سقاخانه اسماعیل طلایی
 | |
| اطلاعات اوليه | |
|---|---|
| بنيانگذار | نادرشاه افشار |
| تأسیس | ۱۱۴۳ق |
| کاربری | سقاخانه |
| مکان | حرم امام رضا(ع) |
| نامهای دیگر | اسمال طلا/سقاخانه سلطانی/سقاخانه نادری |
| مشخصات | |
| وضعیت | فعال |
| معماری | |
| بازسازی | دورههای مختلف |
سقاخانه اسماعیل طلایی، که در گویش عمومی سقاخانه یا حوض اسمال طلا نامیده میشود،[۱] از قدیمیترین[۲] و شناختهشدهترین سقاخانههای واقع در حرم امام رضا(ع) به شمار میرود[۳] که در محدوده صحن انقلاب[۴] و روبهروی پنجرهفولاد قرار گرفته است.[۵] به گفته پژوهشگران تاریخ آستان قدس، این بنا علاوهبر کارکرد مذهبی، جایگاهی نمادین در فرهنگ نذر و باورهای عامه زائران داشته و همواره با نیت شفای بیماران و طلب حاجت مورد توجه بوده است.[۶]
به گزارش منابع تاریخی، شکلگیری اولیه این سقاخانه به دوره نادرشاه افشار بازمیگردد. در سال ۱۱۴۳ق به دستور وی، حوض میانی صحن سلطانی (صحن انقلاب کنونی) به چهار بخش تقسیم شد و در مرکز آن سنگابی قرار گرفت که پیشتر پس از فتح هرات به مشهد منتقل شده بود.[۷] به دستور نادرشاه افشار، موقوفاتی برای این بنا مقرر شد، از جمله حمام ستار در بازار ملک و مزرعه دِهشِک میانولایت.[۸]
برخی گزارشها ظرفیت این سنگاب را حدود ۱۱۳۰ لیتر ذکر کردهاند.[۹] پس از استقرار سنگاب، بنای کلاهفرنگی بر فراز آن احداث شد و نمای بیرونی آن با طلاکاری تزئین گردید؛ از اینرو، در منابع آن دوره با عنوان «سقاخانه نادری» یا «سقاخانه جدید سلطانی» شناخته میشد.[۱۰]
درباره هویت بانی سقاخانه اسماعیل طلایی اختلاف نظر وجود دارد؛[۱۱] درحالیکه برخی منابع بنّای اولیه آن را شخصی به نام «اسماعیل» در دوره نادرشاه افشار دانسته و نامگذاری بنا را به همین دوره نسبت میدهند،[۱۲] از همین رو، این بنا ابتدا «سقاخانه اسماعیل» نامیده شد و بهدلیل طلاکاری آن، بعدها به «سقاخانه اسماعیل طلایی» شهرت یافت.[۱۳] اما اسناد تاریخی این دوره هیچ فردی با عنوان «اسماعیلخان طلایی» را تایید نمیکنند.[۱۴] در مقابل، روایت مشهورتر که در «تاریخ سنگسر» نیز منعکس شده، بانی بنا را «اسماعیلخان دامغانی»، از فرماندهان نظامی دوره فتحعلیشاه قاجار معرفی میکند[۱۵] که پاداشِ سکههای طلای دریافتی از شاه بابت نجات جان وی را صرف طلاکاری و وقف این سقاخانه کرده است.[۱۶]
براساس گزارشهای معماری و اسناد مرمتی، این بنا در دورههای مختلف مورد تعمیر و بازسازی قرار گرفته است. در سالهای ۱۲۵۴ و ۱۲۵۷ق عملیات کاشیکاری و مقرنسکاری بر آن انجام شد و در سالهای ۱۳۷۰ تا ۱۳۷۲ق نیز مرمتهای دیگری صورت گرفت.[۱۷] در دوره پهلوی، بنای قدیمی در سال ۱۳۴۵ش تخریب و در فاصله سالهای ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۰ش بنای جدیدی جایگزین آن شد. در ساخت جدید، سقاخانه بر روی هشت پایه قرار گرفت و ابعاد آن تغییر یافت و ارتفاع کلی آن به حدود ۶٫۴۴ متر رسید. این بنا با بهرهگیری از هنرهای معماری ایرانی-اسلامی از جمله کاشیکاری، مقرنسکاری، سنگکاری و طلاکاری، همچنان یکی از عناصر شاخص حرم مطهر رضوی به شمار میرود..[۱۸]
پانویس
- ↑ فیروزیان پوراصفهانی و دیگران، «وجه تسمیه برخی اماکن متبرکه حرم مطهر رضوی»، ۱۳۹۰ش، ص ۱۰۲.
- ↑ مهدوی پارسا، اولینهای و قدیمیترینها در حرم امام رضا(ع)، ۱۳۹۱ش، ص۲۰.
- ↑ مروی، عالم آرای نادری، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۰۳
- ↑ حسینی، دایرةالمعارف آستان قدس رضوی، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۵۷۰.
- ↑ بیگزاده و پروین، «جلوههای سیمای امام رضا(ع) در برخی آیینهای نمادین و ادب عامه»، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۸.
- ↑ بیگزاده و پروین، «جلوههای سیمای امام رضا(ع) در برخی آیینهای نمادین و ادب عامه»، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۸.
- ↑ حسینی، دایرةالمعارف آستان قدس رضوی، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۵۷۰.
- ↑ حسینی، دایرةالمعارف آستان قدس رضوی، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۵۷۰–۵۷۱.
- ↑ مهدوی پارسا، اولینهای و قدیمیترینها در حرم امام رضا(ع)، ۱۳۹۱ش، ص۲۰.
- ↑ حسینی، دایرةالمعارف آستان قدس رضوی، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۵۷۰–۵۷۱.
- ↑ مهدوی پارسا، اولینهای و قدیمیترینها در حرم امام رضا(ع)، ۱۳۹۱ش، ص۲۱.
- ↑ موسویپناه، حرم در بستر تاریخ، ۱۳۹۱ش، ص۲۹.
- ↑ موسویپناه، حرم در بستر تاریخ، ۱۳۹۱ش، ص۲۹.
- ↑ حسینی، دایرةالمعارف آستان قدس رضوی، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۵۷۰.
- ↑ بیگزاده و پروین، «جلوههای سیمای امام رضا(ع) در برخی آیینهای نمادین و ادب عامه»، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۸.
- ↑ خاوری شیرازی، تاریخ ذوالقرنین، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۲۲۱.
- ↑ حسینی، دایرةالمعارف آستان قدس رضوی، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۵۷۰–۵۷۱.
- ↑ حسینی، دایرةالمعارف آستان قدس رضوی، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۵۷۰–۵۷۱.
منابع
- بیگزاده و پروین، «جلوههای سیمای امام رضا(ع) در برخی آیینهای نمادین و ادب عامه» در مجله فرهنگ و ادبیات عامه، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، شماره ۹، تابستان ۱۳۹۵ش.
- حسینی، سیدمحسن، «سقاخانه اسماعیل طلایی»، در دایرةالمعارف آستان قدس رضوی، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۹۳ش.
- خاوری شیرازی، فضلالله، تاریخ ذوالقرنین، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰ش.
- فیروزیان پوراصفهانی، آیدا، فیروزیان پوراصفهانی، آیلین، مجرد کاهانی، ابراهیم، «وجه تسمیه برخی اماکن متبرکه حرم مطهر رضوی» در مجله پژوهشنامه خراسان بزرگ، مشهد، دانشگاه بینالمللی امام رضا، شماره ۵، زمستان ۱۳۹۰ش.
- مروی، محمدکاظم، عالم آرای نادری، به کوشش محمدامین ریاحی، تهران، زوار، ۱۳۶۴ش.
- موسویپناه، ابراهیم، حرم در بستر تاریخ، مشهد، معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی، ۱۳۹۱ش.
- مهدوی پارسا، حسین، اولینهای و قدیمیترینها در حرم امام رضا(ع)، مشهد، معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی، ۱۳۹۱ش.
| بستگان | امام کاظم(ع) (پدر) • نجمه (مادر) • سبیکه (همسر) • امام جواد (فرزند) • فاطمه معصومه(س) (خواهر) • حمزة بن موسی (برادر) • شاهچراغ (برادر) • سید میر محمد عابد (برادر) • قاسم بن موسی (برادر) • زید النار (برادر) | .jpg) |
|---|---|---|
| القاب | ||
| کنیهها | ||
| سخنان | ||
| مناظرات | ||
| اصحاب | ||
| خلفای معاصر | ||
| مسیر حرکت | ||
| شعر و هنر مرتبط | ||
| مکانها و بناهای مرتبط و منسوب | ||
| کتابشناسی | ||
| وابسته | ||