲۶۲ق ضریح جدیدی را به حرم هدیه کرد.ضریح بعدی نقره‌ای بود که توسط سید محمد شیرازی هدیه و در سال ۱۳۶۱ق نصب شده بود.[۴۳]

ضریح کنونی

ضریح کنونی که از باشکوه‌ترین ضریح‌هاست توسط پیشوای طایفه‌ بهره‌ای هندوستان؛ سید طاهر سیف الدین به حرم هدیه شده است. این ضریح طی ۵ سال ساخته شد. گفته شده است که در این ضریح ده میلیون گرم نقره و ۵۵۲ هزار گرم طلا به کار رفته است.[۴۴]

رواق روضه

این رواق از جهت های چهار گانه روضه و ضریح امیرالمومنین را در بر گرفته است. ارتفاع این رواق همانند ارتفاع دیوار بیرونی ۱۷ متر است و طول دیوارها حدود ۳۱ متر است.[۴۵] این رواق پنج در دارد:[۴۶]

  • در شمالی: این در، در سمت شمال و رو به روی «باب الطوسی» قرار دارد. این درِ نقره‌ای را «راجا عبدالقادر کمباشی» هدیه کرده است.
  • در جنوبی: این در در سمت جنوب و رو به روی «باب القبله» قرار دارد. این در را مادر عبدالواحد آل سکر «حاجیه خانم طخه» هدیه کرده است.
  • درهای ایوان طلا: در ایوان طلا سه در وجود دارد. یکی از درها بزرگ که در وسط ایوان قرار گرفته است و در وسط آن در دیگری قرار دارد. یکی از دو درِ دیگر در طرف شمالی و درِ دیگر در طرف جنوبی در بزرگ قرار دارند. درِ جنوبی به رواقی که در زیرزمین رواق قرار گرفته است راه دارد، آنجا هدایای حرم نگهداری می شود و محل دفن شیخ مقدس احمد اردبیلی می‌باشد. درِ شمالی به حجره‌ای منتهی می‌شود که علامه حلی در آنجا به خاک سپرده شده است

صحن، ایوان‌ها و مناره‌ها

فضای داخلی حصار دور آرمگاه حرم صحن است که مکانی برای برگزاری نماز جماعت، نماز اموات، نماز عید و همچنین محلی برای تدریس علمای بزرگ شیعه بوده است.[۴۷]

این صحن ایوان‌های مختلفی دادر که در جهت‌های مختلف این صحن قرار گرفته‌اند:

  • ایوان میزاب الذهب(ناودان طلا): این ایوان در وسط قسمت جنوبی رواق جنوبی واقع شده است و از سمت مقابل باب القبله بر صحن اشراف دارد. این صحن به دلیل اینکه یک آبراه طلا از سمت بالا، میان طاق آن قرار گرفته و روی سطح مرقد برای توزیع آب باران گذاشته شده است به این اسم نام‌گذاری شده است. دیوارهای این ایوان کاشی‌های زیبایی دارد.[۴۸]
  • ایوان طلا: این ایوان جلوتر از رواق شرقی قرار دارد و حدود یک متر بلند‌تر از سطح زمین صحن است. این ایوان طلا کاری شده رو به روی در بزرگ شرقی قرار دارد. همچنین دو طرف این ایوان دو مناره قرار گرفته است. در این ایوان نوشته‌هایی به زبان فارسی وجود دارد.[۴۹]
  • ایوان جنوبی: این ایوان معروف به «ایوان الکبیر» است که در آن دانشمندان بسیاری دفن شده‌اند.[۵۰]
  • ایوان شمالی: این ایوان در سمت غرب نمای شمالی دیوار صحن که مشرف بر صحن قرار دارد.[۵۱]
  • ایوان العلماء: این ایوان رو به روی «باب الطوسی» واقع شده و در آنجا علمای بزرگی دفن شده‌اند.[۵۲]

همچنین در صحن دو مناره قرار دارد که این دو مناره سمت شرق ضریح و دو طرف شبستانِ ایوان طلا قرار گرفته‌اند. ارتفاع هر کدام ۳۵ متر و تا ارتفاع ۱۷ متری به رواق متصل هستند. در بالای این دو مناره جایگاه موذن قرار دارد.[۵۳]

حسینیه صحن

این حسینیه در قسمت شمال صحن واقع شده و درِ آن از ایوان سوم از زاویه شمال شرقی باز می‌شود. بنای آن را سید محسن زینی از خیرین نجف ساخته است. این بنا برای استراحت زائران حضرت ساخته شده و دارای وضوخانه بوده است. سال ها این بنا به صورت خرابه‌ای متروکه مانده بوده که پس از سقوط صدام، زیر نظر آیت الله سیستانی تکمیل شده است.[۵۴]

مسجد الرأس

این مسجد در غرب صحن و متصل به رواق بناشده که در عصر ایلخانان بنا شده است. هم اکنون در طرح توسعه حرم قرار دارد. در نامگذاری آن دو احتمال داده‌اند:[۵۵]

  1. موقعیت این مسجد که در مقابل سر حضرت قرار دارد.
  2. روایاتی از امام صادق(ع) رسیده که دلالت بر دفن سر امام حسین(ع) در این مکان است.

مدرسه علوم دینی

در طبقه بالای صحن، ۵۲ حجره وجود دارد که هر حجره، ایوانی مشرف به صحن دارد و پشت هر حجره هم راهرویی قرار دارد که به پله‌ها منتهی می‌شود. این حجره‌ها مکان درس و سکونت طلاب بوده است. پس از انتفاضه مردم عراق (صفر ۱۳۷۷ق) رژیم بعثی را هدف نابودی حوزه‌های علمیه اقدام به اخراج طلاب از این حجره‌ها نمود و از آن تاریخ، این حجره‌ها همچنان خالی مانده است.[۵۶]
راهنما و نقشه حرم حضرت علی (ع)

مقام امام صادق(ع)

این مقام نزدیک درِ مسجد الرأس و سمت چپ کسی است که از باب الفرج (درِ جنوب غربی حرم) وارد می‌شود. روایت شده است که امام صادق(ع) هنگام زیارت امیرالمؤمنین(ع) در اینجا نماز خوانده است. این بنا حدود ۵۰ سال پیش گنبد سفیدی بر فرازش بوده و وسعتی برابر ۱۰۰ متر مربع داشته است. اما اکنون از این مقام، اثری نیست و در قسمت توسعه حرم قرار گرفته است.[۵۷]

درهای وردوی و خروجی حرم

  • باب الکبیر: این در در سمت شرقی حصار و رو به روی بازار کبیر قرار داد که «باب الساعه» نیز نام‌ دارد.
  • باب مسلم بن عقیل: این در نیز در سمت شرقی حصار و از بیرون، سمت راست «باب الکبیر» است. این در یکی از نوساز ترین درهای حرم است. دلیل نام‌گذاری آن، روبه‌روی کوفه و سمت آرمگاه مسلم بن عقیل بودن آن است.
  • باب قبله: سمت جنوبی حصار محل قرار گرفتن این در است و چون رو به قبله است به این نام، نامگذاری شده است.
  • باب الطوسی: سمت شمالی حصار محل قرار گرفتن این است و چون به قبر شیخ طوسی و مسجد او منتهی شده است به نام، نامگذاری شده است.
  • باب الفرج: این در رو به روی مقام امام مهدی(ع) قرار گرفته است و چون در عصر سلطان عبد العزیز عثمانی تاسیس شده است از آن به عنوان درِ سلطانی نیز یاد می‌شود.[۵۸]

دیوار صحن از داخل و بیرون

طول هر یک از ضلع‌های شرقی و غربی حصاری که اطراف آرمگاه ساخته شده است از خارج ۸۴ و از داخل ۷۷ متر است و طول ضلع‌ شمالی از خارج ۷۴ و از داخل ۷۲ و طول ضلع جنوبی نیز از خارج ۷۵ و از داخل ۷۲ متر است.[۵۹] البته عنوان شده است به دلیل تغییراتی که جدیدا در این بنا ایجاد شده است احتمالا طول این ضلع‌های دقیق نباشد.[۶۰] این حصار در دو طبقه بنا شده است که تعداد ایوان های مشرف بر صحن در طبقه اول ۵۴ و تعداد حجره‌ها در طبقه دوم ۷۸ می‌باشد.[۶۱]

بناهای مجاور حرم امیرالمومنین(ع)

مجاور دیوار صحن مجموعه‌ای از بناها وجود دارد که برخی از آنها به علت توسعه خیابان‌های اطراف حرم و خود حرم از بین رفته است[۶۲] برخی از بناهای مذکور عبارتند از:

مسجد عمران بن شاهین

این مسجد از قدیمی‌ترین مساجد نجف است که در شمال صحن واقع شده و جزئی از حرم محسوب می‌شود.[۶۳] در مورد ساخت این مسجد داستان‌های مختلفی نقل شده است که محتوای آنها این است که میان عضد الدوله و عمران بن شاهین اختلافی پیش‌ آمد و عمران بن شاهین نذر کرد چنانچه عضد الدوله او را ببخشد، رواقی را در حرم امیرالمؤمنین(ع) بنا کند. عضدالدوله او را بخشید، و عمران در اواسط قرن چهارم این رواق را بنا نهاد. این رواق به مسجد تبدیل شد و درب ورودی آن، طرف راست راهروی ورودی باب شیخ طوسی قرار دارد. در گذشته مسجد، درِ دیگری نیز داشته است که از ایوان مقابل ایوان العلماء به مسجد باز می‌شده، اما بر اثر تغییر بنای حرم، این مکان از رواق بودن خارج و به «مسجد عمران بن شاهین» مشهور شد و تا سقوط صدام همچنان متروکه بود. در بازسازی‌های اخیر، به صورت شبستانی مجلل درآمده است.[۶۴]

بزرگانی چون سید محمدکاظم یزدی نویسنده عروه الوثقی، سید محمدکاظم مقدس، محمدباقر قمی در آنجا به خاک سپرده شده‌اند.[۶۵]

مسجد الخضراء

نوشتار اصلی: مسجد الخضراء
این مسجد یکی از مساجد قدیم نجف است که در ضلع شرقی صحن واقع شده و دو در دارد که یکی داخل صحن (سومین ایوان سمت راست باب مسلم بن عقیل). و دیگری بیرون صحن قرار دارد. این مسجد محل تدریس آیت الله خویی بوده و هم اکنون دیوار حائل ما بین مقبره وی (حجره ۳۱) و مسجد را برداشته و آن را با پنجره‌ای مشبک پوشش داده‌اند.[۶۶]
ماکت صحن حضرت فاطمه(س) در حرم امیرالمومنین(ع)

دیگر بناها

  • حسینیه آل زینی: این حسینیه در سمت چپ «باب الطوسی» قرار دارد. بنای کنونی این حسینیه تخریب شده و در حال بازسازی است.[۶۷]
  • کتابخانه الروضه: این کتابخانه در طرف نمای شمالی یعنی در طرف غرب مسجد عمران بن شاهین واقع شده است.[۶۸]
  • تکیه فرقه بکتاشیه:این تکیه در شمال مسجد الرأس و ضلع غربی حرم واقع شده است که دارای ۳ در است؛ ۲ در به ایوانهای داخل صحن باز می‌شود و ۱ در به ضلع غربی بیرون حرم.[۶۹] برخی معتقدند این تکیه در قرن هشتم هجری و در زمان حیات حاج بکتاش ساخته شده است.[۷۰]

توسعه حرم

نوشتار اصلی: صحن حضرت فاطمه(س)

حرم امیرالمؤمنین(ع) در سالهای اخیر در دست تعمیر و توسعه قرار دارد. قسمت غربی حرم، در طرح توسعه به نام صحن حضرت فاطمه(س) نامیده شده است. این صحن شامل قسمت بسیار وسیعی از غرب حرم تا مقام امام سجاد(ع) است . با اجرای این طرح فضای کلی حرم تا ۱۴۰ هزار متر مربع گسترش می‌یابد.[۷۱]

پانویس

  1. ثقی کوفی، الغارات، تعلیقه علامه حلی، ۱۳۵۳،‌ ج۲، ص۸۳۵-۸۳۷.
  2. شیخ مفید، الارشاد، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص ۲۷.
  3. البلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص ۴۹۷؛ ثقی کوفی، الغارات، تعلیقه علامه حلی، ۱۳۵۳،‌ ج ۲، ص۸۳۷.
  4. ابن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر أمیر المؤمنین، ۱۴۱۳ق، ص ۱۳-۱۴؛ التمیمی، مدینة النجف، ۱۳۷۲ق، ص۱۱۷.
  5. حکیم، المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ۱۴۲۷ش، ج۲، ص۲۹.
  6. نک؛ حکیم، المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ۱۴۲۷ش، ج۲، ص۲۹.
  7. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص۱۵۹-۱۷۹؛ حکیم، المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ۱۴۲۷ش، ج۲، ص۲۹.
  8. حکیم، المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ۱۴۲۷ش، ج۲، ص۳۰.
  9. حکیم، المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ۱۴۲۷ش، ج۲، ص۳۱؛ فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص۱۵۹-۱۷۹.
  10. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص۲۳۹.
  11. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص۲۴۰-۲۴۸.
  12. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص۲۴۸.
  13. حکیم، المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۲۹.
  14. ثقی کوفی، الغارات، تعلیقه علامه حلی، ۱۳۵۳ش،‌ ج ۲، ص۸۳۷-۸۵۶.
  15. ابن قولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ق، ص۳۹.
  16. ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵۷۸.
  17. ثقی کوفی، الغارات، تعلیقه علامه حلی، ۱۳۵۳ش،‌ ج ۲، ص۸۵۴.
  18. ثقی کوفی، الغارات، تعلیقه علامه حلی، ۱۳۵۳ش،‌ ج ۲، ص۸۳۷-۸۶۴.
  19. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص۲۵۰-۲۵۸.
  20. ابن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر أمیر المؤمنین، ۱۴۱۳ق، ص ۹۶.
  21. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص۱۹۳.
  22. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص۱۹۹.
  23. آل محبوبه، ماضی النجف وحاضرها، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۴۱؛ ابن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر أمیر المؤمنین، ۱۴۱۳ق، ص ۱۲۲.
  24. آل محبوبه، ماضی النجف وحاضرها، ۱۴۰۶، ج۱، ص۴۳؛ فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص۲۵۶-۲۵۷.
  25. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص۲۳۹- ۲۵۳.
  26. آل محبوبه، ماضی النجف وحاضرها، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۴۲-۴۳؛ حکیم، المفصل فی تاریخ النجف الاشرف، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص ۳۷.
  27. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص۲۷۰- ۲۷۵.
  28. التمیمی، مدینة النجف،۱۳۷۲ق، ص۱۷۲.
  29. حکیم، المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ۱۴۲۷ش، ج۲، ص۳۷.
  30. آل محبوبه، ماضی النجف وحاضرها، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۴۳-۴۵.
  31. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص۲۹۰.
  32. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص۳۲۵.
  33. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص۳۳۲.
  34. آل محبوبه، ماضی النجف وحاضرها، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۴۶-۴۸.
  35. آل محبوبه، ماضی النجف وحاضرها، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۴۸؛ فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص۳۴۰- ۳۴۵.
  36. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۳۴۷-۳۵۱.
  37. خبرگزاری ابنا- از گنبد حرم امیرالمومنین(ع) رونمایی شد
  38. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۳۵۷.
  39. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۳۵۷.
  40. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۳۵۷.
  41. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص۳۵۵-۳۵۸.
  42. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۴۲۲-۴۲۵.
  43. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۴۳۴-۴۳۷.
  44. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۴۳۷.
  45. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۳۹۵.
  46. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۴۰۵-۴۱۰.
  47. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۳۸۷.
  48. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۳۹۹.
  49. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۴۰۱.
  50. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۳۸۱.
  51. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۳۸۲.
  52. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۳۹۷؛علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۳۸۹ش، ص۱۲۶.
  53. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۴۱۲-۴۱۳.
  54. علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۳۸۹ش، ص۱۲۱.
  55. علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۳۸۹ش، ص۱۲۰.
  56. علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۳۸۹ش، ص۱۲۳.
  57. علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۳۸۹ش، ص۱۲۳.
  58. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۳۶۲-۳۷۰.
  59. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۳۵۸.
  60. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۳۵۸.
  61. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۳۶۰-۳۶۱.
  62. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۳۶۲-۳۷۰.
  63. علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۳۸۹ش، ص۱۱۹.
  64. علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۳۸۹ش، ص۱۱۹؛ فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص۳۰۳-۳۰۴.
  65. علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۳۸۹ش، ص۱۱۹.
  66. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۳۷۱-۳۷۳؛ علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۳۸۹ش، ص۱۲۱.
  67. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص۳۷۴.
  68. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۳۷۵.
  69. علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۳۸۹ش، ص۱۲۲.
  70. فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ۱۳۹۳ش، ص ۳۷۹.
  71. علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۳۸۹ش، ص۱۲۶.

منابع

  • ابن بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، محقق / مصحح: غفاری، علی اكبر، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق.
  • ابن طاووس، عبد الکریم بن احمد، فرحة الغری فی تعیین قبر أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام فی النجف، قم، الشریف الرضی، ۱۴۱۳ق.
  • ابن قولویه، جعفر بن محمد، كامل الزیارات، محقق / مصحح: امینی، عبد الحسین، نجف، دار المرتضویة،۱۳۵۶ق.
  • البلاذری، أحمد بن یحیی بن جابر، انساب الأشراف، تحقیق سهیل زكار و ریاض زركلی، بیروت، دار الفكر، ط الأولی، ۱۴۱۷ق.
  • التمیمی، محمد علی جعفر، مدینة النجف، النجف: مطبعة‌دار النشر و التألیف، ۱۳۷۲ق.
  • الغارات، ابو اسحاق ابراهیم بن محمد ثقفی كوفی،تحقیق جلال الدین حسینی ارموی، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۳ش.
  • آل محبوبه، ماضی النجف وحاضرها، بیروت:‌ دار الاضواء، ۱۴۰۶ق-۱۹۸۶م.
  • حکیم، حسن عیسی، المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، قم، المکتبه الحیدریه، ۱۳۸۵ش.
  • شیخ مفید، محمد بن محمد، الإرشاد، مترجم: ساعدی خراسانی، محمد باقر، تهران، اسلامیه، ۱۳۸۰ش.
  • علوی، احمد، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، قم: معروف، ۱۳۸۹ش.
  • فرطوسی، صلاح مهدی، تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع)، ترجمه حسین طه‌نیا، تهران، مشعر، ۱۳۹۳ش.


پیوند به بیرون