انتفاضه صفر عراق

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
انتفاضه صفر
زمان: صفر ۱۳۹۷ق برابر با ۱۹۷۷م
مکان: عراق
نتیجه: شکست قیام مردمی
علت جنگ: عزاداری امام حسین(ع) و پیاده‌روی اربعین
جنگندگان:
شیعیان عراق حکومت عراق
تلفات:
۱۶ نفر کشته، هشت نفر اعدام، ۱۶ نفر حبس ابد و هزاران نفر بازداشت.


إنتفاضه صَفَر عراق به قیام شیعیان عراق در قالب پیاده‌روی اربعین بر ضد حکومت حزب بعث در صفر سال ۱۳۹۷ق برابر با ۱۹۷۷م اشاره دارد.
حزب بعث برگزاری مراسم‌های مذهبی را محدود و هر نوع برقراری موکب و پیاده‌روی به سمت کربلا را ممنوع اعلام کرد. با این وجود مردم نجف در ۱۵ صفر ۱۳۹۷ق آماده برگزاری مراسم پیاده‌روی اربعین شدند. کاروان سی‌هزار نفری به سمت کربلاء حرکت کرد. این حرکت از ابتدا با برخورد حکومت مواجه شده و تعدادی شهید شدند. در نهایت در مسیر نجف به کربلا، با حمله نیروهای ارتش، هزاران نفر بازداشت شدند. تعدادی کشته شدند، برخی به اعدام و برخی دیگر به حبس ابد محکوم گردیدند.
سید محمدباقر صدر و سید محمدباقر حکیم در این انتفاضه نقش داشتند. امام خمینی نیز این قیام مردمی را تأیید کرد.

زمینه‌ها

حزب بعث در سال ۱۹۶۸میلادی قدرت را در عراق به دست گرفت.[۱] و یک سال بعد محدودیت‌های گسترده‌ای در برگزاری مراسمات مذهبی شیعیان به وجود آورد. این محدودیت‌ها سبب شد درگیری‌هایی مختلفی میان مردم و حکومت بر سر انجام مراسمات مذهبی شکل بگیرد.[۲]
در سال ۱۹۷۲م مراسمات مذهبی محدود به حسینیه‌ها شد و تعداد محدودی از حسینیه‌ها اجازه برپایی مراسم را داشتند.[۳] در سال ۱۹۷۶م در دوران ریاست جمهوری حسن البکر و معاون اولی صدام حسین،‌ دستوراتی برای منع برپایی شعائر حسینی صادر شد و هر نوع برقراری موکب و پیاده‌روی به سمت کربلا ممنوع گردید. همچنین برگزاری مجلس عزای امام حسین(ع) بسیار محدود شده و تنها با وجود شرائطی اجازه داده می‌شد.[۴] در سال ۱۹۷۷م نیز همین دستورات تکرار شد.[۵]

افزایش یافتن محدودیت‌ها

در دهه اول محرم ۱۹۷۷م، محدودیت‌ها بسیار افزایش یافت. ماشین‌ها توسط مأموران حکومتی تفتیش می‌شد و هر نوع وسیله‌ متعلق به عزاداری مصادره می‌شد. برخی نقل کرده‌اند ماموران حکومتی غذاهایی که برای زائران آماده شده بود را نیز می‌گرفتند.[۶]
در شب عاشورای ۱۹۷۷م تعدادی از جوانان شیعه، تصمیم به عزاداری گرفتند. حکومت اطلاع یافت و ده‌ها نفر را بازداشت و زندانی کرد. مردم تصمیم گرفتند که در شب ۲۵ محرم مصادف با شهادت امام سجاد(ع)، بیرون آمده و تظاهرات کنند. پس از مشورت با آیت الله سید محمدباقر صدر این حرکت به اربعین امام حسین(ع) موکول شد.[۷]

انتفاضه

در ۱۵ صفر ۱۳۹۷ ق برابر با ۱۹۷۷م جمعیت بزرگی از مردم که قصد پیاده‌روی اربعین و زیارت امام حسین(ع) را داشتند در حرم امام علی(ع) در نجف تجمع کردند.[۸] برخی محققان تعداد این زائران را ۳۰ هزار نفر دانسته‌اند.[۹] جمعیت با وجود جلوگیری قوای نظامی، حرکت کرد و در ده کیلومتری نجف توقف کردند. در اطراف اردوگاه، ماشین‌های نظامی حضور پیدا کردند.[۱۰] در طول مسیر و روزهای قبل، درگیری‌های پراکنده‌ای شکل گرفته بود.[۱۱] در پنجاه کیلومتری کربلا، درگیری دیگری رخ داد و چهار نفر از مردم به شهادت رسیدند.[۱۲] مردم با وجود درگیری و شهادت برخی افراد، به مسیر خود ادامه دادند. در نهایت نیروهای نظامی وارد عمل شده و حدود ۱۶ تن را کشته و هزاران نفر را بازداشت کرد.[۱۳] از بازداشتی‌ها، هشت نفر اعدام شدند و شانزده نفر از جمله سید محمدباقر حکیم به حبس ابد محکوم شد.[۱۴] همچنین برای برخی افراد که از عراق فرار کرده بودند نیز حکم اعدام غیابی صادر شد؛ از جمله این افراد سید مرتضی عسکری، سید محمدحسین فضل‌الله، شیخ محمدمهدی شمس‌الدین و شیخ محمدمهدی آصفی بودند.[۱۵]

حرکت سیاسی، مذهبی

پیاده‌روی اربعین از نجف تا کربلا حرکت و مراسمی مذهبی بوده است.[۱۶] با این حال پیاده‌روی و حرکت موکب‌های زیارتی در آن سال‌ها و با آن شرایط، نوعی اعتراض و مبارزه با حکومت قلمداد می‌شد.[۱۷]

مردم در جلوی این جمعیت پرچم سبز بزرگی قرار داده بودند که بر روی آن آیه «یدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیدیهِم؛ دست خدا بالای دست آنها است»[۱۸] نوشته شده بود.[۱۹] این پرچم و نوشته بر روی آن‌ را دارای پیام روشنی برای حکومت دانسته‌اند.[۲۰]

سید محمدباقر صدر از مردم خواسته بود شعارهایشان پیرامون امام حسین(ع) باشد و به صورت مستقیم علیه حکومت شعار ندهند.[۲۱] با این حال شعارهایی بر علیه حسن البکر و صدام حسین داده شد.[۲۲]

مواضع علماء

امام خمینی و سید عبدالله موسوی شیرازی انتفاضه صفر عراق را تأیید کردند.[۲۳] سید محمدباقر صدر، سید محمدباقر حکیم را به نمایندگی خود به میان زائران فرستاد[۲۴] تا موجب تقویت روحیه آنان گردد و آنان را بر اهداف اصلی، راهنمایی کند.[۲۵] محمدباقر حکیم زمانی که به میان مردم در مسیر نجف به کربلا رفت به آنان دلگرمی داده و خاطر نشان کرد که تا آخر در کنار آن‌ها خواهد ماند.[۲۶] محققان نقش روحانیون نجف را در این انتفاضه بسیار پررنگ دانسته‌اند.[۲۷]

پیامدها

حکومت عراق این قیام را اعمال خرابکارانه‌ای معرفی کرد که توسط حکومت‌های استعماری ساخته شده است.[۲۸] در مقابل، برخی این قیام را حرکتی سیاسی، مذهبی دانسته‌اند که اولین قیام بر علیه حزب بعث و بر محوریت مذهب و امام حسین(ع) بود.[۲۹]

برای این قیام نتایجی را برشمرده‌اند؛ ازجمله:

  • این انتفاضه چهره اسلامی که حزب برای خود در نظر گرفته بود، بر انداخت.
  • ابهت حزب بعث به وسیله این انتفاضه شکسته شد و برای اولین بار مردم در مقابل حکومت بعثی ایستادگی کردند.
  • ‌ اختلاف‌هایی در حزب بعث به وجود آمد.[۳۰]

پانویس

  1. ویلی، نهضت اسلامی شیعیان عراق، ۱۳۷۳ش، ص۷۰.
  2. المؤمن، سنوات الجمر، ۲۰۰۴م، ص۱۶۴.
  3. الموسوی، «نفحات من انتفاضة صفر عام ۱۹۷۷م».
  4. المؤمن، سنوات الجمر، ۲۰۰۴م، ص۱۶۵.
  5. کاظم، ارقام و آراء حول نظام البعث فی العراق، ۱۹۸۲م، ص۱۵۸.
  6. کاظم، ارقام و آراء حول نظام البعث فی العراق، ۱۹۸۲م، ص۱۵۹.
  7. الطالقانی، «دراسة حول انتفاضة صفر المجیدة عام ۱۹۷۷ میلادیة»..
  8. الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۱۰۱.
  9. ویلی، نهضت اسلامی شیعیان عراق، ۱۳۷۳ش، ص۸۰.
  10. الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۱۰۱.
  11. الموسوی، «انتفاضه اربعین».
  12. الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۱۰۲.
  13. ویلی، نهضت اسلامی شیعیان عراق، ۱۳۷۳ش، ص۸۱.
  14. الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۱۰۳.
  15. ویلی، نهضت اسلامی شیعیان عراق، ۱۳۷۳ش، ص۸۲.
  16. الطالقانی، «دراسة حول انتفاضة صفر المجیدة عام ۱۹۷۷ میلادیة»..
  17. الموسوی، «انتفاضه اربعین».
  18. سوره فتح،‌آیه۱۰.
  19. الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۱۰۱.
  20. ویلی، نهضت اسلامی شیعیان عراق، ۱۳۷۳ش، ص۸۱.
  21. المؤمن، سنوات الجمر، ۲۰۰۴م، ص۱۶۹.
  22. العامری، «انتفاضة صفر ۱۹۷۷ قراءة جدیدة».
  23. المؤمن، سنوات الجمر، ۲۰۰۴م، ص۱۷۰.
  24. المؤمن، سنوات الجمر، ۲۰۰۴م، ص۱۶۹.
  25. الطالقانی، «دراسة حول انتفاضة صفر المجیدة عام ۱۹۷۷ میلادیة»..
  26. الموسوی، «نفحات من انتفاضة صفر عام ۱۹۷۷م».
  27. ویلی، نهضت اسلامی شیعیان عراق، ۱۳۷۳ش، ص۸۱.
  28. المؤمن، سنوات الجمر، ۲۰۰۴م، ص۱۷۱.
  29. الموسوی، «نفحات من انتفاضة صفر عام ۱۹۷۷م».
  30. الطالقانی، «دراسة حول انتفاضة صفر المجیدة عام ۱۹۷۷ میلادیة»..

منابع