ذلت
ذلت به معنای خواری و حقارت، در مقابل عزت قرار دارد. در قرآن و روایات، ذلت در برابر غیر خدا نکوهش و بر پرهیز از آن تأکید شده است. فقیهان نیز خوارکردن مؤمن را حرام و حفظ کرامت خویشتن را واجب دانسته‌اند.
گناه، دلبستگی به دنیا، جهل و طمع از عوامل دچار شدن به ذلت، و معرفت، تقوا و قناعت از راه‌های رهایی از آن محسوب می‌شود. همچنین امتناع امام حسین(ع) از بیعت با یزید و نپذیرفتن سلطه مستکبران در انقلاب اسلامی ایران نیز، از مصادیق ذلت‌ناپذیری در عرصه تاریخ و سیاست به شمار می‌روند.
مفهوم و جایگاه
ذلت به معنای خواری، زبونی و حقارت،[۱] در مقابل عزت قرار دارد.[۲] در کاربرد اخلاقی، ذلتِ نفس به معنای تن‌دادن به پستی، از رذایل اخلاقی به شمار می‌رود؛[۳] در این راستا، تواضع را حد اعتدال میان ذلتِ نفس و تکبر دانسته‌اند.[۴]
بر پایه برخی پژوهش‌ها، واژه ذلت و مشتقات آن در قرآن کریم، حدود ۲۴ بار به‌کار رفته است[۵] و افزون بر معنای خواری، در مفاهیمی همچون فروتنی، تسلیم و انقیاد نیز کاربرد دارد.[۶] قرآن از ذلت و خواری برخی اقوام، همچون بنی‌اسرائیل، در پیِ کفر و سرپیچی آنها از فرمان الهی یاد می‌کند.[۷]
از منظر تحلیلی، ذلت را به دو گونه تقسیم کرده‌اند: نخست ذلت در برابر پروردگار که به معنای پذیرش وابستگی به خالق و از لوازم ولایت تکوینی الهی به شمار می‌رود و با شرافت وجودی انسان منافاتی ندارد؛[۸] و دوم، ذلت در برابر غیر خدا که با خواری و حقارت همراه بوده و در فرهنگ قرآنی امری نکوهیده و مورد نهی قرار گرفته است.[۹]
ذلت در آموزه‌های روایی
در منابع روایی ذلت و خوارکردن خویش در برابر غیرخدا، از اموری دانسته شده که با جایگاه مؤمن سازگار نیست.[۱۰] در این راستا، از امام صادق(ع) نقل شده است که خداوند اختیار امور مؤمن را به خود او واگذار کرده، جز خوارکردن خویش.[۱۱] در روایتی دیگر، قرارگرفتن در موقعیتی که انسان از عهده آن برنمی‌آید، از مصادیق خوارکردن خویشتن شمرده شده است.[۱۲]
امامان معصوم(ع)، بر نپذیرفتن ذلت نیز تأکید نموده‌اند؛[۱۳] تا جایی که در برخی روایات، مرگ با عزت بر زندگی همراه با خواری، ترجیح داده شده است.[۱۴]
ذلت از منظر فقه
موضوع ذلت، در منابع فقهی، عمدتاً در باب‌های طهارت و امر به معروف و نهی از منکر مورد بررسی قرار گرفته است؛[۱۵] از این منظر، فقیهان، ذلت دادنِ انسان مؤمن را حرام دانسته‌اند[۱۶] و در روایات، این عمل از مصادیق جنگ با خداوند معرفی شده است.[۱۷] همچنین اذلال نفس (اقدام به کاری که موجب ذلت خود شود) نیز حرام شمرده شده[۱۸] و رقص مرد را از مصادیق آن دانسته‌اند.[۱۹] با این حال، برخی فقیهان، همچون صاحب وسائل اذلال نفس را مکروه می‌دانند.[۲۰]
افزون بر این، در مبحث تیمّم، در صورتی که تهیه آب برای غسل یا وضو مایهٔ ذلت و خواریِ شخص باشد، تیمّم را جایز و جایگزین آنها دانسته‌اند.[۲۱] در مبحث زکات نیز، رعایت شأن و عزت افراد در تعیین استحقاق آنان برای دریافت زکات مورد توجه فُقها قرار گرفته است.[۲۲] همچنین فقیهان با استناد به آیه و قاعدهٔ نفی سبیل و برخی روایات،[۲۳] پذیرش ذلت در برابر کافران را حرام می‌دانند.[۲۴]
عوامل ذلت و راه رهایی از آن
بر پایه برخی پژوهش‌های اخلاقی، گناه، دلبستگی به دنیا، جهل و غفلت از عوامل ذلت و خواریِ انسان شمرده شده‌اند.[۲۵] همچنین تکبر و خود بزرگ‌بینی را از عواملی دانسته‌اند که با برانگیختن تنفر دیگران، به انزوا و ذلت فرد می‌انجامد.[۲۶] در روایات نیز بر ارتباط طمَع و ذلت تأکید شده است؛[۲۷] چنانکه امام علی(ع) فرد طمع‌کار را در بند خواری گرفتار دانسته[۲۸] و امام کاظم(ع) نیز در سفارش به هشام، طمع را کلید ذلت معرفی کرده است.[۲۹]
در بُعد اجتماعی نیز، فسادِ زمامداران و بی‌تفاوتی مردم در برابر آن، از عوامل ذلتِ جوامع به شمار می‌رود.[۳۰] همچنین در برخی پژوهش‌ها، سرپیچی از حق و نافرمانی در برابر رهبران الهی، از زمینه‌های دوری از عزت و گرفتارشدن در خواری دانسته شده‌اند.[۳۱]
در برابر این عوامل، برخی منابع، معرفت (شناخت قدر و جایگاه انسان)، پرهیز از گناه، و پیروی از سیرهٔ اهل‌بیت(ع) را از راه‌های رهایی از ذلت نفس دانسته‌اند.[۳۲] همچنین در روایتی به نقل از امام علی(ع) قناعت از عوامل عزت (در برابر ذلت) شمرده شده است.[۳۳]
ذلت در عرصه تاریخی و سیاسی
در تاریخ اسلام امتناع امام حسین(ع) از بیعت با یزید در واقعهٔ عاشورا، به‌عنوان مصداقی از پرهیز از ذلت مطرح شده است؛[۳۴] موضعی که در شعار هَیهَاتَ مِنَّا الذِّلَّة (محال است تَن به ذلّت دهیم) - که از سخنان آن حضرت در روز عاشورا نقل شده[۳۵] - تجلّی یافته است.[۳۶] این رویکرد تاریخی در سیاست انقلاب اسلامی ایران نیز نمود داشته است؛[۳۷] چنانکه سید علی خامنه‌ای، دومین رهبرِ ایران، صیانت از عزت جامعه در روابط بین‌الملل را مستلزم نپذیرفتن سلطهٔ مستکبران و حفظ اصول انقلاب می‌داند.[۳۸]
پانویس
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۳.
- ↑ ابن‌منظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۱۱، ص۲۵۶.
- ↑ رجبی، «نگرشی نو بر مفهوم ذلت نفس و راه‌رهایی آن از منظر نهج‌البلاغه»، ص۷.
- ↑ رجبی، «نگرشی نو بر مفهوم ذلت نفس و راه‌رهایی آن از منظر نهج‌البلاغه»، ص۷.
- ↑ دادگر، «ذُلّ و مشتقات آن در قرآن کریم از منظر معناشناسی»، بخش نتیجه‌گیری، ص۱۹.
- ↑ دادگر، «ذُلّ و مشتقات آن در قرآن کریم از منظر معناشناسی»، بخش نتیجه‌گیری، ص۲۳.
- ↑ سوره آل‌عمران، آیه ۶۱؛ سوره بقره، آیه ۱۱۲.
- ↑ تحریری، «انواع ذلت و مراتب آن»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ «عزت حسینی در فرهنگ عاشورا»، وبگاه مجمع جهانی شیعه شناسی.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۶۳، حدیث ۳؛ محمدی ری‌شهری، میزان الحکمة، ۱۳۸۹ش، ج۴، ص۲۵۷-۲۵۸؛ سبحانی‌نیا، رفتار اخلاقی انسان با خود، ۱۳۹۲ش، ص۲۱۰.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۶۳، حدیث ۳.
- ↑ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۱۸۰، حدیث ۱۷.
- ↑ محمدی ری‌شهری، میزان الحکمة، ۱۳۸۹ش، ج۴، ص۲۵۶.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به نهج البلاغة (للصبحی صالح)، ۱۴۱۴ق. حکمت ۳۹۶، ص۵۴۶؛ ابن‌شهرآشوب، المناقب، علامه، ج۴، ص۶۸؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۴، ص۱۹۲.
- ↑ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۷۱۰.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به نراقی، رسائل و مسائل، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۶۰؛ شیخ انصاری، کتاب المکاسب، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۲۵۳؛ محسنی قندهاری، الفقه و مسائل طبیة، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۲۸۱.
- ↑ شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۱۲، ص۲۶۹-۲۷۰، حدیث ۱ و ۲.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به مؤمن قمی، کلمات سدیدة فی مسائل جدیدة، ۱۴۱۵ق، ص۱۶۸؛ خرازی، البحوث الهامة فی المکاسب المحرمة، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۳۲۹؛ تبریزی، استفتائات جدید، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۲۱۹، ۲۲۰ و ۴۸۰.
- ↑ تبریزی، استفتائات جدید، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۲۱۹، ۲۲۰ و ۴۸۰.
- ↑ شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۱۶، ص۱۵۶؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۷۱۰.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به طباطبایی حکیم، منهاج الصالحین، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۳۴؛ خویی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۹۸؛ فاضل لنکرانی، الأحکام الواضحة، ۱۴۲۲ق، ص۸۵.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به طباطبایی، عروه الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۳۰۷، مسأله ۳؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۳۴، مسئله ۴؛ خویی، موسوعة الإمام الخوئی، ۱۴۱۸ق، ج۲۴، ص۲۷، مسألهٔ ۳.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۳۳۴؛ حدیث ۵۷۱۹؛ شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۲۶، ص۱۴، حدیث ۱۱؛ داوری و دیاری بیدگلی، «تبیین مبانی قرآنی اصل عزت با تأکید بر اندیشه سیاسی آیت‌الله خامنه‌ای»، ص۱۷۴.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به مصطفوی، القواعد الفقهیة، ۱۴۲۱ق، ص۲۹۴؛ س‍ب‍ح‍ان‍ی، الإیضاحات السنیة للقواعد الفقهیة، ۱۴۳۶ق، ج۳، ص۸۵؛ علوی، «عزت نفس و احکام فقهی آن»، ص۹۷.
- ↑ رجبی، «نگرشی نو بر مفهوم ذلت نفس و راه‌رهایی آن از منظر نهج‌البلاغه»، ص۱۸.
- ↑ نوری، «رابطه تکبر و ذلت: تعریف، اقسام، پیامدها و علاج از منظر آیات قرآنی»، ص۲۳۲.
- ↑ مرکز المعارف للتألیف والتحقیق، و لا تعتدوا، ۱۴۴۴ق، ص۵۱.
- ↑ نهج البلاغة (للصبحی صالح)، ۱۴۱۴ق. حکمت ۲۲۶، ص۵۰۹.
- ↑ ابن‌شعبه حرانی، تحف العقول عن آل الرسول(ص)، ۱۴۰۴ق، ص۳۹۹.
- ↑ «حماسه عاشورا و معیارهای عزت و ذلت امت‌ها»، ص۱۳۷.
- ↑ نوری، «رابطه تکبر و ذلت: تعریف، اقسام، پیامدها و علاج از منظر آیات قرآنی»، ص۲۳۲.
- ↑ رجبی، «نگرشی نو بر مفهوم ذلت نفس و راه‌رهایی آن از منظر نهج‌البلاغه»، ص۱۷-۲۰.
- ↑ آمدی، غُرر الحکم، ۱۴۱۰ق، ص۴۹۲.
- ↑ «حماسه عاشورا و معیارهای عزت و ذلت امت‌ها»، ص۱۲۶-۱۲۷.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۳۸۴ش، ص۱۶۶.
- ↑ «حماسه عاشورا و معیارهای عزت و ذلت امت‌ها»، ص۱۲۷.
- ↑ داوری و دیاری بیدگلی، «تبیین مبانی قرآنی اصل عزت با تأکید بر اندیشه سیاسی آیت‌الله خامنه‌ای»، ص۱۷۴-۱۷۷.
- ↑ داوری و دیاری بیدگلی، «تبیین مبانی قرآنی اصل عزت با تأکید بر اندیشه سیاسی آیت‌الله خامنه‌ای»، ص۱۷۴-۱۷۷.
منابع
- قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند، تهران، دارالقرآن الکریم، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، ۱۴۱۸ق.
- آمدی، عبدالواحد بن محمد، غُرر الحکم، مصحح: مهدی رجایی، قم، دار الکتاب الإسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول(ص)، محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری ، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، المناقب، مصحح: هاشم رسولی محلاتی، محمدحسین آشتیانی، قم، علامه، چاپ اول، بی تا.
- ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- امام خمینی، سید روح الله، تحریر الوسیلة، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
- تبریزی، جواد بن علی، استفتائات جدید، قم، سرور، چاپ سوم، ۱۳۸۷ق.
- تحریری، محمدباقر، «انواع ذلت و مراتب آن»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ نشر، ۲۴ خرداد ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۱۱ آبان ۱۴۰۵ش.
- «حماسه عاشورا و معیارهای عزت و ذلت امت‌ها»، در نشریه پیام، شمارهٔ ۱۰۳، پاییز ۱۳۸۹ش.
- خرازی، محسن، البحوث الهامة فی المکاسب المحرمة، قم، مؤسسه در راه حق، ۱۴۲۳ق.
- خویی، سید ابو القاسم، منهاج الصالحین، قم، نشر مدینة العلم، چاپ بیست و هشتم، ۱۴۱۰ق.
- خویی، سید ابو القاسم، موسوعة الإمام الخوئی، قم، مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- دادگر، رضا، «ذُلّ و مشتقات آن در قرآن کریم از منظر معناشناسی»، در نشریه پژوهش‌های معنا شناختی متون ادبی، شمارهٔ ۷، پاییز ۱۴۰۳ش.
- داوری، روح الله، و دیاری بیدگلی، محمدتقی، «تبیین مبانی قرآنی اصل عزت با تأکید بر اندیشه سیاسی آیت‌الله خامنه‌ای»، در نشریه بصیرت و تربیت اسلامی، شمارهٔ ۴۹، تابستان ۱۳۹۸ش.
- راغب اصفهانی، ابوالقاسم الحسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، دمشق، - بیروت، دار القلم، الدار الشامیۀ، ۱۴۱۲ق.
- رجبی، علی‌رضا، «نگرشی نو بر مفهوم ذلت نفس و راه‌رهایی آن از منظر نهج‌البلاغه»، در نشریه پژوهش‌های علوم عقلی، شمارهٔ ۱۸، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
- سبحانی‌نیا، محمد، رفتار اخلاقی انسان با خود، قم، موسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
- س‍ب‍ح‍ان‍ی، جعفر، الإیضاحات السنیة للقواعد الفقهیة، قم، مؤسسة الإمام الصادق، چاپ اول، ۱۴۳۶ق.
- شیخ انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- شیخ حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، محقق: موسوی خرسان، حسن، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- طباطبایی حکیم، سید محسن، منهاج الصالحین (المحشّی)، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- طباطبایی، سید محمدکاظم، عروة الوثقی، بیروت، مؤسسه الاعلمی، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
- «عزت حسینی در فرهنگ عاشورا»، وبگاه مجمع جهانی شیعه شناسی، تاریخ بازدید: ۱۳ آبان ۱۴۰۵ش.
- علوی، سید جعفر، «عزت نفس و احکام فقهی آن»، در فصلنامه فقه و اصول، شماره ۱۱۷، تابستان ۱۳۹۸.
- فاضل لنکرانی، محمد، الأحکام الواضحة، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، چاپ چهارم، ۱۴۲۲ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق با مذهب اهل‌بیت(ع)، قم، مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- مؤمن قمی، محمد، کلمات سدیدة فی مسائل جدیدة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- محسنی قندهاری، محمدآصف، الفقه و مسائل طبیة، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمة، قم، موسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، چاپ یازدهم، ۱۳۸۹ش.
- مرکز المعارف للتألیف والتحقیق، و لا تعتدوا، بیروت، دار المعارف الإسلامیَّة الثقافیَّة، چاپ اول، ۱۴۴۴ق.
- مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیة للإمام علی بن أبی‌طالب، قم، انتشارات انصاریان، چاپ سوم، ۱۳۸۴ش.
- مصطفوی، محمدکاظم، القواعد الفقهیة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ چهارم، ۱۴۲۱ق.
- نراقی، احمد بن محمدمهدی، رسائل و مسائل، قم، کنگره نراقیین ملا مهدی و ملا احمد، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- نوری، مهدیه و دیگران، «رابطه تکبر و ذلت: تعریف، اقسام، پیامدها و علاج از منظر آیات قرآنی»، در فصلنامه مطالعات قرآنی، شمارهٔ ۶۳، زمستان ۱۳۹۷ش.
- نهج البلاغة، تصحیح: صبحی صالح، قم، نشر هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.