بلخ

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
شهر بلخ
نقشه بلخ.png
اطلاعات کلی
ویژگی یکی از شهرهای مهم جهان اسلام در دوره پیش از مغول
استان بلخ
مساحت ۴۸۱ ک م
جمعیت کل ۱۳۳هزار نفر (۱۳۹۸ش)
زبان پارسی
ادیان اسلام
مذهب حنفی (اهل‌سنت)، شیعه جعفری
اطلاعات تاریخی
نام قدیم باکتریا
سال تأسیس ۵۰۰ پیش از میلاد
قدمت ۲۵۰۰ سال
پیشینه اسلام نیمه دوم سده اول قمری
پیشینه تشیع نیمه دوم سده اول قمری
وقایع مهم قیام یحیی بن زید
مکان‌های تاریخی مسجد ۹گنبد، مرقد شیث پیامبر، مسجد ابونصر پارسا، دیوارهای باستانی (حصار)، قبرستان قدیمی
اماکن
زیارتگاه مرقد شیث پیامبر

بلخ از شهرهای خراسان بزرگ و از قدیمی‌ترین شهرهای افغانستان است.

موقعیت

بلخ، شهری در شمال افغانستان، و یکی از ولسوالی‌های (شهرهای) ولایت بلخ است. این شهر در کنار رود بلخ و در ۲۰ کیلومتری غرب مزارشریف، مرکز ولایت واقع است.[۱] مساحت آن حدود ۴۸۱ کیلومترمربع و جمعیت آن در ۱۳۹۸ش حدود ۱۳۳هزار نفر برآورد شده است.[۲]

گذشته تاریخی

مرقد منسوب به شیث پیامبر در بلخ

بلخ از ۵۰۰ سال پیش از میلاد مسکونی بوده است. اسکندر این شهر را در ۳۰۰ پیش از میلاد فتح کرد. بلخ پس از آن مرکز ساتراپی (حکومت) باکتریان یونانی شد.[۳] بلخ سپس مرکز حکومت ترک‌های کوشانی و هفتالی (هپتالی) شد. این شهر قبل از اسلام یکی از مراکز بوداییان بود و معبد مشهور نوبهار در آن قرار داشت.[۴] خاندان برمکی، ریاست این معبد را به عهده داشته و بر امور شهر نظارت سیاسی می‌کرد.[۵] بلخ در آیین زرتشتی هم دارای اهمیت بود و تا قبل از ظهور اسلام ۵ آتشکده داشت. این شهر، دست‌کم از زمان اسکندر، با بارویی عظیم حراست می‌شد.[۶] برخی مستشرقان مانند انکتیل دوپرون، عقیده دارند که بلخ زادگاه زردتشت بوده است.[۷]

ورود اسلام

زادگاه مولوی و خانقاه پدرش،بهاءالدین در بلخ

اولین حمله مسلمانان به بلخ، پس از فتح نهاوند در سال ۲۱ هجری قمری و قبل از مرگ خلیفه دوم بوده است.[۸] سپس عبدالله بن عامر جانشین ابوموسی اشعری در بصره در زمان خلافت عثمان، در تعقیب یزدگرد سوم، آخرین شاه ساسانی، سپاهی را به فرماندهی اَحْنَف بن قیس، در سال ۳۱ق، برای فتح خراسان فرستاد.[۹] احنف بلخ را محاصره کرد، مردم بلخ در برابر پرداخت خراج سالیانه با مسلمانان صلح کردند و سپاه مسلمانان بلخ را ترک کرد.[۱۰]

در دوران خلافت امام علی (ع)، اهالی بلخ و برخی مناطق دیگر، از پرداخت خراج امتناع کردند. امام به والی خراسان سفارش کرد که با شورشیان مقابله نکند و فقط از اهل صلح خراج بگیرد.[۱۱]

تا اواخر قرن اول قمری مسلمانان نتوانستند کاملاً زمام اختیار را در بلخ به دست آورند و کشمکش‌های این دوره به ویرانی بلخ منجر شد. اسد بن عبدالله، حاکم خراسان ۱۱۰ق پایتخت خراسان را از مرو به بلخ منتقل کرد و این شهر رونق تازه‌ای گرفت.[۱۲]

از عباسیان تا مغولان

بلخ در ۱۳۰ق به دست یاران ابومسلم افتاد.[۱۳] تا سال ۲۸۷ق که اسماعیل سامانی بلخ را تصرف کرد، خاندان ابوداوود یا بانیجور در این شهر حکومت می‌کردند و طاهریان و صفاریان نتوانسته بودند کاملا بر این شهر مسلط شوند.[۱۴] بلخ در دوره سامانی به شکوفایی بیشتر رسید. تاریخ‌نویسان و جغرافی‌دانان این دوره از رفاه و شکوفایی بلخ با شگفتی یاد کرده‌اند و آن را «ام البلاد» (مادر شهرها)[۱۵] و «بلخ البهیه» (بلخ باشکوه) نامیده‌اند.[۱۶] بلخ از نظر شهرت و وسعت با شهرهای بزرگ خراسان مرو، هرات و بخارا برابری می‌کرد.[۱۷]

حدودالعالم، بلخ را به عنوان مرکز تجارت هندوستان توصیف کرده است. نقشه بلخ شامل سه قسمت بود: قلعه درونی یا کهن‌دژ (قهندز)، شهر درونی که به شهرستان (مدینه) معروف بود، و خارج شهر که بیرون (ربض) می‌گفتند.[۱۸] عمده بازارها و مسجد جمعه در شهرستان (مدینه) بود و چهل و هفت مسجد با منبر در بلخ و اطراف آن وجود داشت.[۱۹] رود بلخاب (بلخ‌آب) در داخل شهر به ۱۲ شعبه یا رستاق تقسیم می‌شد. لیمو، پرتقال و انگور صادر می‌شد و در دشت‌ها شتر پرورش می‌یافت.[۲۰] دور تا دور شهرستان و بیرون، دیوارهایی از خشت خام کشیده شده، و خندقی پشت دیوارها بود. تا سده سوم، دیواری به طول دوازده فرسخ بر گرد شهر و حومه قرار داشت.[۲۱] بیرون (ربض) هفت دروازه و شهرستان چهار دروازه داشت. باب هندوان و باب یهود از دروازه‌های مشهور بود. تا سده ۱۳ق/۱۹م این دو گروه به‌طور قابل ملاحظه در بلخ حضور داشتند.[۲۲]

در ۳۸۹ق، بلخ نصیب محمود غزنوی گشت که با قراختاییان یا قراخانیان (ایلک خانیان) بر سر تقسیم قلمرو سامانیان به توافق رسیده بود. ولی در ۳۹۷ق بلخ توسط قراخانیان غارت شد.[۲۳] در ۴۳۵ق آلپ ارسلان، سلطان سلجوقیان بلخ را پایگاه خود قرار داد. در زمان سنجر سلجوقی، نظام الملک وزیر وی، نظامیه‌ای در بلخ بنا کرد.[۲۴] در ۵۴۸ق، ترکان اغز (غزها) بلخ را پس از تصرف، غارت و نیمه خراب کرده، و با حمایت قراخانیان حکومت آن را بدست گرفتند.[۲۵] خوارزمشاهیان در ۶۰۲ق بلخ را به قلمرو خود افزودند. در بهار ۶۱۸ق چنگیزخان، فرمانده مغولان، در بلخ دست به کشتار و ویرانی بزرگی زد که این شهر را به ویرانه تبدیل کرد.[۲۶]

مسجد و مرقد ابونصر پارسا، عارف و شاعر قرن ۹ق

از مغولان تا زمان حاضر

منظره نقاشی شده از بلخ در 1885م (1264ش) توسط توریست خارجی

بلخ در ۷۷۱ق بدست تیمور گورگانی فتح شد و او در این شهر امارت خود را اعلام کرد.[۲۷] بلخ پس از آن تا حدی رونق و ثبات خود را باز یافت و دوران مساعدی برای برای توسعه زندگی شهری بوجود آمد.[۲۸] سلطان حسین بایقرا، آخرین سلطان تیموری در ۹۱۱ق در نبرد با شیبانیان (ازبک‌ها) کشته شد و بلخ در تصرف آنان قرار گرفت.[۲۹] استقرار ازبک‌ها در بلخ در فعالیت‌های شهری بوضوح انعکاس یافت.[۳۰]و موجب شد که بلخ در میان شهرهای مهم آن‌ها مقام سوم یا چهارم را بیابد. بلخ در مقایسه با بخارا در قرن یازدهم بهتر و آبادتر بود. در قلمرو خانات بخارایی، بلخ دومین شهر مهم و پایتخت وارثان تاج و تخت جانیه شد.[۳۱]

بابریان یکبار بین سالهای ۱۰۵۱ق تا ۱۰۵۷ق بلخ را در اختیار گرفتند.[۳۲] احمدشاه درانی در ۱۱۶۴ق، بلخ را فتح کرد ولی دوباره به کنترل بخاراییان افتاد. در ۱۲۵۷ق، بلخ به قلمرو افغانستان افزوده شد.[۳۳] بلخ در قرن دوازدهم تا حد روستایی بزرگ نزول کرده بود. در ۱۲۸۲ق، جایگاه خود را به عنوان مرکز حکومت از دست داد و مزار شریف جای آن را گرفت. در آغاز قرن چهاردهم، جمعیت آن به پانصد خانوار کاهش یافت.

راویان بلخی ائمه

تعدادی از راویان امامان شیعه در کتاب‌های رجالی، بلخی هستند. [یادداشت ۱]

ولایت بلخ

بلخ هم‌چنین نام یکى از ولایات شمال افغانستان است. مزارشریف مرکز این ولایت است.[۳۷] این ولایت از شمال با کشورهای تاجیکستان و ازبکستان (ازبیکستان) هم‌مرز است.[۳۸] ولایت‌های کُندُز (کهن‌دژ) در شرق، سَمَنگان در جنوب شرق، جَوزجان در غرب و سَرپُل در جنوب ولایت بلخ است.[۳۹] ولایت بلخ از لحاظ تقسیمات ادارى ۱۶ ولسوالى دارد: مزارشریف، حَیرَتان، نَهرشاهى، دِهدادى، بلخ، دَولت آباد، چَمتال، شولگَر، چهاربولَک، کِشِندَه، زارى، چهارکِنت، شورتپه، کَلدار، مارمُل و خُلم.[۴۰] اقوام هَزاره، اُزبِک، تاجیک، پَشتون و ترکمن و عرب در این ولایت زندگی می‌کنند.[۴۱]

بالاحصار بلخ

آثار تاریخی بلخ

  • بالاحصار: باروهای عظیم بلخ که بقایای ضلع جنوبی قلعه (بالاحصار) است.[۴۲] بالاحصار، نخستین محدوده بلخ را نشان می‌دهد.[۴۳]
  • پرستشگاه‌های بودایی که از خشت ساخته شده بودند تنها بناهای یادبودی (بجز باروها) که از دوره پیش از اسلام بلخ باقی است.[۴۴]
  • نه گنبد: از آثار اسلامی پیش از حمله مغول و مربوط به دوره عباسی است که به حاجی پیاد نیز معروف است. این بنای آجری در ۱۳۴۵ ش/۱۹۶۶م کشف شد و در جنوب توپ رستم واقع است. تزیینات گچبری آن بسیار شبیه گچبری‌های سامرا است.[۴۵]
  • بابا روشنی: مزار گنبد دار ساده و تک اتاقه‌ای از دوران اسلامی پیش از مغول است.[۴۶]
  • مزار میر روزه دار: در سه کیلومتری شرق بلخ.[۴۷]
  • مسجدِ آرامگاه خواجه ابونصر پارسا: ساخت ۸۶۷ق.[۴۸] این بنا از عالی‌ترین نمونه‌های معماری تیموری است.
  • مدرسه سبحان قلی خان: در سال‌های آخر قرن یازدهم توسط سید سبحان قلی خان ساخته شد.[۴۹]

پانویس

  1. سایت خبری پژواک، «واحدهاى ادارى بلخ»
  2. سایت اداره احصاییه افغانستان، «برآورد نفوس کشور در ۱۳۹۸»
  3. دانشنامه بریتانیکا، «Balkh AFGHANISTAN»
  4. دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۱۱-۳.
  5. دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۱۱-۳.
  6. دانشنامه آریانا
  7. معین، مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی، ۱۳۲۶ش، ص۶۴.
  8. تاریخ الامم و الملوک، ج۴، ص۳۱۳.
  9. جستاری در نقش شیعیان بلخ در فرهنگ و تمدن اسلامی، ص۱۹۱.
  10. جستاری در نقش شیعیان بلخ در فرهنگ و تمدن اسلامی، ص۱۹۰ و ۱۹۱.
  11. جستاری در نقش شیعیان بلخ در فرهنگ و تمدن اسلامی، ص۱۹۲.
  12. دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۴.
  13. دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۴.
  14. دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۴.
  15. یعقوبی، البلدان، ۱۸۶۶م، ص‌۲۸۷.
  16. مقدسی، احسن التقاسیم، ۱۹۶۷م، ص‌۳۰۲.
  17. دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۴.
  18. دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۴.
  19. یعقوبی، البلدان، ۱۸۶۶م، ص‌۲۸۸
  20. دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۴.
  21. دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۴.
  22. دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۴.
  23. دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۵.
  24. دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۴.
  25. دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۶.
  26. دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۶.
  27. میرجعفری، تیموریان و ترکمانان، ۱۳۸۴ش، ص ۱۰.
  28. دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۷.
  29. دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۷.
  30. مختاراُف، ص‌۱۷-۹۷.
  31. دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۸.
  32. دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۷.
  33. ایوانف، ص‌۱۰۷ به بعد.
  34. سید ابوالقاسم خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۹، ص۳۳۷.
  35. سید ابوالقاسم خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۴، ص۶۶.
  36. سید ابوالقاسم خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۹، ص۳۳۸.
  37. سایت اداره ارگان‌های محلی افغانستان، «ولایت بلخ»
  38. سایت اداره ارگان‌های محلی افغانستان، «ولایت بلخ»
  39. سایت اداره ارگان‌های محلی افغانستان، «ولایت بلخ»
  40. سایت اداره ارگان‌های محلی افغانستان، «ولایت بلخ»
  41. سایت اداره ارگان‌های محلی افغانستان، «ولایت بلخ»
  42. رجوع کنید به لوبر و شلومبرگر.
  43. کروگلیکووا؛ پوگاچنکووا، ۱۹۷۶.
  44. فوچر، ص۸۳-۹۸، ۱۶۸-۱۶۹، لوح‌های نوزدهم ـ بیست ودوم؛ ملکیان ـ شروانی، ۱۹۷۴.
  45. پوگاچنکووا، ۱۹۶۸؛ گولومبک؛ ملکیان ـ شروانی، ۱۹۶۹.
  46. پوگاچنکووا، ۱۹۷۸، ص۳۱-۳۲.
  47. همان، ص۳۳-۳۵؛ مختاراف، ص۷۵-۸۳.
  48. پوگاچنکووا، ۱۹۷۰.
  49. فوچر، ص۹۸-۱۱۲، ۱۶۵-۱۶۶، لوح‌های یازدهم تا هجدهم.
  1. منظور از بلخ، شهر بلخ در آن زمان و مناطق اطراف آن است.

منابع

  • ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت، ۱۹۶۵-۱۹۶۷م.
  • ‌واعظ بلخی،‌ عبدالله بن عمر،‌ فضائل بلخ، ترجمه:عبدالله بن محمد حسینی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۰ش.
  • سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، عبدالرحمان بن یحیی معلمی یمانی، حیدرآباد دکن،‌ ۱۳۸۲-۱۹۶۲/۱۳۸۶-۱۹۶۷م.
  • سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، چا‍پ عبدالرحمان بن یحیی معلمی یمانی، حیدرآباد دکن،‌ ۱۳۸۲-۱۹۶۲/۱۳۸۶-۱۹۶۷م.
  • رحمانی ولوی، مهدی، تاریخ علمای بلخ، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۹۲ش.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، چاپ دخونه، لیدن، ۱۸۷۹-۱۹۰۱م.
  • گردیزی،‌ عبدالحی بن ضحاک، زین الاخبار، چاپ محمدناظم، برلین،‌۱۹۲۸.
  • مقدسی، محمد بن احمد،‌ احسن التقاسیم فی معرفة‌ الاقالیم،‌ چاپ دخویه،‌لیدن، ۱۹۶۷م.
  • یعقوبی، احمد بن اسحاق،‌ کتاب البلدان، چاپ دخویه، لیدن، ۱۹۶۷م.
  • معین، محمد، مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۲۶ش.
  • میرجعفری، حسین، تیموریان و ترکمانان، اصفهان، سمت، چاپ چهارم، ۱۳۸۴ش.
  • دانشنامه جهان اسلام، ج۴، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۷ش.

پیوند به بیرون