انتفاضه شعبانیه عراق

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
انتفاضه شعبان
زمان: ماه شعبان سال ۱۴۱۱ق مصادف با ۱۹۹۱میلادی.
مکان: عراق
نتیجه: شکست قیام مردمی
علت جنگ: نارضایتی عمومی از حکومت
جنگندگان:
مردم عراق حکومت عراق به ریاست صدام حسین
فرماندهان:
صدام حسین، حسین کامل، طه یاسین رمضان
تلفات:
بین سیصد تا پانصد هزار نفر کشته و حدود دو میلیون نفر عراقی آواره شدند.


انتفاضه شعبانیه عراق قیام مردم عراق بر ضد حکومت صدام حسین است که در شعبان سال ۱۴۱۱ق مطابق با سال ۱۳۶۹ش و ۱۹۹۱ میلادی آغاز گردید.

قیام از بصره آغاز و در مدت ۱۵ روز منجر به تصرف چهارده استان از هجده استان عراق توسط معترضین، گردید. در واکنش سرکوب‌گرانه رژیم بعث عراق، ده‌ها هزار نفر کشته و حدود دو میلیون نفر آواره شدند. در نتیجه اقدامات حکومت ، حرم امام علی(ع) و حرم امام حسین (ع) آسیب دیده و بسیاری از روحانیان و علماء دستگیر و اعدام شدند. تعدادی دیگر نیز از عراق فرار کرده و بسیاری از مدارس دینی، مساجد و حسینیه‌ها توسط رژیم بعث تخریب شد.

وضعیت بد اقتصادی و نابودی بسیاری از زیرساخت‌های اقتصادی و رفاهی عراق در نتیجه هشت سال جنگ‌ با ایران، شکست مطلق در جنگ کویت را از عوامل قیام سراسری مردم عراق علیه رژیم صدام دانسته‌اند.

زمینه‌ها و سرآغاز

در پی حمله عراق به کویت، نیروهای متحدین به سرکردگی آمریکا به عراق حمله کرده و در این یورش‌ها بسیاری از زیرساخت‌های اقتصادی و رفاهی عراق نابود شد.[۱] این ویرانی‌ها و خسارت‌های به جامانده از جنگ با ایران و نارضایتی‌ ریشه‌دار و قدیمی مردم از رژیم بعث، را از دلایل قیام سراسری مردمعراق علیه رژیم صدام دانسته‌اند.[۲]

قیام در ماه شعبان و از شهر بصره آغاز شد. یکی از نظامیان عراقی بازگشته از جنگ کویت، با گلوله تانک به سمت عکسی از صدام به شلیک کرده[۳] و مردم از این اتفاق به هیجان آمدند و به ساختمان حزب بعث و سپس به زندان شهر حمله و آن‌را تصرف کردند. [۴]

با گذشت مدتی مردم شهر بصره را تصرف کردند و با انتشار خبر این جنبش، بقیه شهرها نیز توسط مردم سقوط کرده و در نهایت بیشتر استان‌های عراق به تصرف مردم درآمد.[۵]

گستره

انتفاضه شعبان را بزرگ‌ترین چالش دخلی عراق در دوره صدام حسین دانسته‌اند[۶] که در نتیجه آن، مردم کنترل بخش اصلی کشور را به دست گرفتند و از هجده استان عراق، چهارده استان دیالی، واسط، میسان، بصره، ذی قار، مثنی، قادسیه، بابل، کربلا، نجف، دهوک، اربیل، کرکوک و سلیمانیه به تصرف انقلابیون درآمد و فقط استان‌های مرکزی شامل صلاح الدین، بغداد، نینوا و أنبار در کنترل حکومت باقی ماند.[۷]

نجف

تحرکات مردمی در نجف، روز ۱۶ شعبان و به صورت تظاهرات در اطراف حرم امام علی(ع) آغاز گردید[۸] و پس از مدتی به درگیری‌های مسلحانه میان گروه‌های مردمی و نیروهای بعثی تبدیل شد که نتیجه آن کشته و مجروح شدن افرادی از هر دو گروه بود. درگیری‌ها تا ظهر ۱۷ شعبان ادامه داشت و منجر به پیروزی گروه‌های مردمی و برافراشته شدن پرچم‌های سبز در مراکز شهر گردید.[۹]

کربلا

قیام در شهر کربلا روز ۱۸ شعبان آغاز شد[۱۰] هر چند روز ۱۶شعبان درگیری‌های پراکنده‌ای در این شهر اتفاق افتاده بود.[۱۱] تحرکات مردمی کربلا سه روز ادامه داشت و در روز سوم مردم کنترل شهر را به دست گرفتند.[۱۲]

واکنش علما

آیت الله خویی در تاریخ‌ ۱۸ شعبان دو روز پس از آغاز قیام در نجف بیانیه‌ای صادر کرد و در آن به رعایت احکام شرعی، دوری از اموال مردم و بیت‌المال،‌ دفن اجسادی که در خیابان‌ها مانده، مثله نکردن و اموری مانند آن، حکم کرد.[۱۳]

دو روز پس از آن آیت الله خویی بیانیه دیگری صادر کرده و در آن نه نفر از روحانیون را برای رسیدگی به امور منصوب کرد که عبارت بودند از:

در پی صدور بیانیه بسیاری از این افراد برای رسیدگی به امور، به شهرهای مختلف رفتند.[۱۴]

ملاقات اجباری آیت الله خویی و صدام حسین پس از سرکوب انتفاضه شعبان

پس از سرکوب قیام، شخص آیت الله خویی به همراه تعدادی از افراد خانواده و نزدیکانش بازداشت شده، به بغداد برده شد.[۱۵] و پس از چند روز در جلوی دوربین‌های تلویزیون، با صدام گفتگو کرد.[۱۶]

آیت الله سید عبدالاعلی سبزواری از علمای بزرگ نجف نیز با صدور فتوایی حمایت خویش از انتفاضه را اعلام نمود.[۱۷]

سید محمد باقر حکیم نیز از انتفاضه حمایت کرده و طرفدارانش نیز نقش پررنگی در انتفاضه شعبان داشتند.[۱۸]

سرکوب قیام

خرابی دیوار حرم در کربلا
خرابی گنبد حرم حضرت اباالفضل در کربلا
خرابی در اطراف حرم در کربلا

انتفاضه شعبان ۱۵ روز طول کشید.[۱۹]

نیروهای رژیم صدام برای مقابله با این قیام، دست به سرکوب گسترده انقلابیون زدند. آمار رسمی از کشته‌ها در دست نیست اما بنابر آمار غیررسمی بین سیصد تا پانصد هزار نفر کشته و حدود دو میلیون نفر عراقی آواره شدند.[۲۰]

در این سرکوب سازمان مجاهدین خلق ایران هم به یاری صدام شتافت. بنابر اسناد موجود آنان در سرکوب مردم بصره نقش داشتند و تعداد زیادی از کشته‌ها را در گورهای دسته‌جمعی دفن کردند. هفتم آبان ۱۳۹۴، گروهی که خود را متشکل از خانواده‌های قربانیان انتفاضه شعبانیه معرفی می‌کرد در عملیات موشکی ۲۵ عضو گروه مجاهدین خلق را کشته و ۲۰۰ نفر از آنان را زخمی کرد.[۲۱]

حمله به حرم‌های مقدس شیعه

سرکوب قیام مردم کربلا توسط حسین کامل داماد صدام و سرکوب قیام مردم نجف توسط طه یاسین رمضان از افراد مشهور و مهم حزب بعث انجام شد.[۲۲] نیروهای رژیم صدام با توپ و تانک به کربلا و نجف حمله کردند. در این حملات، حرم امام علی(ع)، حرم امام حسین(ع) و حرم حضرت عباس(ع) آسیب دید و تا شش ماه درِ حرم‌ بسته بود.[۲۳] نیروهای بعثی در کربلا و نجف ده‌ها مسجد، مدارس دینی و حسینیه را خراب کردند.[۲۴] بسیاری از کتاب‌های خطی ارزشمند نیز از بین برده شد.[۲۵]

سه شهر نجف،‌کربلا و کرکوک بیشترین خرابی‌ها را شاهد بود.[۲۶]

رویکرد آمریکا و ایران

سیاست دولت آمریکا پس از بیرون راندن عراق از کویت در سال ۱۹۹۱ تغییر رژیم عراق بود و بوش نیز از مردم عراق خواسته بود تا دست به تغییر رژیم بزنند. با آغاز انتفاضه شعبانیه در مارس ۱۹۹۱، بوش پدر از قیام عمومی شیعیان عراق که دامنه آن تا حومه بغداد نیز کشیده شده بود احساس نگرانی کرد و از بیم روی کار آمدن یک دولت دینی در عراق، دست صدام را برای نابودی انتفاضه باز گذاشت.[۲۷]

در ایران به جهت کشتار مردم عراق و اهانت به اماکن مقدس، یک روز عزای عمومی اعلام شد و آیت الله خامنه‌ای پیامی را به این مناسبت صادر کردند.[۲۸]

دلایل ناکامی

باوجود آنکه بسیاری از شهرها به دست معترضان افتاده بود، اما قیام، در مدت کوتاهی سرکوب شد. محققان چند عامل را موجب شکست سریع انتفاضه دانسته‌اند:

  • استفاده حکومت از سلاح‌های سنگین همچون توپ‌خانه که قدرت تخریبی بالایی داشت.
  • استفاده از نیروی آموزش دیده همچون گارد ریاست جمهوری که به انواع سلاح‌ها دسترسی داشتند و همچنین اختیارات گسترده‌ای برای کشتن نیز بدان‌ها داده شده بود.[۲۹]
  • تسلط هوایی رژیم و خصوصا نقش هلی‌کوپترها در سرکوب مردم.
  • عدم وجود هماهنگی بین گروه‌های عراقی.
  • سیطره بدون برنامه انقلابیان بر شهرهای عراق.
  • نداشتن روحیه تعاون و ملی گرایی در بین گروه‌ها که باعث تضعیف روحیه همبستگی شد.[۳۰]

پانویس

  1. کریمی، «جنگ عراق و کویت»، ج۱۱، ص۱۴۰.
  2. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۲۲۳.
  3. الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۲۰۰.
  4. الاسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۲۰۰.
  5. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۲۳۰.
  6. الحکیم، عذاب بلا نهایه، ۱۹۹۳م، ص۱۱۷.
  7. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۲۳۰.
  8. الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۲۰۰.
  9. الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۲۰۱.
  10. آل‌طعمه، الانتفاضه الشعبانیه فی کربلاء، ۱۴۳۳ق، ص۲۰.
  11. آل‌طعمه، الانتفاضه الشعبانیه فی کربلاء، ۱۴۳۳ق، ص۱۹.
  12. آل‌طعمه، الانتفاضه الشعبانیه فی کربلاء، ۱۴۳۳ق، ص۲۰.
  13. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۲۴۷.
  14. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۲۸۰-۲۸۱.
  15. برای اطلاعات بیشتر در این زمینه رجوع کنید به: جعفریان، خاطره ای خواندنی در باره دستگیری آیت الله خویی در انتفاضه شعبانیه ۱۹۹۱
  16. الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۲۱۳.
  17. درگذشت مرجع بزرگ، آیت اللّه سید عبدالاعلی موسوی سبزواری.
  18. خامه‌یار، «قیام سرتاسری و همگانی مردم عراق»، ۱۳۸۸ش، ص۶۷.
  19. آل‌طعمه، الانتفاضه الشعبانیه فی کربلاء، ص۱۷.
  20. «ماجرای انتفاضه شعبانیه چیست؟»
  21. «جیش‌المختار حمله به مقر منافقین را بر عهده گرفت».
  22. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۲۸۹.
  23. آل‌طعمه، الانتفاضه الشعبانیه فی کربلاء، ۱۴۳۳ق، ص۴۷.
  24. آل‌طعمه، الانتفاضه الشعبانیه فی کربلاء، ۱۴۳۳ق، ص۱۴۹-۱۵۶.
  25. الحکیم، عذاب بلا نهایه، ۱۹۹۳م، ص۱۱۲.
  26. الحکیم، عذاب بلا نهایه، ۱۹۹۳م، ص۱۱۸.
  27. سایت مرکز تحقیقات استراتژیک[پیوند مرده]
  28. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۳۱۵.
  29. الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ۲۱۰.
  30. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۵۰۹.

منابع