نوحهخوانی (آیین)
| سوگواری محرم | |
|---|---|
 تابلوی عصر عاشورا یکی از آثار نگارگری محمود فرشچیان | |
| رویدادها | |
| نامههای کوفیان به امام حسین(ع) • نامه امام حسین(ع) به اشراف بصره • روز عاشورا • واقعه کربلا • واقعه عاشورا (از نگاه آمار) • روزشمار واقعه عاشورا • اسیران کربلا | |
| افراد | |
| امام حسین(ع) • علی اکبر • علیاصغر • عباس بن علی • حضرت زینب(س) • سکینه بنت حسین • فاطمه دختر امام حسین • مسلم بن عقیل • شهیدان کربلا • اسیران کربلا | |
| جایها | |
| حرم امام حسین(ع) • تل زینبیه • حرم حضرت عباس(ع) • گودال قتلگاه • بینالحرمین • نهر علقمه | |
| مناسبتها | |
| تاسوعا • عاشورا • دهه محرم • اربعین • دهه صفر | |
| مراسم | |
| مرثیهخوانی • نوحه • تعزیه • روضه • زنجیرزنی • سینهزنی • سقاخانه • سنج و دمام • دسته عزاداری • شام غریبان • تشتگذاری • نخلگردانی • قمهزنی • راهپیمایی اربعین • تابوتگردانی • مراسم تابوت | |
نوحهخوانی از آیینهای سوگواری در فرهنگ شیعی است که در آن اشعار مذهبی در رثای اهلبیت(ع)، بهویژه امام حسین(ع) و دیگر شهدای کربلا، با آهنگی ویژه اجرا میشود. این آیین معمولاً بهصورت جمعی و همراه با سینهزنی، زنجیرزنی یا دیگر شیوههای عزاداری، بهویژه در ماههای محرم و صفر، برگزار میشود. در این مراسم، نوحهخوان اشعار را با آهنگ خاص اجرا میکند و عزاداران متناسب با وزن و ریتم آن به عزاداری میپردازند.[۱]
نوحه، شعری است که برای اجرا در مجالس عزاداری سروده میشود و مضامین آن عمدتاً از واقعه کربلا و زندگی اهلبیت(ع) برگرفته شده است.[۲] شهادت امام حسین(ع)، رشادت حضرت عباس(ع)، وداعهای عاشورا، اسارت اهلبیت(ع) و دیگر مصائب کربلا از موضوعات رایج نوحهها بهشمار میرود. افزون بر جنبه سوگواری، مفاهیمی چون ایثار، وفاداری و ظلمستیزی نیز در نوحهها بازتاب یافته است.[۳] نوحهها همچنین دارای کارکرد حماسی هستند و بهویژه در دوره جنگ عراق با ایران و پس از آن، بخش قابل توجهی از نوحهها در ایران با مضامین حماسی، مقاومت و جهاد اجرا و تولید شدهاند.
مرثیهخوانی مفهومی عامتر از نوحهخوانی است. هر نوحه نوعی مرثیه بهشمار میآید، اما هر مرثیهای نوحه نیست. مرثیه میتواند صرفاً برای شنیدن و تأمل خوانده شود، در حالی که نوحه اساساً برای اجرای آیینی و همراهی عزاداران اجرا میشود. مرثیهسرایی برای اهلبیت(ع) از صدر اسلام رواج داشته است، اما نوحهخوانی بهعنوان آیینی جمعی و سازمانیافته در ایران، بهتدریج و بهویژه از دوره صفویه شکل گرفت و در دوره قاجار تثبیت شد.[۴] برخی پژوهشگران، آثار شاعرانی چون صباحی بیدگلی (درگذشت: ۱۲۱۸ق) و یغمای جندقی (درگذشت: ۱۲۷۶ق) را از نخستین نمونههای مکتوب نوحه فارسی دانستهاند.[۵]
نوحهخوانی، در انتقال فرهنگ عاشورا، ترویج فضایل اهلبیت(ع) و حفظ هویت مذهبی شیعیان نقش داشته است. شیعیان این آیین را از مصادیق تعظیم شعائر دینی و اظهار محبت به اهلبیت(ع) میدانند.[۶] در منابع حدیثی شیعه، گریه و سوگواری برای معصومان(ع)، بهویژه امام حسین(ع)، مورد تأکید قرار گرفته است.[۷]
نوحههای عاشورایی معمولاً زبانی ساده و روان دارند تا برای عموم مردم قابل فهم و همخوانی باشند. کوتاهی جملهها، آهنگپذیری و تکرار برخی عبارات، اجرای جمعی نوحه را آسانتر میکند.[۸] نوحهها به زبانها و گویشهای مختلف سروده و اجرا میشوند. در نوحهها از واژهها و ترکیبهای عاطفی و حماسی بهره گرفته میشود و آمیختگی زبان فارسی و عربی نیز در بسیاری از آنها دیده میشود؛ چنانکه این ویژگی در برخی نوحههای عربیـفارسی مشهود است.[۹]
در سنت آیینی شیعه، نوحهخوانی لزوماً به مداحان یا افراد حرفهای محدود نیست و میتواند توسط طیف گستردهای از شرکتکنندگان در مراسم عزاداری انجام شود. در عین حال، مداحان نیز معمولاً در کنار مرثیهخوانی و روضهخوانی به اجرای نوحه میپردازند. با این حال، برخی از اجراکنندگان و مداحان به نوحهخوانی یا نوحههای شاخص شناخته میشوند، از جمله جهانبخش کردیزاده، حاج مرزوق، باسم کربلایی، نزار قطری و محمود کریمی.
از نوحههای شناختهشده در فرهنگ عزاداری ایران میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ای اهل حرم میر و علمدار نیامد
- انا مظلوم حسین در اجرای نزار قطری
- یومالزیاره در اجرای نزار قطری
- ممد نبودی ببینی شهر آزاد گشته با اجرای غلام کویتیپور
- ای لشکر صاحبزمان آماده باش آماده باش با اجرای صادق آهنگران
- کربلا کربلا ما داریم میآییم با اجرای صادق آهنگران
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ نگاه کنید به محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۶ش، ص۴۵۳.
- ↑ میرصادقی، واژهنامه هنر شاعری ...، ۱۳۷۷ش.
- ↑ صلواتی، «سبکشناسی نوحههای حسینی در تویسرکان»، ص۳۰-۳۳.
- ↑ فارسی مدان، «مرثیهسرایی بانوان اهل بیت(ع) در شهادت امام حسین(ع)...»، ص۴۸.
- ↑ میرصادقی، واژهنامه هنر شاعری...، ۱۳۷۷ش.
- ↑ محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۶ش، ص۴۵۳-۴۵۴.
- ↑ شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۲۹۹و۳۰۰.
- ↑ صلواتی، «سبکشناسی نوحههای حسینی در تویسرکان»، ص۳۰-۳۳.
- ↑ صلواتی، «سبکشناسی نوحههای حسینی در تویسرکان»، ص۳۰-۳۳.
منابع
- میرصادقی، میمنت، واژهنامه هنر شاعری: فرهنگ تفصیلی اصطلاحات فن شعر و سبکها و مکتبهای آن، کتاب مهناز، تهران، ۱۳۷۷ش.
- صلواتی، محمود، سبکشناسی نوحههای حسینی در تویسرکان، مجله: کیهان فرهنگی، بهمن و اسفند ۱۳۸۲ - شماره ۲۰۹-۲۰۸.
- محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، نشر معروف، قم، ۱۳۷۶ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا عليه السلام، تحقیق مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان، ۱۳۷۸ق.
- فارسی مدان، علی، «مرثیهسرایی بانوان اهلبیت(ع) در شهادت امام حسین(ع) با تأکید بر اشعار ام لقمان»، در فصلنامه سخن تاریخ، شماره ۲۷، ۱۴۰۱ش.
