مسجد عمران بن شاهین (نجف)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
مسجد عمران بن شاهین
مسجد عمران بن شاهین.jpg
اطلاعات اوليه
بنيانگذار: عمران بن شاهین
تأسیس: قرن چهارم
کاربری: مسجد
مکان: نجف
مشخصات
مساحت: ۲۱۵ متر مربع
وضعیت: فعال
معماری
بازسازی: ۱۴۲۸ق

مسجد عُمران بن شاهین از قدیمی‌ترین مساجد نجف، واقع در جهت شمالی صحن حرم امام علی(ع). این مسجد که در دالان منتهی به باب الطوسی حرم امام علی قرار گرفته، در قرن چهارم قمری به‌دست عمران بن شاهین ساخته شد. درباره اینکه این بنا از ابتدا به قصد مسجد ساخته شده یا اینکه رواق بوده و بعدها عنوان مسجد به خود گرفته، آرا و نظریات مختلفی ارائه شده است. قبر سید یزدی در این مسجد قرار دارد.

تاریخچه

تاریخ ساخت این مسجد به قرن چهارم هجری بازمی‌گردد[۱] که به دست عمران بن شاهین، حاکم جنوب عراق ساخته شد.[۲] عمران یکی از شورشیان علیه حکومت عضدالدوله بویهی بود که شکست خورد و با خود عهد کرد که چنانچه سلطان از وی درگذرد دو رواق در نجف و دیگری در کربلا بنا کند.[۳] از این رو رواقی که در نجف بنا کرد در سمت شمالی حرم قرار داشت و چون آن هنگام که حرم کوچک بود، بیرون از صحن واقع شد. در دوران شاه عباس صفوی، صحن را توسعه دادند و مقداری از آن به حرم افزوده شد. در سال ۱۳۶۸ق دولت وقت در عراق، قسمت دیگری را تخریب نموده و با خیابان‌کشی، تنها قسمتی از مسجد باقی ماند.[۴]

معماری

مساحت کنونی مسجد عمران، نزدیک به ۲۱۵ متر مربع است. این بنا دارای چهار قوس مقابل و کنار یکدیگر بوده که امتداد آن‌ها از کف مسجد تا به سقف است. همچنین گنبدی کوچک با دوازده نورگیر بر روی سقف مسجد قرار دارد و زیر هر کدام از قوس‌های چهارگانه مسجد، فضایی حجره‌مانند تشکیل شده است.[۵]

پروژه بازسازی مسجد عمران بن شاهین در اوایل ذی‌القعده سال ۱۴۲۸ق آغاز شد و طی آن عملیات، سازه‌های اساسی مسجد با بتون‌ریزی و با قرار دادن تیرآهن برای دیوارها و سقف استحکام یافت.[۶]

نمای داخلی مسجد عمران بن شاهین که درروبرو، صحن حرم امام علی و در سمت راست، مقبره سید یزدی قرار دارد.

اقوال درباره مسجد

شیخ جعفر آل محبوبه درباره مسجد عمران می‌گوید که این بنا در ابتدا به‌عنوان مسجد نبوده و به قصد رواق حرم بنا نهاده شد. از این رو از رواق‌های حرم امام علی به‌شمار می‌رود و شکی نیست که دفن کردن در آن جائز است. به گفته آل محبوبه این عمارت بعد از جدا شدنش از حرم امام علی، حکم مسجد بر آن خوانده شد و آثار مسجد که در آن دیده می‌شود، به بعد از آن بر می‌گردد. وی همچنین معتقد است اینکه این عمارت و کتیبه‌های قرآنیِ آن از آثار به‌جا مانده عمران بن شاهین باشد، بسیار بعید است.[۷]

سید عبدالمطلب الخرسان در کتاب مساجد و معالم نظریه‌ای مخالف آل محبوبه دارد و قائل است که هیچ دلیلی بنا بر نابود شدن آثار رواق عمران بن شاهین وجود ندارد، چون در تاریخ هیچ اشاره‌ای به ویران کردن کلی رواق و ساخت مجدد آن نشده است. او همچنین درباره کتیبه‌های قرآنی معتقد است می‌توانند اضافاتی باشند که در هنگام بازسازی عمارت به وجود آمده‌اند و تنها دیوارها و سقف عمارت که دلیل بر قدمت آن دارد، باقی مانده‌اند.[۸]

سعاد ماهر هم در کتاب مشهد الامام علی می‌گوید: با بررسی عمارت مسجد و همانند بودن آن با شیوه ساخت ایوان‌های صحن حرم و دیوار خارجی از لحاظ مصالح ساختمانی آن و حتی از لحاظ آجرکاری و دهانه قوس‌ها این نتیجه بدست می‌آید که سازه‌های این مسجد هم‌زمان با ساخت ایوان‌های حرم ساخته شده‌اند، پس حداقل در قرن دهم هجری و در دوره صفویه به مسجد تبدیل شده است.[۹]

آرا و نظریه‌های دیگری هم درباره زندگانی عمران بن شاهین، تاریخچه ساخت مسجد و چگونگی تغییرات آن در قرون مختلف وجود دارد.[۱۰]

مدفونان در مسجد

این مسجد که امروزه در شمال صحن حرم امام علی واقع شده و جزئی از حرم محسوب می‌شود[۱۱]، محل دفن عالمانی چون سید محمدکاظم یزدی، سید محمدکاظم مقدس و شیخ محمدباقر قمی است.[۱۲]

پانویس

  1. حکیم، المفصل فی تاریخ النجف الاشرف، ۱۳۸۵ش، ص۸۲.
  2. قمی، اماکن زیارتی و سیاحتی عراق، ۱۳۷۷ش، ص۲۵.
  3. ابن طاووس، فرحة الغری، ج۱، ص۱۴۷و۱۴۸.
  4. مقدس، راهنمای اماکن زیارتی و سیاحتی در عراق، ۱۳۸۸ش، ص۱۱۵.
  5. پایگاه رسمی آستان قدس علوی.
  6. پایگاه رسمی آستان قدس علوی.
  7. آل محبوبه، ماضی النجف و حاضرها، ۱۹۸۶م، ج۱، ص۱۰۲.
  8. پایگاه رسمی آستان قدس علوی به نقل از مساجد و معالم، ص۱۹و۲۰.
  9. پایگاه رسمی آستان قدس علوی به نقل از مشهد الامام علی، ص۱۵۱..
  10. برای اطلاعات بیشتر ر.ک فرطوسی، تاریخچه آستان مطهر امام علی، ۱۳۹۳ش، ص۳۰۳-۳۱۶.
  11. علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ۱۳۸۹ش، ص۱۱۹.
  12. بابایی، سیمای نجف اشرف، ص۳۸.

منابع

  • حکیم، حسن عیسی، المفصل فی تاریخ النجف الاشرف، قم، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۵ش.
  • قمی، محمدرضا، اماکن زیارتی و سیاحتی عراق، تهران، مشعر، ۱۳۷۷ش.
  • ابن طاووس، سید عبدالکریم، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین، قم، رضی.
  • مقدس، احسان، راهنمای اماکن زیارتی و سیاحتی در عراق، تهران، مشعر، ۱۳۸۸ش.
  • آل محبوبه، جعفر، ماضی النجف و حاضرها، بیروت، دار الاضواء، ۱۹۸۶م.
  • فرطوسی، صلاح مهدی، تاریخچه آستان مطهر امام علی، ترجمه: طه‌نیا، حسین، تهران، مشعر، ۱۳۹۳ش.
  • بابایی، سعید، سیمای نجف اشرف، تهران، سازمان حج و زیارت.
  • علوی، احمد، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، قم، معروف، ۱۳۸۹ش.
  • شبکة الامام علی علیه‌السلام، پایگاه آستان قدس علوی.