رذایل اخلاقی، مجموعهای از صفات و گرایشهای ناپسند و نسبتاً پایدارند که در برابر فضایل قرار میگیرند و مانع رشد معنوی و کمال انسانی میشوند. این صفات، افزون بر تأثیرگذاری بر منش و شخصیت فرد، میتوانند زمینهساز ارتکاب گناه و آسیب به روابط اجتماعی و معنوی انسان باشند. قرآن کریم و روایات اسلامی با نکوهش رذایلی همچون تکبر، حسد، حرص، بخل، ظلم و غیبت، بر ضرورت تهذیب نفس و برطرف کردن رذایل اخلاقی تأکید کردهاند.
رذایل اخلاقی را میتوان بر اساس نوع رابطه انسان با خود، دیگران، خداوند و محیط زیست، و نیز بر مبنای افراط و تفریط قوای نفس دستهبندی کرد. جهل، پیروی از هوای نفس، عادتهای ناپسند، دلبستگی به دنیا، وسوسههای شیطانی و عوامل سلطهگر از مهمترین زمینههای پیدایش آنها به شمار میروند.
در اخلاق اسلامی، راههای برطرفکردن رذایل شامل شناخت و ریشهیابی آنها، ترک رفتارهای نادرست و زمینههای تحریککننده، توبه و استغفار، تقویت فضایل، و بهکارگیری روش مشارطه، مراقبه، محاسبه و معاتبه است. بنابراین، برطرف کردن رذایل، فرایندی تدریجی و مستمر است که با آگاهی، اراده، خودمراقبتی و مجاهده با نفس تحقق مییابد.
مفهومشناسی
رذایل اخلاقی، در مقابل فضایل، مجموعهای از صفات، گرایشها و الگوهای نسبتاً پایدار در شخصیت انسان است که در چارچوب یک نظام اخلاقی، ناپسند و نامطلوب تلقی میشوند.[۱] رذیلت در برابر فضیلت قرار دارد و معمولاً به نحوه شکلگیری منش و شخصیت اخلاقی فرد مربوط میشود.[۲]
نسبت بین رذایل اخلاقی و گناه
درباره نسبت بین رذایل اخلاقی و گناه گفتهاند گناه در ادبیات دینی نافرمانی عملی از دستورات خداوند و جنبه عملی و بروزیافته رذایل اخلاقیاند.[۳] بهعبارتی دیگر، گناه فعل بد و رذیلت، عادت بد است و رذیلت، منشأ گناه است.[۴]
جایگاه
رذایل اخلاقی در قرآن کریم از آنها بهعنوان صفاتی یاد شده است که انسان را از مسیر کمال و رستگاری دور میکنند.[۵] قرآن با نهی از رذیلتهایی مانند ظلم، تکبر، حسد، بخل، اسراف، دروغ و غیبت، به تبیین موانع اخلاقی و معنوی رشد انسان پرداخته است.[۶] برای نمونه، قرآن کریم تکبر و خودبزرگبینی را نکوهش کرده[۷] و در آیاتی نیز از غیبت، بدگمانی و تجسس نهی میکند.[۸] از این رو، در ادبیات قرآن شناخت و دوری از رذایل، در کنار آراستگی به فضایل، بخشی از فرایند تزکیه نفس و رسیدن انسان به رستگاری به شمار میآید.[۹]
در احادیث شیعه نیز رذایل اخلاقی بهعنوان موانع رشد عقل و ایمان معرفی شدهاند.[۱۰] در الکافی، در حدیث معروف جنود عقل و جهل، امام صادق(ع) در برابر صفات عقل، صفات جهل را قرار داده و از اموری مانند کبر، حرص، غضب، جهل، سخط، جزع و انتقام بهعنوان جنود جهل یاد شده است.[۱۱] این روایت با برشمردن مجموعهای گسترده از فضایل و رذایل، تصویری نسبتاً جامع از ساختار اخلاقی انسان ارائه میدهد.[۱۲] همچنین در نهجالبلاغه، امام علی(ع) بارها نسبت به رذایلی همچون حسد، طمع، بخل، ظلم، تکبر، غیبت، دروغ، بدگمانی، حرص و خودرأیی هشدار داده است.[۱۳]
در علم اخلاق اسلامی، شناخت و درمان رذایل اخلاقی در کنار کسب فضایل، از ارکان اساسی تهذیب نفس به شمار میآید. عالمان اخلاق برای رسیدن انسان به سلامت و کمال روحی، ابتدا رذایل اخلاقی و آثار آنها را معرفی کرده و سپس راههای اصلاح و برطرف ساختن این صفات ناپسند را بیان میکنند.[۱۴]
انواع رذایل اخلاقی
از نظر عالمان اخلاق اسلامی، ارتکاب گناه و خارج شدن از قلمرو اطاعت الهی از جمله رذیلتهای بنیادی است که در آیات و روایت مورد مذمت قرار گرفته است.[۱۵] با این حال آنان با توجه به آیات و روایات و همچنین آثار فلسفی، رذایل اخلاقی را از جهات متفاوتی به چند دسته تقسیم کردهاند:[۱۶]
تقسیم رذایل براساس رابطه انسان با خود و دیگری
تقسیم رذایل براساس انواع روابط انسان با خود و دیگری به شرح زیر است:
- رذایل فردی: صفات و گرایشهای ناپسندی که به شخصیت و رفتار فرد مربوط میشوند و مانع رشد اخلاقی و تعالی شخصیت او هستند، مانند تکبر، حرص و حسد.[۱۷]
- رذایل اجتماعی: صفات و رفتارهای ناپسندی که در روابط میان افراد و در زندگی جمعی بروز مییابند و به تضعیف اعتماد، عدالت و همبستگی اجتماعی میانجامند؛ مانند دروغگویی، خیانت و ظلم.
- رذایل معنوی و عبادی: گرایشها و رفتارهای ناپسندی که به رابطه انسان با خداوند، عبادت و سلوک معنوی مربوط میشوند و مانع تعالی معنوی و خلوص در بندگی هستند، مانند ریا در عبادت، عُجب و غفلت از خداوند، کفر و بیاعتمادی به خداوند.[۱۸]
- رذایل مربوط به محیط زیست: صفات و رفتارهای ناپسندی که بیانگر بیمسئولیتی انسان در قبال طبیعت و موجودات زندهاند و به تخریب محیط زیست و برهم خوردن تعادل طبیعی میانجامند، مانند اسراف در مصرف منابع طبیعی، آلودگی عمدی محیط زیست و آزار حیوانات.[۱۹]
تقسیم رذایل براساس قاعده اعتدال
برخی عالمان اخلاق اسلامی، به پیروی از ارسطو، فیلسوف یونان باستان، رذایل اخلاقی را در تناسب با فضایل بررسی میکنند.[۲۰] بر این اساس، نفس انسان دارای سه قوه است و برای هر قوه، یک فضیلت وجود دارد که حد اعتدال آن قوه است و در برابر آن، دو رذیلت قرار دارد که یکی ناشی از افراط و دیگری ناشی از تفریط در همان قوه است.[۲۱] این قوای نفس عبارتاند از:
- قوه عاقله که فضیلت و حد اعتدال آن حکمت؛ یعنی بهکارگیری درست عقل در شناخت و تشخیص، است. افراط در این قوه، جُربُزه است؛ یعنی تیزهوشی و اندیشهورزی بیش از اندازه که عقل را از مسیر درست خارج میکند، و تفریط در آن، بَلَه است؛ یعنی ناتوانی و کُندی در فهم و تشخیص.[۲۲]
- قوه غضبیه که فضیلت و حد اعتدال آن شجاعت؛ یعنی بهکارگیری نیروی خشم و دفاع در جای مناسب و به اندازه، است. افراط در آن، تَهَوُّر است؛ یعنی بیباکی و اقدام نسنجیده در موقعیتهایی که باید احتیاط کرد و تفریط در آن، جُبن است؛ یعنی ترس و ناتوانی در ایستادگی در جایی که شجاعت لازم است.[۲۳]
- قوه شهویه که فضیلت و حد اعتدال آن عفت، بهمعنای استفاده متعادل و درست از خواستهها و تمایلات نفسانی است. افراط در آن، شَرَه است؛ یعنی زیادهخواهی و پرهیز نکردن از ارضای خواهشهای نفسانی و تفریط در آن، خَمود؛ یعنی سرکوب کردن و ناتوانی بیش از اندازه در میل و رغبتهای طبیعی، است.[۲۴]
هنگامی که همه این قوا تحت تدبیر و هدایت قوه عاقله قرار گیرند و هر یک در جایگاه و اندازه مناسب خود عمل کنند، فضیلت دیگری به نام عدالت پدید میآید.[۲۵] عدالت نیز در برابر خود دو رذیله یا دو حالت افراط و تفریط دارد: ظلم، یعنی تجاوز از حد و پایمال کردن حق دیگران، در جانب افراط قرار دارد و انظلام، یعنی پذیرفتن ظلم و تن دادن به پایمال شدن حق، در جانب تفریط قرار میگیرد.[۲۶]
عوامل پیدایش رذایل اخلاقی
مهمترین عوامل شکلگیری رذایل اخلاقی از نظر عالمان اخلاق به شرح زیر است:
- جهل و ناآگاهی: یکی از مهمترین عوامل شکلگیری رذایل را نشناختن خیر و شر و ناآگاهی از ارزشهای اخلاقی دانستهاند، بهگونهای که اگر کسی که فضیلت را نمیشناسد یا رذیلت را فضیلت میپندارد، ممکن است آگاهانه در مسیر نادرست حرکت کند.[۲۷]
- پیروی از هوای نفس: بهگفته امام خمینی در شرح چهل حدیث هر اندازه انسان از هوا و خواستههای نفسانی خود پیروی کند، به همان اندازه از حق و حقیقت دور میشود و از کمالات انسانی و حقیقت وجود خویش غافل میماند.[۲۸]
- عادتهای ناپسند: در اثر غفلت و کوتاهی در کنترل رذایل و اعمال نادرست، این اعمال رفته رفته به عادت رفتاری تبدیل میشوند که از نظر عالمان اخلاق، زدودن آنها دشوار میگردد.[۲۹]
- دنیا: به همه مظاهر مادی گفته میشود که برای انسان جذابیت دارد و دلبستگی به آن سبب میشود فرد ارزش اخلاقی عمل را فدای منافع شخصی و دنیوی خود کرده و به رذایل اخلاقی گرفتار شود.[۳۰]
- شیطان: شیطان با وسوسه کردن و القای افکار و خیالهای نادرست و دور کردن انسان از یاد و رضایت خدا، رذایل اخلاقی را در نظر او زیبا جلوه میدهد و مانع حرکت او در مسیر فضایل اخلاقی میشود.[۳۱]
- طاغوت: به هر عامل بیرونی گفته میشود که با استفاده از قدرت خود، دیگران را از مسیر هدایت و رشد باز میدارد.[۳۲]
راههای برطرف کردن رذایل اخلاقی
در اخلاق اسلامی، «برطرف کردن رذایل اخلاقی» معمولاً با تعبیرهایی مانند تزکیه نفس، تهذیب نفس و «علاج امراض قلب» بیان میشود و برای این کار راههایی معرفی شده است:[۳۳]
- برخی عالمان اخلاق، تحصیل علم و شناخت رذایل اخلاقی را اولین مقدمه برای برطرف کردن آنها میدانند.[۳۴]
- اگر رذیله در رفتار بیرونی نیز ظهور پیدا کرده، باید رفتار مربوط به آن متوقف شود و از آنچه موجب تحریک به سوی رذایل میشود دوری کند. مثلاً درمان غیبت بدون ترک مجالس و گفتوگوهایی که انسان را به غیبت میکشانند، ناقص است.[۳۵]
- توبه و استغفار و اهتمام داشتن به انجام فضایل اخلاقی و واجبات الهی و استمرار داشتن بر انجام آنها.[۳۶]
- مشارطه، مراقبه و محاسبه: منظور از «مشارطه» این است که شخص با خودش قرار بگذارد که رذیلتی را انجام ندهد. برای مثال در آغاز روز با خود قرار بگذارد که امروز مثلاً دروغ نگوید و هنگام خشم توهین نکند.[۳۷] منظور از «مراقبه» این است که در طول روز متوجه و مراقب رفتار و انگیزههای خود باشد.[۳۸] منظور از «محاسبه» این است که در آخر روز بررسی کند که چه رفتارهایی از وی ر زده و کجا موفق به جلوگیری از انجام رذایل شده و کجا موفق بوده است.[۳۹] منظور از «معاتبه» نیز این است که در صورت لغزش، آن را توجیه نکند و برای جبران برنامه بگذارد.[۴۰]
- امام خمینی، دوری از محبت دنیا؛ بیرونکردن حب دنیا و شهرتطلبی از دل از مصادیق بارز تهذیب نفس و برطرف کردن رذایل اخلاقی به شمار آورده است.[۴۱]
پانویس
- ↑ مصباح یزدی، فلسفه اخلاق، ۱۳۸۲ش، ص۱۵-۱۶؛ قربانخانی، «تأثیر رذائل اخلاقی بر معرفت اخلاقی از منظر قرآن کریم»، ص۴۶.
- ↑ مصباح یزدی، فلسفه اخلاق، ۱۳۸۲ش، ص۱۵-۱۶؛ قربانخانی، «تأثیر رذائل اخلاقی بر معرفت اخلاقی از منظر قرآن کریم»، ص۴۶.
- ↑ محمدی شجاعی، «مفهوم رذیلت و ارتباط آن با گناه از منظر توماس آکوئیناس و ملامهدی نراقی»، ص۸۷.
- ↑ محمدی شجاعی، «مفهوم رذیلت و ارتباط آن با گناه از منظر توماس آکوئیناس و ملامهدی نراقی»، ص۸۷.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۹۲.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۱۶، ص۲۱۹.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۱۶، ص۲۱۹ و ج۱۸، ص۳۲۳-۳۲۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۱۸، ص۳۲۳-۳۲۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۲۰، ص۲۹۸.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۱؛ ملاصدرا، شرح اصول الکافی، ج۱، ص۴۲۳-۴۲۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۱.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۱.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به نهجالبلاغه، تصحیح صبحی صالح، حکمت ۳۷۱، ص۵۴۰-۵۴۱؛ خطبه ۱۳۱، ص۱۸۹.
- ↑ داوودی، اخلاق اسلامی (مبانی و مفاهیم)، ۱۳۸۷ش، ص۱۳-۱۴.
- ↑ داوودی، اخلاق اسلامی (مبانی و مفاهیم)، ۱۳۸۷ش، ص۱۵۵-۱۶۴.
- ↑ جمعی از نویسندگان، اخلاق اسلامی؛ مبانی و مفاهیم، ۱۴۰۰ش، ص۲۱.
- ↑ جمعی از نویسندگان، اخلاق اسلامی؛ مبانی و مفاهیم، ۱۴۰۰ش، ص۲۱.
- ↑ جمعی از نویسندگان، اخلاق اسلامی؛ مبانی و مفاهیم، ۱۴۰۰ش، ص۲۱.
- ↑ جمعی از نویسندگان، اخلاق اسلامی؛ مبانی و مفاهیم، ۱۴۰۰ش، ص۲۲.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به خواجه نصیر، اخلاق ناصری،۱۳۷۱ش، ۴۸؛ نراقی، جامع السعادات، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۸۵.
- ↑ ابنمسکویه، تهذیب الاخلاق، ۱۴۲۶ق، ص۹۶-۹۸؛ خواجه نصیر، اخلاق ناصری،۱۳۷۱ش، ۴۸؛ نراقی، جامع السعادات،۱۴۲۱ق، ج۱، ص۸۵؛ امام خمینی، شرح چهل حدیث، ۱۳۸۰ش، ص۳۹۱.
- ↑ ابنمسکویه، تهذیب الاخلاق، ۱۴۲۶ق، ص۹۶-۹۸؛ نراقی، جامع السعادات، ج۱، ص۸۵؛ امام خمینی، شرح چهل حدیث، ۱۳۸۰ش، ص۳۹۱؛ جمعی از نویسندگان، اخلاق اسلامی؛ مبانی و مفاهیم، ۱۴۰۰ش، ص۲۸.
- ↑ ابنمسکویه، تهذیب الاخلاق، ۱۴۲۶ق، ص۹۶-۹۸؛ نراقی، جامع السعادات، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۸۵؛ امام خمینی، شرح چهل حدیث، ۱۳۸۰ش، ص۳۹۱؛ جمعی از نویسندگان، اخلاق اسلامی؛ مبانی و مفاهیم، ۱۴۰۰ش، ص۲۸.
- ↑ بنمسکویه، تهذیب الاخلاق، ۱۴۲۶ق، ص۹۶-۹۸؛ نراقی، جامع السعادات، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۸۵؛ امام خمینی، شرح چهل حدیث،۱۳۸۰ش، ص۳۹۱؛ جمعی از نویسندگان، اخلاق اسلامی؛ مبانی و مفاهیم، ۱۴۰۰ش، ص۲۸.
- ↑ ابنمسکویه، تهذیب الاخلاق، ۱۴۲۶ق، ص۹۶-۹۸؛ نراقی، جامع السعادات، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۸۵؛ امام خمینی، شرح چهل حدیث، ص۳۹۱؛ جمعی از نویسندگان، اخلاق اسلامی؛ مبانی و مفاهیم، ۱۴۰۰ش، ص۲۸.
- ↑ ابنمسکویه، تهذیب الاخلاق، ۱۴۲۶ق، ص۹۶-۹۸؛ نراقی، جامع السعادات، ج۱، ص۸۵؛ امام خمینی، شرح چهل حدیث، ص۳۹۱؛ جمعی از نویسندگان، اخلاق اسلامی؛ مبانی و مفاهیم، ۱۴۰۰ش، ص۲۸.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۳؛ جمعی از نویسندگان، اخلاق اسلامی؛ مفاهیم و مبانی، ۱۴۰۰ش، ص۵۷.
- ↑ امام خمینی، شرح چهل حدیث، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۰.
- ↑ جمعی از نویسندگان، اخلاق اسلامی؛ مفاهیم و مبانی، ۱۴۰۰ش، ص۵۸.
- ↑ نراقی، معراج السعادة، ۱۳۷۲ش، ص۳۳۲.
- ↑ امام خمینی، شرح چهل حدیث، ۱۳۸۰ش،ص۱۸؛ جمعی از نویسندگان، اخلاق اسلامی؛ مبانی و مفاهیم، ۱۴۰۰ش، ص۵۹.
- ↑ جمعی از نویسندگان، اخلاق اسلامی؛ مبانی و مفاهیم، ۱۴۰۰ش، ص۶۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به نراقی، معراج السعادة، ۱۳۷۲ش، ص۶۵ و ۶۹؛ امام خمینی، شرح چهل حدیث، ص۳۶ و ۵۰۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به امام خمینی، جهاد اکبر، ۱۳۷۸ش، ص۲۰-۲۱؛ امام خمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ۱۳۸۲ش، ص۱۰.
- ↑ نراقی، معراج السعادة، ۱۳۷۲ش، ص۶۵ و ۶۷.
- ↑ مهدوی کنی، نقطههای آغاز در اخلاق عملی، ۱۳۷۶ش، ۳۱۱ و ۳۲۵.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۲۲، ص۷۶۲.
- ↑ نراقی، معراج السعادة، ۱۳۷۲ش، ص۶۹۴؛ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ۲۲، ص۷۶۲.
- ↑ نراقی، معراج السعادة، ۱۳۷۲ش، ص۶۹۴؛ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ۲۲، ص۷۶۲.
- ↑ نراقی، معراج السعادة، ۱۳۷۲ش، ص۷۰۲؛ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ۲۲، ص۷۶۲.
- ↑ امام خمینی، صحیفه نور، ۱۳۸۹ش، ج۶، ص۲۸۴.
منابع
- ابنمسکویه، احمد بن محمد، تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق، بیجا، مكتبة الثقافة الدينية، چاپ اول، بیتا.
- امام خمینی، سید روحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مرکز حفظ و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۰ش.
- امام خمینی، سید روحالله، جهاد اکبر، قم، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى، ۱۳۷۸ش.
- امام خمینی، سید روحالله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، قم، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى، ۱۳۸۲ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ پنجم، ۱۳۸۹ش.
- جمعی از نویسندگان، اخلاق اسلامی؛ مبانی و مفاهیم، تهران، نشر معارف، ۱۴۰۰ش.
- جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، قم، مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- خواجه نصیر، محمد بن محمد، اخلاق ناصری، تهران، علمیه اسلامیه، ۱۳۷۱ش.
- داوودی، محمد، اخلاق اسلامی (مبانی و مفاهیم)، قم، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری، ۱۳۸۷ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۳۶۳ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح محمد آخوندی و علیاکبر غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- مصباح یزدی، محمدتقی، فلسفه اخلاق، تهران، مؤسسه انتشارات امیر کبیر، ۱۳۸۲ش.
- قربانخانی، امید، «تأثیر رذائل اخلاقی بر معرفت اخلاقی از منظر قرآن کریم»، اخلاق وحیانی، شماره ۳، پاییز ۱۴۰۴ش.
- محمدی شجاعی، خدیجه و دیگران، «مفهوم رذیلت و ارتباط آن با گناه از منظر توماس آکوئیناس و ملامهدی نراقی»، پژوهشنامه اخلاق، شماره ۵۲، تابستان ۱۴۰۰ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۹۱ش.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، شرح اصول الکافی، تصحیح محمد خواجوی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۶۶ش.
- مهدوی کنی، محمدرضا، نقطههای آغاز در اخلاق عملی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۶ش.
- نراقی، ملااحمد، معراج السعادة، قم، انتشارات هجرت، ۱۳۷۲ش.
- نراقی، ملا محمدمهدی، جامع السعادات، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۴۲۱ق.
- نهجالبلاغه، تصحیح صبحی صالح، قم، مركز البحوث الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.