شاهدان اعمال
| خداشناسی | |
|---|---|
| اثبات خدا • توحید • اسما و صفات خدا • عدل الهی • قضا و قدر | |
| نبوت | |
| عصمت پیامبران • خاتمیت • نبوت خاصه • معجزه • قرآن • وحی • اسلام | |
| امامت | |
| امامان • امامت امامان • برتری اهلبیت(ع) • عصمت امامان • ولایت • غیبت • مهدویت | |
| معاد | |
| مرگ • برزخ • معاد جسمانی • بهشت • جهنم | |
| مسائل چالشی | |
| امر بین الامرین • جبر و اختیار • تقیه • ولایت فقیه • توسل • شفاعت • تحریفناپذیری قرآن • زیارت • بداء • رجعت |
شاهدان اعمال در قیامت، گروههایی هستند که در قیامت به اذن خدا و بر پایه علم و آگاهی خود، بر اعمال انسانها در دنیا شهادت میدهند. در منابع دینی، خدا، پیامبران، اهلبیت(ع)، فرشتگان، اعضای بدن، زمین و نامه اعمال را از جمله این شاهدان معرفی شدهاند. در برخی منابع، تجسم اعمال، زمان، شهدا، نماز و قرآن نیز در شمار گواهان قیامت ذکر شدهاند.
در منابع تفسیری و حدیثی، چگونگی شهادت هر گروه توضیح داده شده است. فرشتگان بر اساس اعمال ثبتشده، اعضای بدن متناسب با نقشی که در انجام اعمال داشتهاند، و زمین در نقاطی که اعمال نیک یا بد در آن رخ داده است، شهادت میدهند. درباره نحوه شهادت پیامبر اسلام(ص) و دیگر پیامبران، دیدگاههای مختلفی مطرح شده است. مفسران دلایل گوناگونی برای تعدد شاهدان ذکر کردهاند، از جمله تقویت مراقبت درونی انسان و اِتمام حجت در قیامت.
اهمیت و جایگاه
شاهدان اعمال، گروههایی هستند که در دنیا اعمال انسانها را مشاهده کرده[۱] و در قیامت به اذن خدا و بر پایه علم خود[۲] بر آنها شهادت میدهند.[۳] این گواهی شامل اعمال ظاهری و باطنی و میزان اخلاص عمل میشود.[۴]
به گفته علیرضا اعرافی، نویسنده کتاب «گواهان اعمال»، اعتقاد به حضور شاهدان از آموزههای مشترک ادیان آسمانی است.[۵] وی معتقد است این مقام برای افراد عادی نیست و به اولیای الهی اختصاص دارد.[۶]
معرفی شاهدان
به گفته اعرافی، موضوع شاهدان اعمال بهصورت پراکنده و در ذیل آیات و روایات مربوط به معاد و قیامت یا مباحث حیا ذکر شده است.[۷] همچنین در دعاهایی مانند مناجات شعبانیه و دعای کمیل به آن اشاره شده است.[۸] عمدهترین بحث در این زمینه در کتاب معادشناسی اثر سید محمدحسین طهرانی ارائه شده است.[۹]
مکارم شیرازی، مفسر شیعه، خدا، پیامبران، فرشتگان، اعضای بدن (زبان، دست، پا، گوش و پوست) و زمین از شاهدان شمرده است. برخی مفسران موارد دیگری مانند نامه اعمال و تجسم اعمال را جزو شاهدان برشمردهاند.
فلسفه تعدد شاهدان
گفته شده وجود شاهدان متعدد، انسان را در مراقبت از نفس یاری میدهد و انضباط درونی او را تقویت میکند.[۱۰] بنا بر روایتی از امام صادق(ع)، فرشتگان شاهد اعمال انسان هستند تا اطاعت از خدا افزایش یابد و از گناه دوری شود.[۱۱] در کتب اخلاقی آنان وسیلهای برای یادآوری و مراقبت در یاد خدا معرفی شدهاند.[۱۲]
دستهبندی شاهدان
خدا
مفسران با استناد به آیاتی مانند آیه ۴۶ سوره یونس و آیه ۱۷ سوره حج، خدا را از گواهان قیامت معرفی کردهاند.[۱۳] شهادت سایر گواهان تحت اراده و تدبیر خدا انجام خواهد شد.[۱۴] نعمتالله صالحی، با استناد به آیه ۴۶ سوره یونس و آیات ۶ و ۷ سوره مجادله، معتقد است خدا آخرین شاهد در قیامت خواهد بود.[۱۵]
پیامبران
پیامبران با احاطه بر اعمال ظاهری و باطنی انسانهای زمان خود و حتی پس از آن، قادر به شهادت بر تمامی رفتارهای زندگی انسانها هستند.[۱۶] مکارم شیرازی، مفسر شیعه، با استناد به آیه ۸۹ سوره نحل و نیز آیه ۴۱ سوره نساء، معتقد است، پیامبران تا زمانی که در میان امت خود هستند، شاهد و ناظر اعمال آنانند؛ و پس از آن، اوصیاء و جانشینان، شاهد اعمال امت خواهند بود.[۱۷]
پیامبر اسلام(ص)
آیات متعددی دلالت دارند که پیامبر اسلام در قیامت شاهد بر اعمال مردم است و همین امر سبب شده این مقام مورد توجه ویژه قرار گیرد.[۱۸]
برخی مفسران، از جمله مکارم شیرازی با استناد به آیه ۸۹ سوره نحل و نیز آیه ۴۱ سوره نساء، معتقدند پیامبر(ص) شاهد اعمال مردم زمان خود است.[۱۹] دیدگاهی دیگر که به برخی روایات مستند شده،[۲۰] او را شاهد بر همه پیامبران پیشین میداند.[۲۱] علامه طباطبایی، پیامبر(ص) را ناظر بر دیگر گواهان معرفی میکند که شهادت او بر بر مردم از طریق شهادت دیگر گواهان تحقق مییابد.[۲۲]
علیرضا اعرافی مؤلف کتاب «گواهان اعمال» با استناد به برخی روایات،[۲۳] و کلام علامه مجلسی،[۲۴] معتقد است، پیامبر(ص) نظارت و شهادت جامعی بر همه مخلوقات از جمله بندگان و پیامبران دارد و این شهادت بیانگر ابلاغ رسالت پیامبران و پذیرش تبلیغ آن توسط بندگان است.[۲۵] وی همچنین بر این باور است که وفات پیامبر(ص) تأثیری بر این نظارت ندارد و عرضه اعمال پس از رحلت مانع تحقق آن نیست.[۲۶]
امامان معصوم(ع)
در کتابهایی مانند الکافی و بحارالانوار، بابی به روایات درباره گواهبودن اهلبیت(ع) در قیامت اختصاص یافته است.[۲۷] در تفسیر نورالثَقَلین نیز روایتی از پیامبر(ص) نقل شده که حضرت علی(ع) و یازده نفر از فرزندانش گواهان در قیامت هستند.[۲۸] برخی روایات به عرضه اعمال بر اهلبیت(ع) اشاره دارند که نشاندهنده احاطه آنان بر اعمال انسانهاست.[۲۹]به گفته سید محمدحسین تهرانی در کتاب معادشناسی مقام شهادت اختصاص به ائمه حق دارد و شامل ائمه باطل نمیشود.[۳۰]
| مرگ | |
|---|---|
| احتضار • عزرائیل • غسل میت • کفن • نماز میت • تدفین • شهادت | |
| برزخ | |
| شب اول قبر • سؤال قبر • نکیر و منکر • حیات برزخی • بدن برزخی | |
| قیامت | |
| اسرافیل • معاد جسمانی • نفخ صور • نامه اعمال • صراط • صحرای محشر • اصحاب یمین • اصحاب شمال | |
| بهشت | |
| درهای بهشت • حور العین • غلمان • رضوان • نعمتهای بهشت | |
| جهنم | |
| درهای جهنم • درکات جهنم • زقوم • اسفل سافلین • هاویه • جحیم • غساق | |
| مفاهیم وابسته | |
| شفاعت • تجسم اعمال • رقیب و عتید • تناسخ • رجعت • روح • باقیات صالحات | |
امت اسلامی یا کاملان آن
آیه ۱۴۳ سوره بقره از گواهی امت اسلامی در قیامت سخن میگوید.[۳۱] با این حال، به گفته جوادی آملی از مفسران شیعه، مقصود همه مسلمانان نیست؛ بلکه گروهی خاص شایستگی شهادت بر اعمال را دارند.[۳۲] جعفر سبحانی نیز این مقام را ویژه طبقهای بلندمرتبه از امت میداند که در روایات بر پیشوایان معصوم(ع) تطبیق شدهاند.[۳۳] به باور او، اگر دیگران نیز شاهد به شمار آیند، یا باید از علمی گسترده نسبت به اعمال پنهان برخودار باشند یا گواهی آنان تنها به اعمال ظاهری معاصرانشان محدود خواهد بود.[۳۴]
علامه مجلسی، حدیثشناس شیعه، روایتی از پیامبر(ص) نقل کرده که برخی از مؤمنان نیز در شمار شاهدان امت قرار میگیرند.[۳۵] همچنین طبرسی در تفسیر آیه ۸۴ سوره نحل، عادلترین فرد هر عصر را از شاهدان قیامت دانسته است.[۳۶]
فرشتگان
جعفر سبحانی، فقیه شیعه، با استناد به آیات متعددی همچون آیه ۲۱ و ۲۲ سوره ق، آیه ۱۱ و ۱۳ سوره انفطار و نیز روایتی از حضرت علی(ع)،[۳۷] بیان میکند که فرشتگانی که در دنیا ناظر بر اعمال انسان بودند، در قیامت علیه او شهادت میدهند.[۳۸] حسین انصاریان، نویسنده شرح دعای کمیل، بیان کرده است که فرشتگان شاهد شامل کرام کاتبین و رقیب و عتید هستند.[۳۹]
نامه اعمال
در کتاب منشور جاوید با استناد به آیاتی همچون ۲۷ - ۲۹ سوره جاثیه و آیه ۱۳ سوره اسراء، نامه اعمال از گواهان در روز محشر به شمار آمده است.[۴۰] ولی علیرضا اعرافی، استاد حوزه علمیه، معتقد است، نمیتوان نامه اعمال انسان را از شاهدان روز قیامت دانست، چرا که نامه اعمال انسان، حقيقت اعمال انسان است و نمىتوان خود عمل انسان را -كه به ثبت و ضبط حقيقت خويش مىپردازد- بهعنوان حاضرى آگاه به شمار آورد.[۴۱]
اعضای بدن و چگونگی شهادت آنها
مفسران، اعضای بدن را از شاهدان اعمال در قیامت دانستهاند.[۴۲]به گفته علامه طباطبایی، هر عضو به عمل خاص خود شهادت میدهد و در قرآن به شهادت دست، پا، چشم، گوش و قلب اشاره شده است.[۴۳] شیخ صدوق از امام صادق(ع) نقل کرده است که مداومت بر خواندن برخی سورههای قرآن، سبب میشود در قیامت همه اعضای بدن، به نفع انسان گواهی دهند.[۴۴]
به گفته سید محمدحسین طهرانی در کتاب معادشناسی، در قیامت نخست دهان مهر میشود تا انکار ممکن نباشد[۴۵] و سپس هر عضو بر اساس نوع گناه، شهادت میدهند.[۴۶] زبان درباره گناهانی مانند غیبت و دروغ و دست و پا درباره اعمالی چون سرقت و سخنچینی گواهی میدهند.[۴۷] علامه طباطبایی، با استناد به آیه ۲۰ سوره فصلت معتقد است، هر عضوی به گناهان سایر اعضا نیز شهادت میدهد.[۴۸] اما پوست بدن، تنها به گناهی شهادت دهد که ابزار انجام آن بوده است.[۴۹] حسینی طهرانی، شهادت دست را آشکار شدن همان عملی میداند که در دنیا انجام داده است.[۵۰]
مفسران معتقدند، اعضای بدن مؤمن علیه او شهادت نمیدهند؛ زیرا شهادت ویژه کسانی است که عذاب الهی بر آنان قطعی شده است، در حالی که مؤمنان اهل نجات هستند.[۵۱]
زمین
زمین یکی از گواهان در روز قیامت دانسته شده که اعمال انسانها را ضبط و سپس شهادت میدهد.[۵۲] جعفر سبحانی، مفسر شیعه، در ذیل آیه ۴ و ۵ زلزال با استناد به روایات معصومین(ع)،[۵۳] بر این باور است که تمامی اجزای زمین شاهد اعمال انسان در قیامت نیستند، بلکه تنها نقطهای که انسان در آن کار نیک یا بد انجام داده به شهادت برمیخیزد.[۵۴] او توضیح میدهد که از نظر مبانی فلسفه اسلامی تمام موجودات و حتی زمین نوعی ادراک دارند و آیات و روایات متعدد این نظریه را تایید میکنند.[۵۵] شیخ طوسی با استناد به روایتی از امام صادق(ع) توصیه کرده که بخاطر شاهدبودن مکانها نافلههای نماز در مکانهای مختلف خوانده شود.[۵۶] صالحی حاجیآبادی، نویسنده و محقق، در چگونگی سخن گفتن زمان، مکان نظرات مختلفی را نقل کرده است.[۵۷]
تجسم اعمال
تجسم یافتن عمل با هوّیت اخروی از شاهدان روز قیامت شمرده شده است.[۵۸] اعرافی، پژوهشگر، معتقد است در کتب كلامى و تفسيرى، نظریهای درباره تجسم اعمال وجود دارد كه طبق آن، اعمال انسان در قيامت به صورت موجودى محشور خواهند شد و بر ضد يا به نفع انسان گواهی خواهند داد.[۵۹] به باور او گواهبودن تجسم اعمال امری فراتر از شهادت سایر شاهدان است؛ زیرا وقتی گناهکار اعمال زشت خود را ببیند، خودش به زشتی آنها شهادت خواهد داد.[۶۰]
گواهان دیگر
در منابع حدیثی، شهدا،[۶۱] مساجد[۶۲]، نماز،[۶۳] قرآن،[۶۴] زمان،[۶۵] از شاهدان قیامت شمرده شدهاند. علامه مجلسی با استناد به روایتی از پیامبر اکرم(ص) شبها، روزها و ماهها همچون ماه رجب و ماه شعبان و ماه رمضان را جزو شاهدان اعمال بر شمرده است.[۶۶]
صالحی حاجیآبادی، نویسنده کتاب «انسان و شاهدان صادق»، بر این باور است که اگرچه در قرآن و روایات کلمه شهادت درباره علما نیامده است اما در احادیث شفاعت،[۶۷] و شکایت در قیامت،[۶۸] نام علما بهعنوان شافعان اعمال ذکر شده و این شفاعت عین شهادت بر اعمال است.[۶۹]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ جوادی آملی، معاد در قرآن، ۱۳۹۵ش، ص۴۱۸.
- ↑ حسینی طهرانی، معادشناسی، ۱۴۲۷ق، ج۷، ص۹۷-۹۹.
- ↑ علامه مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۳۱۵.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷ش، ص۷۶.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷ش، ص۱۵.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷ش، ص۶۸.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷ش، ص۱۶.
- ↑ كفعمى، المصباح للکفعمی، ۱۴۰۵ق، ص۵۵۹؛ ابن طاووس، الإقبال بالأعمال الحسنة، ۱۳۷۶ش، ج۳، ص۲۹۷.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷ش، ص۱۶.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷ش، ص۶۵.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۴۸ش.
- ↑ طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۳۷۰ش، ص۴۵۷.
- ↑ قرائتى، تفسر نور، ۱۳۸۸ش، ج۳، ص۵۷۹؛ صابونی، صفوة التفاسیر، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۲۶۰.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷ش، ص۲۷.
- ↑ صالحی حاجیآبادی، انسان و شاهدان صادق، ۱۳۸۷ش، ص۲۹.
- ↑ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۵، ص۴۸۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۱، ص۳۵۹ و ج۳، ص۳۹۲.
- ↑ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۵، ص۴۸۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۱، ص۳۵۹ و ج۳، ص۳۹۲.
- ↑ حویزی، تفسیر نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۷۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۳۹۲.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱۲، ص۳۲۳ و ۳۲۴.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۲۴۲ش.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۳۱۰.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷ش، ص۳۰-۳۳.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷ش، ص۳۳ -۳۵.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۹۰؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۳۰۶.
- ↑ حویزی، نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۵۲۶.
- ↑ تفسير القمی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۳۰۴؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۱۹.
- ↑ حسینی طهرانی، معادشناسی، ۱۴۲۳ق، ج۷، ص۱۰۴ - ۱۰۷.
- ↑ سبحانی منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۵، ص۴۸۴.
- ↑ جوادی آملی، معاد در قرآن، ۱۳۹۵ش، ص۴۱۶؛ سبحانی منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۵، ص۴۸۵.
- ↑ سبحانی منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۵، ص۴۸۵.
- ↑ سبحانی منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۵، ص۴۸۶.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۳۱۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۲ش، ج۶، ص۵۸۴.
- ↑ نهجالبلاغه، تصحیح صبحی صالح، خطبه۸۵، ص۱۱۶.
- ↑ سبحانی منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۵، ص۴۸۷.
- ↑ انصاریان، شرح دعای کمیل، ۱۳۸۲ش، ص۴۷۷.
- ↑ سبحانی منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۵، ص۴۹۲.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷، ص۱۹.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، تهران، ۱۴۱۹ق، ج۸، ص۲۸۹؛ حسینی همدانی، انوار درخشان در تفسیر قرآن، ۱۴۰۴ق، ج۱۱، ص۳۴۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱۵، ص۹۴ و ج۱۷، ص۱۰۳.
- ↑ صدوق، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ۱۴۰۶ق، ص۱۲۳.
- ↑ حسینی طهرانی، معادشناسی، ۱۴۲۳ق، ج۷، ص۱۸۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱۵، ص۹۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱۵، ص۹۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱۷، ص۳۷۸.
- ↑ طباطبایی، الميزان في تفسير القرآن، ۱۳۹۰، ج۱۷، ص۳۷۹.
- ↑ حسینی طهرانی، معادشناسی،۱۴۲۳ق، ج۷، ص۱۸۷ - ۱۹۲.
- ↑ جوادی آملی، معاد در قرآن، ۱۳۹۵ش، ص۴۱۹؛ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱۵، ص۱۰۷. معادشناسی علامه طهرانی
- ↑ حسینی طهرانی، معادشناسی،۱۴۲۳ق، ج۷، ص۲۲۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کیند به: شیخ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۳۴۳؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۳۱۵.
- ↑ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۵، ص۴۸۹.
- ↑ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۵، ص۴۹۰.
- ↑ تهذيب الأحكام، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۳۳۵.
- ↑ صالحی حاجیآبادی، انسان و شاهدان صادق، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۶.
- ↑ سبحانی، معادشناسی، ۱۳۸۷ش، ص۱۶۳.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷ش، ص۴۸ - ۴۹.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷ش، ص۵۰ و ۵۱.
- ↑ ابنابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۴۰.
- ↑ شیخ صدوق، امالی، ۱۳۷۶ش، ص۳۵۹.
- ↑ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۱۵، ص۱۰۸.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۹۶.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۳۱۵.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۳۱۵.
- ↑ روضه الواعظین و بصیره المتعظین، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۱۱.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۱۳.
- ↑ صالحی حاجیآبادی، انسان و شاهدان صادق، ۱۳۸۷ش، ص۶۵-۶۷.
منابع
- ابنابیالحدید، عز الدین ابوحامد، شرح نهجالبلاغه، تصحیح، محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، کتابخانه عمومی آیتالله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- ابنطاووس، على بن موسی، الإقبال بالأعمال الحسنة، محقق: جواد قيومى اصفهانى، قم، دفتر تبليغات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۶ش.
- اعرافی، علیرضا، گواهان اعمال، قم، موسسه فرهنگی هنری اشراق و عرفان، ۱۳۹۷ش.
- انصاریان، حسین، شرح دعای کمیل، تحقیق: محمدجواد صابریان، قم، دار العرفان، چاپ دوم، ۱۳۸۲ش.
- جوادی آملی، معاد در قرآن، قم، اسراء، چاپ یازدهم، ۱۳۹۵ش.
- حسینی طهرانی، محمدحسین، معادشناسی، مشهد، نور ملکوت قرآن، ۱۴۲۷ق.
- حسینی همدانی، محمد، انوار درخشان در تفسیر قرآن، تحقیق، محمدباقر بهبودی، تهران، لطفی، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- حویزی، عبدعلی، تفسیر نور الثقلین، تصحیح: هاشم رسولی، قم، اسماعیلیان، چاپ چهارم، ۱۴۱۵ق.
- سبحانی تبریزی، جعفر، معادشناسی، ترجمه علی شیروانی، قم، دار الفکر، ۱۳۸۷ش.
- سبحانی تبریزی، جعفر، منشور جاوید، قم، موسسه امام صادق(ع)، ۱۳۹۰ش.
- سیدرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، تصحیح: صبحی صالح، قم، هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، تصحیح: مؤسسة آل البیت(ع)، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- شیخ صدوق، محمد بن على، علل الشرائع، قم، كتاب فروشى داورى، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، الأمالی، تهران، کتابچی، چاپ ششم، ۱۳۷۶ش.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، امالی، تحقیق حسین استاد ولی و علیاکبر غفاری، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- صابونی، محمدعلی، صفوة التفاسیر، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
- صالحی حاجی آبادی، نعمت الله، انسان و شاهدان صادق، قم، گلهای بهشت، ۱۳۸۷ش.
- صدوق، محمد بن علی، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، دارالشریف الرضی، ۱۴۰۶ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، احمد بن علی، الإحتجاج علی أهل اللجاج، محقق محمد باقر خرسان، نشر مرتضی، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۰ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح: فضلالله یزدی طباطبایی و هاشم رسولی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- فتال نيشابورى، محمد بن احمد، روضة الواعظين و بصيرة المتعظين(ط- القديمة)، قم، انتشارات رضى، چاپ اول، ۱۳۷۵ش.
- قرائتى، محسن، تفسر نور، تهران، مركز فرهنگى درسهایى از قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- قمی، على بن ابراهيم، تفسیر القمی، تحقیق: سيد طيب موسوى جزايرى، قم، دارالکتاب، ۱۳۶۳ش.
- كفعمى، ابراهیم بن علی عاملی، المصباح للکفعمی (جنة الأمان الواقیة)، قم، دار الرضی (زاهدی)، چاپ دوم، ۱۴۰۵ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح، علیاکبر غفاری، محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، محقق، جمعى از محققان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مدرسی، محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامیة، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.
- نوری، حسین، «گواهان روز قیامت»، مجله پاسداران اسلام، شماره ۱۱۱، اسفند ۱۳۶۹ش.
- نهجالبلاغه، تصحیح صبحی صالحی، قم، هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.