تنبیه کودک
تنبیه کودک بهعنوان عاملی بازدارنده در تربیت، تنها در موارد محدود و با رویکردی معتدل و برای اصلاح رفتارهای نادرست مجاز دانسته شده است. فقهای اسلامی تنبیه بدنی کودک را در صورت عدم ایجاد دیه، جایز دانستهاند. محققان علوم دینی با استناد به روایات، تنبیه بدنی را تنها زمانی جایز شمردهاند ک تربیتی غیر بدنی مانند قهر، توبیخ و محرومیت، بیاثر واقع شده و راه دیگری برای اصلاح کودک باقی نمانده باشد. رسیدن کودک به مرحله «درک و تمییز» به عنوان معیار اصلی برای بهکارگیری تنبیه بدنی در نظر گرفته شده است.
معنای تنبیه و اهمیت آن
تنبیه در معنای عام شامل رفتارهایی مانند نادیده گرفتن، بیاعتنایی، تهدید، سرزنش، محرومسازی و جریمه است و در معنای خاص به تنبیه بدنی اطلاق میشود.[۱] در منابع روایی بابی با عنوان «تَأْدِيب الْوَلَد» درباره این موضوع ذکر شده است.[۲] طبق نقل شیخ حر عاملی از امام صادق(ع)، دامنهی تنبیه محدود به فرزند نبوده و شامل یتیمان تحت سرپرستی نیز میشود.[۳]
حق تنبیه و موارد آن
در اینکه چه کسی حق تنبیه کودک را دارد، میان فقها اختلاف نظر است؛ برخی این حق را برای پدر و پدربزرگ پدری قائلاند،[۴] و درباره معلم یا مربی نیز عدهای تنبیه را بهطور مطلق جایز دانستهاند،[۵] اما گروهی دیگر آن را مشروط به اجازه ولی کودک میدانند.[۶]
در فقه اسلامی، تنبیه کودک در جرایمی مانند زنا، لواط و سرقت نیز مطرح شده است.[۷] در این زمینه، نوع جرم، شرایط تحقق آن، میزان تنبیه و نیز مسئولیت ادبکننده در صورت فوت کودک یا وارد شدن آسیبی که موجب دیه شود، بررسی شده است.[۸] همچنین گفته شده است که اجرای تنبیه در این موارد بر عهده حاکم شرع است.[۹]
زمان تنبیه و دامنه آن
زمان تنبیه کودک، رسیدن او به مرحلهی درک و تمییز دانسته شده است.[۱۰] این دیدگاه بر پایه روایاتی[۱۱] است که تنبیه کودک را در صورت ترک نماز مجاز دانستهاند.[۱۲] بنابراین سنین شش و یا نه سالگی که در روایات نماز بیان شده،[۱۳] به تفاوتهای فردی کودکان اشاره دارد که در این بازه سنی به توانایی فهم و تشخیص میرسند.[۱۴] چنانچه کودک در سن خیلی پایین باشد که تنبیه بدنی بر روی او اثر نداشته باشد، تنبیه را جایز ندانستهاند.[۱۵]
تنبیه بدنی کودک تنها در صورتی واجب است که اهمال در آن، منجر به هلاکت فرزند شود و نیز هیچ روش تربیتی دیگری برای دستیابی به هدف تربیتی کارآمد نباشد.[۱۶] به گفته برخی پژوهشگران، تنبیه بدنی کودک در غیر امور تربیتی حرام است.[۱۷] فقهای اسلامی به جواز تنبیه بدنی کودک فتوا دادهاند، مشروط بر آنکه موجب دیه نشود.[۱۸] برخی محققان علوم دینی با استناد به روایات اهلبیت(ع)، تنبیه کودک را محدود به گناهان ندانسته و معتقدند؛ رفتارهای مخالف عرف و هنجارهای اخلاقی نیز مشمول تنبیه کودک میشود.[۱۹] البته در سیرهٔ معصومان(ع) گزارشی از تنبیه فرزندان یا دیگران ذکر نشده و راه اصلی تربیت بر پایهٔ رفق، محبت و گذشت بیان شده است.[۲۰] ابراهیم امینی، فقیه شیعه، با استناد به روایاتی بیان کرده، جواز تنبیه در روایات، تنها محدود به شرایطی است که سایر روشهای تربیتی مانند قهر، توبیخ، محرومیت بیاثر بوده و راه دیگری برای اصلاح کودک باقی نمانده باشد.[۲۱]
تاثیر تنبیه و انواع آن
برخی پژوهشگران اثر تنبیه بدنی را موقتی دانسته و معتقدند تنها نتیجه آن، ترک رفتار نادرست در کوتاهمدت است و کودک به محض آنکه اطمینان یابد، تنبیهی در کار نیست، دوباره همان رفتار را تکرار خواهد کرد.[۲۲] در مقابل، گروهی دیگر با استناد به روایات بر این باورند که تنبیه، اگر بهجا، بهموقع و در حد مناسب اعمال شود، میتواند اثر بازدارنده داشته باشد و حتی رفتار نامطلوب را به طور پایدار از بین ببرد.[۲۳] برای تنبیه بدنی پیامدهایی از جمله احساس حقارت، فرار از خانه، دروغگویی، یاغیگری و شرارت برشمردهاند.[۲۴]
برخی دیگر از محققان علوم تربیتی، شیوههای تنبیه غیر بدنی، مانند ترساندن کودک و برخوردهای همراه با عصبانیت را از نظر میزان آسیب، کمتر از تنبیه بدنی نمیدانند و معتقدند، برای کودک پیامدهای جبرانناپذیری ایجاد خواهد شد.[۲۵] در مقابل، روشهایی نظیر محروم کردن از تفریح یا بازی به عنوان شیوههایی کمخطر و جایگزین معرفی شدهاند که در صورت رعایت ضوابط آسیبهای معمول را به دنبال ندارند.[۲۶] برای تنبیه غیر بدنی، شرایطی در برخی کتابهای تربیتی ذکر شده است.[۲۷]
شرایط تنبیه
در برخی از متون دینی، از تنبیه کردن در هنگام خشم و غضب نهی شده است.[۲۸] برخی از محققان علوم تربیتی با استناد به روایات اهلبیت(ع) برای تنبیه بدنی شرایطی را بیان کردهاند؛ از جمله، از زدن به جاهای حساس مثل صورت اجتناب شود، تنبیه در برابر رفتار نامطلوب و عمل خلاف باشد، تفاوتهای فردی و سنی و شرایط جسمانی کودک نیز ملاحظه شود.[۲۹] همچنین به گفته برخی محققان علوم تربیتی، تنبیه باید جنبه آموزشی داشته باشد و متناسب با خطای کودک باشد.[۳۰] به گفته آنها، اعمال تنبیه کودک تنها در اختیار پدر است و سایر اعضای خانواده حق انجام آن را ندارند.[۳۱]
پانویس
- ↑ حسینیزاده، «تنبیه بدنی از دیدگاه اسلامی»، ص۲۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۶.
- ↑ شیخ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۲۱، ص۴۷۹.
- ↑ سیفی مازندرانی، دلیل تحریر الوسیله (النکاح)،مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی، ج۳، ص۷۲۲.
- ↑ حسنی، «بررسی تحلیلی تنبیه از منظر روایی، فقهی روانشناسی،» ص۵۶.
- ↑ گلپایگانی، توضیح المسائل، ۱۳۷۲ش، ص۴۸۳.
- ↑ مرکز فقه الأئمة الأطهار علیهم السلام، موسوعة أحکام الأطفال و أدلتها، ۱۴۲۹ق، ج۷، ص۳۴۷-۵۱۱.
- ↑ مرکز فقه الأئمة الأطهار علیهم السلام، موسوعة أحکام الأطفال و أدلتها، ۱۴۲۹ق، ج۷، ص۳۴۷-۶۰۴.
- ↑ قاسمی، فقیهان امامی و عرصههای ولایت فقیه، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۸۱۸.
- ↑ حسینیزاده، «تنبیه بدنی از دیدگاه اسلامی» ص۲۷.
- ↑ شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ۱۳۶۵ش، ج۲، ص۳۸۱.
- ↑ حسینیزاده، «تنبیه بدنی از دیدگاه اسلامی» ص۲۷.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۸ و ۱۹.
- ↑ حسینیزاده، «تنبیه بدنی از دیدگاه اسلامی» ص۲۷.
- ↑ آهنگران، «محدوده مجاز تنبیه بدنی کودکان از منظر روایات اهلبیت(ع)» ص۶۸.
- ↑ آهنگران، «محدوده مجاز تنبیه بدنی کودکان از منظر روایات اهلبیت(ع)» ص۶۳.
- ↑ آهنگران، «محدوده مجاز تنبیه بدنی کودکان از منظر روایات اهلبیت(ع)» ص۷۰.
- ↑ اراکی، توضیح المسائل، ۱۳۷۱ش، ص۵۷۱؛ گلپایگانی، توضیح المسائل، ۱۳۷۲ش، ص۴۸۳.
- ↑ حسینیزاده، «تنبیه بدنی از دیدگاه اسلامی» ص۲۸.
- ↑ حسینیزاده، «تنبیه بدنی از دیدگاه اسلامی» ص۲۹.
- ↑ امینی، اسلام و تعلیم و تربیت، ۱۳۸۷ش، ص۴۶۵.
- ↑ حسینیزاده، «تنبیه بدنی از دیدگاه اسلامی» ص۲۹.
- ↑ حسینیزاده، «تنبیه بدنی از دیدگاه اسلامی» ص۲۹.
- ↑ قائمی، نقش پدر در تربیت، ۱۳۷۵ش، ص۲۹۲.
- ↑ امینی، آیین تربیت، ۱۳۸۱ش، ص۳۷۱.
- ↑ امینی، آیین تربیت، ۱۳۸۱ش، ص۳۷۱.
- ↑ امینی، آیین تربیت، ۱۳۸۱ش، ص۳۷۱.
- ↑ برقی، المحاسن، ۱۳۷۱ق، ج۱، ص۲۷۴.
- ↑ حسنی، «بررسی تحلیلی تنبیه از منظر روایی»، ص۵۷.
- ↑ قائمی، نقش پدر در تربیت، ۱۳۷۵ش، ص۲۹۲ و ۲۹۳.
- ↑ قائمی، نقش پدر در تربیت، ۱۳۷۵ش، ص۲۹۲ و ۲۹۳.
منابع
- آهنگران، محمدرسول، «محدوده مجاز تنبیه بدنی کودکان از منظر روایات اهلبیت(ع)»، فصلنامه علوم حدیث، سال چهارم، شماره۲، ۱۳۸۸ش.
- اراکی، محمدعلی، توضیح المسائل، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۱ش.
- امینی، ابراهیم، آیین تربیت، تهران، انتشارات اسلامی، چاپ هفدهم، ۱۳۸۱ش.
- امینی، ابراهیم، اسلام و تعلیم و تربیت، قم، مؤسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۷ش
- برقی، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، مصحح: جلال الدين محدث، قم، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دوم، ۱۳۷۱ق.
- حسنی، سید جواد، بررسی تحلیلی تنبیه از منظر روایی، فقهی روانشناسی، ماهنامه معرفت، شماره۳۳، فروردين و اردیبهشت ۱۳۷۹ش.
- حسینیزاده، «تنبیه بدنی از دیدگاه اسلامی» در فصلنامه روششناسی علوم انسانی، شماره ۱۴ و ۱۵، بهار و تابستان ۱۳۷۷ش.
- سیفی مازندرانی، علیاکبر، دلیل تحریر الوسیله (النکاح)، قم، مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی چاپ اول، بیتا.
- شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، تصحیح: مؤسسة آل البیت(ع)، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- شیخ طوسی، محمد بن الحسن، تهذیب الأحکام، تحقیق حسن الموسوی خرسان، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۳۶۵ش.
- قائمی، علی، نقش پدر در تربیت، تهران، امیری، ۱۳۷۵ش.
- قاسمی، محمدعلی، فقیهان امامی و عرصههای ولایت فقیه «از قرن چهارم تا سیزدهم هـ.ق»، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
- قاسمیان، سید محمدرضا و مصطفی رجاییپور، «تنبیه کودک از منظر آیات، روایات و فقه»، دانشنامه علوم قرآن و حدیث، سال چهارم، شماره۸، پاییز و زمستان ۱۳۹۶ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح، علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- گلپايگانى، سید محمدرضا، توضيح المسائل، قم، دار القرآن الكريم، چاپ هفتاد و چهارم، ۱۳۷۲ش.
- مرکز فقه الأئمة الأطهار علیهم السلام، موسوعة أحکام الأطفال و أدلتها، تحت اشراف محمدجواد فاضل لنکرانی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، چاپ اول، ۱۴۲۹ق.
- نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مسنتط المسائل، قم، مؤسسة آل البیت، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.