عصر غیبت
| خداشناسی | |
|---|---|
| اثبات خدا • توحید • اسما و صفات خدا • عدل الهی • قضا و قدر | |
| نبوت | |
| عصمت پیامبران • خاتمیت • نبوت خاصه • معجزه • قرآن • وحی • اسلام | |
| امامت | |
| امامان • امامت امامان • برتری اهلبیت(ع) • عصمت امامان • ولایت • غیبت • مهدویت | |
| معاد | |
| مرگ • برزخ • معاد جسمانی • بهشت • جهنم | |
| مسائل چالشی | |
| امر بین الامرین • جبر و اختیار • تقیه • ولایت فقیه • توسل • شفاعت • تحریفناپذیری قرآن • زیارت • بداء • رجعت |
عصر غیبت در باور شیعیان دوازدهامامی، به دورهای از زندگی امام مهدی(عج) گفته میشود که از دیدگان عموم پنهان است. بر اساس اعتقاد شیعیان، عصر غیبت از سال ۲۵۵ق با پنهانشدن امام مهدی(عج) از دیدگان عموم آغاز شده و به دو دورۀ غیبت صغرا (۲۶۰–۳۲۹ق) و غیبت کبرا تقسیم میشود. در دوره صغرا، ارتباط امام با شیعیان از طریق نواب اربعه برقرار بود و در دوره کبرا نیابت خاص پایان یافت. با آغاز غیبت کبرا، نیابت عامه فقیهان آغاز شد و فقیهان به عنوان جانشینان امام معصوم عهدهدار وظایف شرعی و حکومتی شدند.
مفهوم غیبت در ادبیات آخرالزمانیِ ادیان ابراهیمی سابقه دارد و در روایات شیعه بهعنوان سنت الهی در امتهای پیشین معرفی شده است. در روایات شیعه، دوران غیبت با ویژگیهایی چون دشواری دینداری، افزایش سختیها، دگرگونی ارزشهای اخلاقی، سختشدن تشخیص حق و تفرقه در میان شیعیان همراه است. تکالیف شیعیان در این دوران شامل دعا برای سلامتی امام، انتظار فرج، تبلیغ فضائل امام مهدی(عج)، توسل و انجام اعمال مستحبی به نیابت از اوست. درباره امکان ملاقات با امام در غیبت کبرا میان عالمان شیعه اختلاف است؛ برخی آن را ناممکن و گروهی آن را ممکن دانستهاند، اما در گزارشهای معتبر، چنین ملاقاتهایی نادر و اغلب بدون شناخت امام انجام میشود.
برخی از آثار مهمی که این حوزه تألیف شده، عبارتاند از: الغیبة نعمانی، کمال الدین اثر شیخ صدوق، الغیبة اثر شیخ طوسی و موسوعة الامام المهدی اثر سید محمد صدر.
مفهوم «دوران غیبت» و جایگاه آن در باورهای شیعی
طبق اعتقادات شیعیان دوازدهامامی، عصر غیبت به معنای دوران پنهانبودن امام مهدی(عج) از دیدگان عموم است که از سال ۲۵۵ق آغاز شده است.[۱] به گفتۀ سعید امیرارجمند، جامعهشناس و تاریخدان، مفهوم دوران غیبت و ظهور منجی پنهان در ادبیات آخرالزمانی ادیان ابراهیمی سابقه دارد.[۲] گفته شده همه این ادیان در این نکته مشترکند که انسانی نجاتبخش خواهد آمد و آنان را از ستم رها کرده و جامعهای پر از عدل و داد به وجود خواهد آورد.[۳] همچنین گفتهاند که در روایات شیعه، غیبت بهعنوان سنت الهی در میان امتهای پیشین یاد شده است و پیامبرانی مانند حضرت محمد(ص)، موسی(ع) و یوسف(ع) نیز برای مدتی از انظار مردم پنهان شدند.[۴] به گفته پژوهشگران در روایاتی از پیامبر اسلام(ص) و امامان معصوم(ع) شکلگیری این دوران پیشبینی شده است.[۵] طبق گفتۀ تاریخدانان، مفهوم غیبت در پیش از دوران واقعی غیبت نیز در میان برخی فرقههای شیعه همچون کیسانیّه و واقفیّه رواج داشته است.[۶]
دو دوران غیبت
بر اساس منابع شیعه، دوران غیبت امام مهدی(عج) به دو دوره تقسیم میشود: غیبت صُغرا (کوتاهمدت) و غیبت کُبرا (طولانیمدت).[۷] به گفته علامه طباطبایی، غیبت صغری از سال ۲۶۰ق تا ۳۲۹ق به طول انجامید که در این دوره، امام زمان بهوسیله نُوّاب اَربَعه، چهار نماینده خاص امام مهدی(عج)، یا برخی دیدارهای خصوصیِ گزارششده، با شیعیان در ارتباط بود.[۸] دومین مرحله غیبت از سال ۳۲۹ق با درگذشت علی بن محمد سَمُری، آخرین فرد از نواب اربعه آغاز شد.[۹] طبق نامهای که از امام مهدی(ع) روایت شده است این دوره از غیبت تا زمانی که خداوند اجازه ظهور دهد ادامه دارد.[۱۰] در این دوران هیچکس به عنوان نایب خاص امام مهدی(عج) منصوب نشده است.[۱۱]
بر مبنای روایتهای شیعی، امام زمان(عج) در پایان دوران غیبت کبری، ظهور و قیام خود را آغاز میکند.[۱۲] با اینحال در بعضی از روایات شیعه از تعیین تاریخ دقیق پایان دوران غیبت نهی شده است.[۱۳]
ویژگیهای دوران غیبت
به گفته پژوهشگران، بر اساس روایات شیعه، مؤمنان در دوران غیبت با چالشهای متعددی از جمله افزایش سختیها، تفرقههای داخلی و تغییر هنجارهای اخلاقی روبهرو هستند که تنها با تمسک به اهلبیت(ع) و صبر و تقوا میتوانند از آنها عبور کنند.[۱۴]
دشواری دینداری
دوران غیبت دورهٔ سختی برای دینداری معرفی شده است.[۱۵] در روایتی که از امام صادق(ع) نقل شده دینداری در این عصر به تراشیدن درخت خاردار با دست تشبیه شده است.[۱۶] همچنین در روایتی از امام حسین(ع) نقل شده که در زمان غیبت امام مهدی (عج) برخی از مردم مرتد میشوند و برخی دیگر بر دین ثابت میمانند، و کسی که در زمان غیبت در برابر این آسیب صبر کند، مانند کسی است که همراه پیامبر(ص) جنگیده است.[۱۷]
افزایش سختیها
طبق دیدگاه برخی پژوهشگران، در دوران غیبت منتظران واقعی با قحطیها، فقر و کاهش نعمتها، آزموده میشوند تا وابستگی به دنیا در آنان از بین برود.[۱۸] همچنین تحلیل و تشخیص حق در دوران غیبت به شدت سخت میشود.[۱۹] علاوه بر اینها این پژوهشگران معتقدند که در دوران غیبت ارزشهای اخلاقی دگرگون میشوند، بهگونهای که کارهای نادرست جای کارهای شایسته را میگیرد و گناهکاران سرزنش نمیشوند.[۲۰]
تفرقه
یکی دیگر از ویژگیهای دوران غیبت را تفرقه در میان شیعیان دانستهاند. به گفتۀ پژوهشگران، دوری شیعیان از قدرت سیاسی یکی از دلایل مهم ایجاد تفرقه در درون شیعه بود.[۲۱] همچنین پیدایش علم کلام و برداشتهای ظاهری و باطنی از قرآن و حدیث، گرچه باعث رشد علم و پویایی اندیشه شیعی شد، اما از سوی دیگر باعث تفرقه در میان شیعیان گردید.[۲۲] همچنین اندیشه الوهیت و غُلوّ نسبت به امامان نیز زمینه دیگری برای ایجاد فرقهها بود.[۲۳] بر این اساس پس از شهادت امام حسن عسکری(ع) در سال ۲۶۰ق، بیشتر شیعیان از وجود فرزند او بیخبر بودند. این امر باعث سرگردانی و انشعابات متعددی در میان شیعیان شد.[۲۴] در نهایت، با رهبری عثمان بن سعید عمری و حمایت خاندان نوبختی و برخی از نزدیکان امام عسکری (مانند همسر و عمۀ امام عسکری) جریان اصلی شیعه امامت امام مهدی(ع) را پذیرفت.[۲۵]
جایگاه فقیهان در عصر غیبت
بنا بر اعتقادات شیعیان با آغاز غیبت کبرا، دوران نیابت خاصه (که مربوط به نواب اربعه بود) پایان یافت و نیابت عامۀ فقیهان آغاز شد.[۲۶] به گفته محمد سند، فقیه شیعه، نیابت عامه به معنای جانشینی عموم فقیهان جامعالشرایط به جای امام معصوم(ع) است که بر اساس احادیث، عهدهدار وظایف و اختیارات شرعی میشوند.[۲۷]
امام خمینی معتقد است که دوره غیبت به معنای تعطیلی احکام اسلامی نیست و خداوند وظیفه تشکیل حکومت اسلامی را به عهده فقیهان گذاشته است.[۲۸] از نظر او، فقیه جامعالشرایط همان اختیارات حکومتی پیامبر(ص) و امامان را دارد.[۲۹] بر اساس فتوای امام خمینی، حاکم اسلامی حق وضع مقررات و مجازاتهای بازدارنده را برای حفظ مصالح عمومی دارد که این مجازاتها از تعزیرات شرعی متمایز است.[۳۰] از نظر امام خمینی، اساسِ ولایتداشتنِ فقیه جامعالشرایط بر مردم، مشروط به آرای اکثریت نیست؛ اما تشکیل حکومت عملاً به آرای اکثریت مسلمین بستگی دارد که در صدر اسلام از آن به بیعت تعبیر میشده است.[۳۱]
تکالیف شیعیان
برای شیعیان در عصر غیبت وظایف متعددی برشمرده شده است که بعضی از آنها در آثاری همچون کتاب مِکیالُ المَکارم، جمعآوری شده است.[۳۲] دعا برای سلامتی امام، تبلیغ فضائل امام، تسلیمبودن در برابر ظهور، تعییننکردن وقت ظهور، بزرگداشت اماکن منسوب، توسل و طلب شفاعت، دعوت مردم به سوی آن حضرت، و انجام اعمال مستحبی به نیابت از امام از دیگر وظایف شیعیان در این دوران توصیف شده است.[۳۳]
در میان این اعمال مسئلۀ انتظار فرج برترین عبادات برشمرده شده است.[۳۴] محمد محمدی اشتهاردی انتظار فرج را به معنای اعمالی که زمینهساز ظهور امام زمان هستند برمیشمارد.[۳۵] از نظر او اعمالی همچون زهد، رعایت اخلاق و حقوق دیگران، زندگی بر اساس همکاری اجتماعی و توجه به مستضعفان از جمله اعمالی هستند که مصداق انتظار فرج قلمداد میشوند.[۳۶]
دیدار با امام زمان در عصر غیبت
به گفته پژوهشگران، عالمان شیعه درباره امکان ملاقات با امام زمان در دوران غیبت کبرا اتفاق نظر ندارند.[۳۷] طبق این تحقیقات گروهی بر این باورند که در زمان غیبت کبرا امکان ملاقات با امام زمان وجود ندارد.[۳۸] برای مثال فیض کاشانی در کتاب نوادر الأخبار، روایتی از امام صادق(ع) نقل میکند که ادعای دیدار امام زمان قبل از خروج سفیانی و صیحه آسمانی، کذب است.[۳۹] در مقابل این نگاه، دو تحقیق در اینباره نشان میدهد که بسیاری از عالمان شیعه همچون علامه حلی، مقدس اردبیلی، شیخ حر عاملی، شیخ مرتضی انصاری، سیدشهاب الدین مرعشی نجفی، آخوند خراسانی، محمدحسین نائینی و محدث نوری ارتباط با امام زمان در غیبت کبرا را ممکن میدانند.[۴۰] به گفتۀ یکی از محققان، گزارشهای معتبر و واقعی از ملاقات با امام زمان(عج) بسیار نادر، کوتاه، همراه با اضطرار و مشقت، و اغلب بدون شناخت امام بوده است و ملاقاتکنندگان نیز از افشای آن خودداری میکردند.[۴۱]
آثار مکتوب درباره غیبت
برخی کتابهای مهمی که درباره دوران غیبت نوشته شده، عبارتاند از:
- الغیبة نوشته محمد بن ابراهیم نعمانی (تألیف در ۳۴۲ق).[۴۲]
- کمالالدین و تمام النعمه نوشته شیخ صدوق (متوفای ۳۸۱ق).[۴۳]
- الغیبة نوشته شیخ طوسی (متوفای ۴۶۰ق).[۴۴]
- تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم اثر جاسم حسین، با ترجمه فارسی محمدتقی آیتاللهی.[۴۵]
- موسوعة الامام المهدی (۴ جلدی) اثر سید محمد صدر (متوفای ۱۳۷۷ش).[۴۶]
پانویس
- ↑ هاشمی شاهرودی و دیگران، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۵، ص۳۹۶.
- ↑ Arjomand, ḠAYBA, Encyclopædia Iranica.
- ↑ جمعی از نویسندگان، گونهشناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، ۱۳۸۹ش، ص۱۹.
- ↑ سلیمیان، درسنامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۴۹ و۵۰ .
- ↑ احمدی، امام مهدی(ع) امید زندگی، ۱۳۹۳ش، ص۱۱۵.
- ↑ Arjomand, ḠAYBA, Encyclopædia Iranica; Madelung, al-Mahdī, The Encyclopaedia of Islam, p1236.
- ↑ طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۸ش، ص۱۹۴.
- ↑ طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۸ش، ص۱۹۴.
- ↑ طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۸ش، ص۱۹۴.
- ↑ شیخ صدوق، کمالالدین و تمامالنعمة، ۱۳۵۴ش، ج۲، ص۵۱۶.
- ↑ مظفری، آینده جهان در نگاه ادیان، ۱۳۸۵ش، ص۸۵.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۸، ص۲۰۱.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۳۶۸.
- ↑ مظفری، آینده جهان در نگاه ادیان، ۱۳۸۵ش، ص۸۶.
- ↑ مظفری، آینده جهان در نگاه ادیان، ۱۳۸۵ش، ص۸۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۳۳۵.
- ↑ حر عاملی، إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۵۱.
- ↑ علیانسب و علیانسب، «فلسفه ابتلائات دوران غیبت...»، ص ۵۸-۵۹.
- ↑ علیانسب و علیانسب، «فلسفه ابتلائات دوران غیبت...»، ص ۶۱.
- ↑ علیانسب و علیانسب، «فلسفه ابتلائات دوران غیبت...»، ص ۵۶.
- ↑ کوشکی و احمدی کچایی، «بررسی فرقهگرایی امامیه...»، ص۷۹.
- ↑ کوشکی و احمدی کچایی، «بررسی فرقهگرایی امامیه...»، ص۷۹-۸۰.
- ↑ کوشکی و احمدی کچایی، «بررسی فرقهگرایی امامیه...»، ص۷۹-۸۰.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ش، ص۱۰۵-۱۰۹؛ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۳۳۶؛ حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۱۳۷۷ش، ص۱۰۲.
- ↑ مدرسی طباطبایی، مکتب در فرایند تکامل، ۱۳۸۸ش، ص۱۶۱-۱۶۲.
- ↑ سند، دعوی السفارة فی الغیبة الکبری، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۸۳.
- ↑ سند، دعوی السفارة فی الغیبة الکبری، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۸۳-۹۲.
- ↑ امام خمینی،ولایت فقیه، ۱۳۴۳ش، ص۵۰.
- ↑ امام خمینی،ولایت فقیه، ۱۳۴۳ش، ص۵۰.
- ↑ خمینی، استفتائات، ۱۳۹۲ش، ج۱۰، ص۷۳-۷۴، سؤال ۱۱۴۰۰.
- ↑ خمینی، استفتائات، ۱۳۹۲ش، ج۱۰، ص۷۷۱، سؤال ۱۲۸۲۸.
- ↑ موسوی اصفهانی، مکیال المکارم، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۱۲۳-۴۸۱.
- ↑ میرزایی، «وظایف و تکالیف شیعیان در دوران غیبت»، ص۵-۹.
- ↑ اشتهاردی، حضرت مهدی(ع) فروغ تابان ولایت، ۱۳۷۸ش، ص ۱۲۵.
- ↑ اشتهاردی، حضرت مهدی(ع) فروغ تابان ولایت، ۱۳۷۸ش، ص ۱۲۵.
- ↑ اشتهاردی، حضرت مهدی(ع) فروغ تابان ولایت، ۱۳۷۸ش، ص ۱۲۵-۱۴۰.
- ↑ جمعی از نویسندگان، چشم به راه مهدی(ع)، ۱۳۷۸ش، ص۴۲.
- ↑ جمعی از نویسندگان، چشم به راه مهدی(ع)، ۱۳۷۸ش، ص۴۲-۴۳.
- ↑ فیض کاشانی، نوادر الاخبار، ۱۳۷۲ش، ص۲۳۲.
- ↑ جمعی از نویسندگان، چشم به راه مهدی(ع)، ۱۳۷۸ش، ص۷۳؛ کارگر، مهدویت (دوران ظهور), ۱۳۸۸ش، ص۷۹-۹۳.
- ↑ میرزایی، «وظایف و تکالیف شیعیان در دوران غیبت»، ص ۵-۶.
- ↑ طباطبائی، تاریخ حدیث شیعه، ۱۳۹۵ش، ص۳۸-۳۹.
- ↑ طباطبائی، تاریخ حدیث شیعه، ۱۳۹۵ش، ص۳۸-۳۹.
- ↑ طباطبائی، تاریخ حدیث شیعه، ۱۳۹۵ش، ص۳۸-۳۹.
- ↑ نصوری، «معرفی و بررسی کتاب تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم (عج)»، ص۲۷۳-۲۸۵.
- ↑ دشتی، «نظری و نقدی بر موسوعة الامام المهدی»، ص۳۶-۴۳.
منابع
- احمدی، حبیبالله، امام مهدی(ع) امید زندگی، قم، فاطیما، ۱۳۹۳ش.
- امام خمینی، سید روحالله، استفتائات امام خمینی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، ۱۳۹۲ش.
- امام خمینی، سید روحالله، ولایت فقیه: حکومت اسلامی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۴۳ش.
- جمعی از نویسندگان مجله حوزه، چشم به راه مهدی(ع)، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۸ش.
- جمعی از نویسندگان، گونهشناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، قم، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۸۹ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، ۱۳۸۳ش.
- حسین، جاسم، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ترجمه سید محمدتقی آیتاللهی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۷ش.
- دشتی، مهدی، «نظری و نقدی بر موسوعة الامام المهدی»، کتاب ماه دین، شماره ۸۳ و ۸۴، شهريور و مهر ۱۳۸۳ش.
- سلیمیان، خدامراد، درسنامه مهدویت، ج۲، قم، بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)، ۱۳۸۸-۱۳۸۹ش.
- سند، محمد، دعوی السفارة فی الغیبة الکبری (دراسه استدلالیه)، ج۱، قم، مرکز فقه الائمة الاطهار(ع)، ۱۴۳۱ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی. کمال الدین و تمام النعمة، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۵۴ش.
- شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، محبین، ۱۴۲۶ق/۱۳۸۴ش.
- طباطبائی، سید محمدکاظم، تاریخ حدیث شیعه: عصر غیبت، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۵ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۳ش.
- علیانسب، سید حسین و سید ضیاءالدین علیانسب، «فلسفه ابتلائات دوران غیبت و کیفیت تاثیر آنها بر توانمندسازی یاوران امام مهدی(عج)»، نشریه پژوهشهای مهدوی، شماره ۳۲، بهار ۱۳۹۹ش.
- کارگر، رحیم، مهدویت (دوران ظهور)، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۸۸ش.
- فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، نوادر الأخبار فیما یتعلق بأصول الدین، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى،۱۳۷۲ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب. الکافي، تهران، دار الکتب الإسلامیة. ۱۳۶۳ش.
- کوشکی، فرشته؛ احمدی کچایی، مجید، «بررسی فرقهگرایی امامیه پس از شهادت امام عسکری»، پژوهشهای مهدوی، دوره ۷، شماره ۴، بهار ۱۳۹۸.
- محمدی اشتهاردی، محمد، حضرت مهدی علیه السلام فروغ تابان ولایت، قم، مسجد مقدس جمکران، ۱۳۸۷ش.
- محمدی ریشهری، محمد، دانشنامه امام مهدی(عج) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۳ش.
- مدرسی طباطبایی، سید حسین، مکتب در فرایند تکامل: نظری بر تطور مبانی فکری تشیع در سه قرن نخستین، ترجمه هاشم ایزدپناه، تهران، کویر، ۱۳۸۸ش.
- مظفری، آیت، آینده جهان در نگاه ادیان، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۸۵ش.
- موسوی اصفهانی، سید محمدتقی، مکیال المکارم فی فوائد الدعاء للقائم، قم، مؤسسة الإمام المهدي، ج۲، ۱۴۲۸ق.
- میرزایی، رضا علی، «وظایف و تکالیف شیعیان در دوران غیبت»، نشریه پیام، شماره ۱۰۲، پاییز ۱۳۸۹ش.
- نصوری، محمدرضا، «کتاب شناسی: معرفی و بررسی کتاب تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم (عج)»، انتظار موعود،شماره۱، پاییز ۱۳۸۰ش.
- نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، تصحیح محمدصادق آلبحرالعلوم، نجف، المکتبة المرتضویة، ۱۳۵۵ش.
- هاشمی شاهرودی، محمود و دیگر نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بيت(ع)، ۱۳۸۲ش.
- Arjomand, Said Amir, ḠAYBA, Encyclopædia Iranica, 2024.
- Madelung, Wilferd, al-Mahdī, The Encyclopaedia of Islam (Second Edition), Leiden: Brill, 1986.