معاودین

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

مُعاوِدین، ایرانیان ساکن عراق که عمدتا در دهه ۱۳۵۰ش، دولت عراق در پی اختلافات و درگیری‌هایی با حکومت محمدرضا پهلوی در ایران، اجازه اقامت‌شان را تمدید نکرد و مجبور به ترک عراق و بازگشت به ایران شدند. تعداد معاودین در این مقطع، حدود ۶۰ هزار نفر اعلام شده است.

پس از تشکیل کشور عراق در قرن بیستم، و پیش از اخراج ایرانیان در دهه ۱۳۵۰ش، به دنبال سیاست‌های عرب‌گرایانه حکومت‌ها در عراق، بارها قوانینی در راستای محدود کردن حضور ایرانیان به تصویب رسید. در سال ۱۳۵۲ش، حدود شصت هزار ایرانی از عراق اخراج شدند. پس از آن نیز تا سال ۱۳۶۳، بیش از یک میلیون تن از ایرانیان و کردهای شیعه، اخراج شدند.

مهاجرت ایرانیان به عراق

تصرف اصفهان به دست افغان‌ها، موجب شد بسیاری از عالمان شیعه در اوایل قرن دوازدهم هجری شمسی، و در میانه سال‌های ۱۱۰۰ تا ۱۱۴۱ش، از ایران خارج شده و در کربلا و نجف اقامت کنند[۱] و مرکزیت حوزه علمیه شیعه، به تدریج به عراق منتقل شد.

در پی مهاجرت بسیاری از مردم ایران و مخصوصا علمای شیعه به شهرهای شیعه‌نشین عراق مثل کربلا و نجف، زبان فارسی در برخی شهرهای عراق گسترش یافت و ایرانیان در بغداد و بصره هم نفوذ قابل توجهی یافتند؛ تا آنجا که نفوذ علما و مراجع ایرانی در کربلا و نجف، عالمان عرب و عراقی را تحت‌الشعاع خود قرار داد.[۲]

فراوانی حضور ایرانیان در کربلا، بیش از نجف بوده است. میزان حضور و نفوذ ایرانیان در عراق و به‌خصوص کربلا، در یکی از سخنان منسوب به صدام حسین، به روشنی بیان شده است: افراد دو طرف بازار با یکدیگر فارسی حرف می‌زدند، گویی اینجا مستعمره آنان است.[۳]

مقایسه تعداد ساکنان حوزه علمیه نجف به تفکیک ملیت، می‌تواند نشانگر حجم حضور ایرانیان باشد:

تسهیلات دولت عثمانی برای مهاجران

در آغاز قرن سیزدهم شمسی، دولت عثمانی، تسهیلات مناسبی برای ادامه حضور ایرانیان در عراق فراهم کرد.[۵]

زیارت عتبات و دفن درگذشتگان

بر اساس قرارداد ارزروم در سال ۱۲۰۱ش (۱۸۲۳م) میان دولت‌های ایران و عثمانی، تسهیلاتی برای زیارت ایرانیان از عتبات و همچنین انتقال اجساد درگذشتگان و دفن آنها در حرم‌های ائمه (ع) تعیین شد.[۶].

حقوق کنسولی ایرانیان در عراق

بر اساس قرارداد ۱۲۵۳ش (۱۸۷۵م)، حقوق کنسولی شهروندان ایرانی در عراق به رسمیت شناخته شد و ایرانیان می‌توانستند به راحتی در شهرهای زیر سلطه عثمانی، رفت و آمد شوند یا ساکن شوند.[۷]

قوانین سختگیرانه دولت عراق درباره ایرانیان

جدا شدن ایالت عراق از دولت عثمانی در سال ۱۲۹۹ش (۱۹۲۰م)، و سپس تشکیل کشور پادشاهی عراق در سال ۱۳۱۱ش (۱۹۳۲م)، به سخت شدن حضور ایرانیان در عراق انجامید.[۸]

سیاست‌های عرب‌گرایانه و ناسیونالیسم عربی حاکمان عراق، عامل اصلی این تغییر بود. حکومت‌های عراق در پی مقابله با نفوذ ایرانیان در عراق بودند و با تصویب قوانینی، حضور و تاثیرگذاری اتباع ایرانی در عراق را محدود و سخت کردند.[۹]

قانون ملیت عراقی

بر اساس قانون ملیت عراقی که در سال ۱۳۰۲ش (۱۹۲۴م) تصویب شد، همه ایرانی‌های ساکن عراق، عراقی محسوب می‌شدند، مگر آنکه خود تا تاریخ معینی از عراقی بودن انصراف دهند.[۱۰]

منع استخدام

بر اساس قانون منع استخدام افراد خارجی که در سال ۱۳۰۵ش (۱۹۲۷م) تصویب شد، اتباع دیگر کشورها از جمله ایران، با منع استخدام مواجه می‌شدند. بر اساس قانون دیگری که در سال ۱۳۰۷ش (۱۹۲۹م) تصویب شد، قانون مدنی عراق، اشتغال افراد در دادگاه‌ها را منوط به دانستن زبان عربی کرد.[۱۱]

منع اشتغال

بر اساس قانونی که در سال ۱۳۱۳ش (۱۹۳۵م) تصویب شد، اتباع کشورهای خارجی از اشتغال به برخی از مشاغل تجاری و بازرگانی منع شدند.[۱۲] بسیاری از این مشاغل در دست ایرانیان بود و بر اساس برخی پژوهش‌های تاریخی، شمار بازرگانان ایرانی در قرن هفدهم میلادی در شهرهای عراق، بیش از علما و طلاب حوزه‌های علمیه بوده است.[۱۳]

اخراج ایرانیان

اولین دور اخراج سازماندهی شده ایرانیان از عراق، پس از بالا گرفتن درگیری‌های مرزی دو کشور روی داد. ۹ اردیبهشت ۱۳۴۸ش (۲۹ آوریل ۱۹۶۹م)، دولت عراق در شکایتی به شورای امنیت، ایران را به اعمال زور و تهدید در اروندرود متهم کرد و پس از آن اقدام به اخراج ایرانیان مقیم عراق و مصادره اموال آنها نمود.[۱۴]

این رخداد در زمان آیت الله حکیم، مرجع وقت شیعیان عراق روی داد. پس از درگذشت وی، اخراج ایرانیان ساکن عراق در حجمی بسیار گسترده‌تر در زمستان ۱۳۵۰ ادامه یافت. ایرانیان اخراج‌شده، که معاودین خوانده می‌شدند، در نقاط مرزی و برخی شهرهای ایران اسکان داده شدند، و گزارش‌های مختلف، وضع آنان را بسیار وخیم دانسته‌اند.[۱۵]

بخش عمده اخراجی‌ها، طلاب و روحانیان ساکن نجف بودند و بسیاری از آنان تنها شش روز مهلت داشتند تا مقدمات خروج از عراق را فراهم کنند. پس از آن نیروهای دولتی عراق می‌توانستند آنها را دستگیر کرده و در هر نقطه‌ای از مرز رهایشان کنند.[۱۶]

در حدود سال ۱۳۶۰ (۱۹۸۰م) نیز روند اخراج عراقیان ایرانی‌الاصل ادامه یافت که برخی گفته‌اند بیشتر آنها از ثروتمندان و تاجران بودند و حکومت عراق پس از اخراج آنها اقدام به مصادره اموال آنها کرد و از این راه بیش از سه میلیارد دلار به دست آورد. بخشی از این مبلغ برای تامین هزینه‌های جنگ با ایران مصرف شد.[۱۷]

معاودین سرشناس

بسیاری از فقهای شیعه، روحانیون و چهره‌های سرشناس، در میان معاودین بوده‌اند که از این میان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

پانویس‌ها

  1. چنگیز پهلوان، تحرکات جمعیتی در منطقه، ماهنامه اطلاعات سیاسی - اقتصادی، آذر و دی ۱۳۷۶، شماره ۱۲۳ و ۱۲۴، ص ۱۴۷.
  2. چنگیز پهلوان، تحرکات جمعیتی در منطقه، ص۱۴۷.
  3. رسول جعفریان، تشیع در عراق و مناسبات با ایران، فصلنامه مطالعات تاریخی، ص۱۸۴.
  4. رسول جعفریان، تشیع در عراق و مناسبات با ایران، فصلنامه مطالعات تاریخی، ص۱۸۴.
  5. چنگیز پهلوان، تحرکات جمعیتی در منطقه، ص۱۴۷.
  6. چنگیز پهلوان، تحرکات جمعیتی در منطقه، ص۱۴۷.
  7. چنگیز پهلوان، تحرکات جمعیتی در منطقه، ص۱۴۷.
  8. چنگیز پهلوان، تحرکات جمعیتی در منطقه، ص۱۴۷.
  9. چنگیز پهلوان، تحرکات جمعیتی در منطقه، ص۱۴۷.
  10. چنگیز پهلوان، تحرکات جمعیتی در منطقه، ص۱۴۷.
  11. چنگیز پهلوان، تحرکات جمعیتی در منطقه، ص۱۴۸.
  12. چنگیز پهلوان، تحرکات جمعیتی در منطقه، ص ۱۴۸.
  13. چنگیز پهلوان، تحرکات جمعیتی در منطقه، ص۱۴۷.
  14. نسرین جهانگرد، نگرشی بر روابط و اختلاف‌های مرزی ایران و عراق و دخالت دول بیگانه، ص۱۱۲.
  15. رسول جعفریان، تشیع در عراق و مناسبات با ایران، فصلنامه مطالعات تاریخی، ص۲۰۳.
  16. رسول جعفریان، تشیع در عراق و مناسبات با ایران، فصلنامه مطالعات تاریخی، ص۲۰۳.
  17. المؤمن، علي، سنوات الجمر، ص۲۷۸
  18. إيراني، ميثم، الشعراء العراقيون الملتزمون في المهجر، ص

منابع

  • چنگیز پهلوان، تحرکات جمعیتی در منطقه، ماهنامه اطلاعات سیاسی - اقتصادی، آذر و دی ۱۳۷۶، شماره ۱۲۳ و ۱۲۴.
  • هوشنگ مقتدر، مسائل سیاست خارجی ایران، ماهنامه دانشکده حقوق و علوم سیاسی ایران، تیر ۱۳۶۰، شماره ۲۲.
  • نسرین جهانگرد، نگرشی بر روابط و اختلاف‌های مرزی ایران و عراق و دخالت دول بیگانه، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، تابستان ۱۳۸۳، شماره ۱۹.
  • رسول جعفریان، تشیع در عراق و مناسبات با ایران، فصلنامه مطالعات تاریخی، زمستان ۱۳۸۵، شماره ۱۵.
  • المؤمن، علي، سنوات الجمر، بيروت، المركز الإسلامي المعاصر، ۲۰۰۴م.
  • إيراني، ميثم، الشعراء العراقيون الملتزمون في المهجر، پایان نامه ارشد، دانشگاه تهران، ۱۳۹۴ش.