عصر غیبت
| خداشناسی | |
|---|---|
| اثبات خدا • توحید • اسما و صفات خدا • عدل الهی • قضا و قدر | |
| نبوت | |
| عصمت پیامبران • خاتمیت • نبوت خاصه • معجزه • قرآن • وحی • اسلام | |
| امامت | |
| امامان • امامت امامان • برتری اهلبیت(ع) • عصمت امامان • ولایت • غیبت • مهدویت | |
| معاد | |
| مرگ • برزخ • معاد جسمانی • بهشت • جهنم | |
| مسائل چالشی | |
| امر بین الامرین • جبر و اختیار • تقیه • ولایت فقیه • توسل • شفاعت • تحریفناپذیری قرآن • زیارت • بداء • رجعت |
عصر غیبت در باور شیعیان دوازدهامامی، دورهای از زندگی امام مهدی(عج) است که او از دیدگان عموم مردم پنهان است. بر اساس اعتقاد این گروه از شیعیان، عصر غیبت به دو دوره غیبت صغرا (۲۶۰–۳۲۹ق) و غیبت کبرا تقسیم میشود. در غیبت صغرا، ارتباط امام با شیعیان از طریق نواب اربعه و شبکه وکالت برقرار بود و با آغاز غیبت کبرا نیابت خاص پایان یافت. در این دوره، فقیهان بر اساس نظریه نیابت عام، عهدهدار برخی وظایف دینی و اجتماعی شیعیان شدند و درباره حدود اختیارات آنان دیدگاههای مختلفی در فقه شیعه شکل گرفت.
دوران غیبت در روایات شیعه دورهای همراه با آزمون و دشواریهای دینی و اجتماعی معرفی شده است. از ویژگیهای این دوره، دشواری پایبندی به دین، افزایش سختیها، دگرگونی ارزشهای اخلاقی، دشوارشدن تشخیص حق و تفرقه در میان شیعیان دانسته شده است. در این دوره، شیعیان به وظایفی مانند دعا برای سلامتی امام، انتظار فرج، شناخت و معرفی فضائل امام مهدی(عج)، توسل و انجام برخی اعمال مستحبی به نیابت از او توصیه شدهاند. درباره امکان دیدار با امام مهدی در غیبت کبرا نیز میان عالمان شیعه اختلاف نظر وجود دارد و گزارشهایی درباره چنین دیدارهایی نقل شده است
جایگاه عصر غیبت در باورهای شیعی
طبق اعتقادات شیعیان دوازدهامامی، عصر غیبت دورهای از تاریخ امامت است که در آن امام مهدی(عج) از دیدگان عموم مردم پنهان است.[۱] به گفته پژوهشگران، در روایاتی از پیامبر اسلام(ص) و امامان معصوم(ع)، وقوع غیبت امام مهدی(عج) و حوادث و وضعیت شیعیان در دوران غیبت پیشبینی شده است.[۲]
دو دوره عصر غیبت
دوران غیبت امام مهدی(عج) در منابع شیعه به دو دوره تقسیم میشود: غیبت صُغرا (کوتاهمدت) و غیبت کُبرا (طولانیمدت).[۳] به گفته علامه طباطبایی، غیبت صغری از سال ۲۶۰ق تا ۳۲۹ق به طول انجامید. در این دوره، ارتباط شیعیان با امام مهدی از طریق چهار نماینده خاص و شبکه وکالت برقرار بود و در برخی منابع نیز از دیدارهای خصوصی با امام گزارش شده است.[۴] با درگذشت علی بن محمد سَمُری چهارمین نایب خاص در سال ۳۲۹ق غیبت کبرا آغاز شد.[۵] در این دوره، علاوه بر نواب اربعه، افراد دیگری نیز مدعی نیابت یا ارتباط ویژه با امام مهدی(عج) شدند که در منابع شیعه این ادعاها مردود دانسته شده و درباره مدعیان دروغین نیابت هشدار داده شده است.
در غیبت کبرا، نیابت خاص پایان یافت و فردی به عنوان نایب خاص امام مهدی(عج) منصوب نشد.[۶] بر اساس توقیعی از امام مهدی(عج)، این دوره تا زمانی که خداوند اجازه ظهور دهد ادامه خواهد داشت.[۷] در این دوران هیچکس به عنوان نایب خاص امام مهدی(عج) منصوب نشده است.[۸] در منابع شیعه، ظهور امام مهدی(عج) پایان این دوره و آغاز مرحله ظهور دانسته شده است.[۹] با اینحال در بعضی از روایات شیعه از تعیین زمان ظهور یا تاریخ دقیق پایان عصر غیبت نهی شده است.[۱۰]
ویژگیهای دوران غیبت
به گفته پژوهشگران، در روایات شیعه، دوران غیبت دورهای همراه با آزمونها و دشواریهای دینی و اجتماعی معرفی شده است. در این روایات، تمسک به اهلبیت(ع)، صبر و تقوا از راههای پایداری در برابر این دشواریها دانسته شده است.[۱۱]
دشواری دینداری
در برخی روایات، پایبندی به دین در دوران غیبت بسیار دشوار توصیف شده است.[۱۲] در روایتی از امام صادق(ع)، دینداری در این دوره به تراشیدن درخت خاردار با دست تشبیه شده است.[۱۳] همچنین در روایتی از امام حسین(ع) نقل شده که در زمان غیبت امام مهدی(عج) برخی از مردم مرتد میشوند و برخی دیگر بر دین ثابت میمانند، و کسی که در زمان غیبت در برابر این آسیب صبر کند، مانند کسی است که همراه پیامبر(ص) جنگیده است.[۱۴]
آزمون و سختیها
طبق دیدگاه برخی پژوهشگران، در دوران غیبت، منتظران واقعی با قحطیها، فقر و کاهش نعمتها، آزموده میشوند تا وابستگیشان به دنیا از بین برود.[۱۵] همچنین تشخیص حق در دوران غیبت به شدت سخت میشود.[۱۶] همچنین دگرگونی ارزشهای اخلاقی و رواج گناه از دیگر ویژگیهایی دانسته شده که برای این دوره در روایات ذکر شده است.[۱۷]
تفرقه میان شیعیان
تفرقه در میان شیعیان نیز از ویژگیهای عصر غیبت دانسته شده است. پژوهشگران، دوری شیعیان از قدرت سیاسی و اختلافات ناشی از مباحث کلامی و برداشتهای متفاوت از قرآن و حدیث را از عوامل شکلگیری انشعابات در میان شیعیان دانستهاند. غلو درباره امامان نیز از دیگر زمینههای شکلگیری برخی فرقههای شیعه دانسته شده است.[۱۸]
سرگردانی شیعیان در آغاز غیبت
پس از شهادت امام حسن عسکری(ع) در سال ۲۶۰ق، بیشتر شیعیان از وجود فرزند او آگاهی نداشتند. این وضعیت موجب سرگردانی و حیرت آنان درباره جانشین امام حسن عسکری(ع) شد.[۱۹] در این دوره، درباره وجود، تولد و امامت امام مهدی(عج) دیدگاههای متفاوتی در میان شیعیان پدید آمد و انشعاباتی شکل گرفت. جریان اصلی امامیه با رهبری عثمان بن سعید عمری و حمایت خاندان نوبختی و برخی از نزدیکان امام حسن عسکری(ع)، مانند همسر و عمه او، امامت امام مهدی(عج) را پذیرفت.[۲۰]
جایگاه فقیهان در عصر غیبت کبرا
با آغاز غیبت کبرا، نیابت خاص پایان یافت و در فقه شیعه نظریه نیابت عام فقیهان مطرح شد.[۲۱] بر اساس این نظریه، فقیهان واجد شرایط در دوره غیبت در برخی امور دینی و اجتماعی عهدهدار وظایفی از جانب امام دانسته شدهاند.[۲۲] درباره حدود اختیارات فقیهان در عصر غیبت دیدگاههای مختلفی در فقه شیعه شکل گرفته است.
امام خمینی با طرح نظریه ولایت فقیه، برای فقیه جامعالشرایط در دوره غیبت اختیارات گستردهای قائل شد. از نظر او، غیبت به معنای تعطیلی احکام اسلامی نیست و تشکیل حکومت اسلامی بر عهده فقیهان است.[۲۳] از نظر او، فقیه جامعالشرایط همان اختیارات حکومتی پیامبر(ص) و امامان را دارد.[۲۴] بر اساس فتوای امام خمینی، حاکم اسلامی میتواند برای حفظ مصالح عمومی مقررات و مجازاتهای بازدارنده وضع کند.[۲۵]
با آغاز غیبت کبرا، عالمان شیعه نقش بیشتری در هدایت دینی و پاسخگویی به مسائل شرعی پیدا کردند. در این دوره، مراکز علمی شیعه در شهرهایی مانند بغداد، نجف و حله گسترش یافت و تألیف آثار فقهی، کلامی و روایی درباره امامت و غیبت رونق گرفت.
تکالیف شیعیان
در منابع شیعه برای دوران غیبت وظایفی برای شیعیان ذکر شده است.[۲۶] دعا برای سلامتی امام، انتظار فرج، معرفی فضائل امام مهدی(عج)، تسلیمبودن در برابر ظهور، تعییننکردن زمان ظهور، توسل و طلب شفاعت، دعوت مردم به سوی امام و انجام برخی اعمال مستحبی به نیابت از او ازجمله این وظایف دانسته شده است.[۲۷]
انتظار فرج از مهمترین وظایف شیعیان در عصر غیبت و در برخی روایات از برترین عبادتها دانسته شده است.[۲۸] محمد محمدی اشتهاردی انتظار فرج را به معنای اعمالی که زمینهساز ظهور امام زمان هستند، برمیشمارد.[۲۹] از نظر او اعمالی همچون زهد، رعایت اخلاق و احترام به حقوق دیگران، زندگی بر اساس همکاری اجتماعی و توجه به مستضعفان ازجمله اعمالی هستند که مصداق انتظار فرج قلمداد میشوند.[۳۰]
دیدار با امام مهدی در عصر غیبت
درباره امکان دیدار با امام مهدی(عج) در دوران غیبت کبرا میان عالمان شیعه اختلاف نظر وجود دارد.[۳۱] گروهی با استناد به برخی روایات، امکان چنین دیداری را نپذیرفتهاند.[۳۲] برای مثال فیض کاشانی در کتاب نوادر الأخبار، روایتی از امام صادق(ع) نقل میکند که ادعای دیدار امام مهدی قبل از خروج سفیانی و صیحه آسمانی، کذب است.[۳۳]
در مقابل، گروهی از عالمان شیعه همچون علامه حلی، مقدس اردبیلی، شیخ حر عاملی، شیخ مرتضی انصاری، سید شهابالدین مرعشی نجفی، آخوند خراسانی، محمدحسین نائینی و محدث نوری، دیدار با امام مهدی را در دوره غیبت کبرا ممکن دانستهاند و گزارشهایی نیز در اینباره نقل شده است.[۳۴] به گفته برخی پژوهشگران، گزارشهای قابل اعتماد از ملاقات با امام مهدی(عج) بسیار نادر و کوتاه بوده و اغلب در شرایط اضطرار و مشقت رخ داده است؛ همچنین در بسیاری از این گزارشها، ملاقاتکننده امام را در هنگام دیدار نشناخته و پس از آن نیز از افشای ماجرا خودداری کرده است.[۳۵]
پانویس
- ↑ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی...، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت(ع)، ۱۳۸۲ش، ج۵، ص۳۹۶.
- ↑ احمدی، امام مهدی(ع) امید زندگی، ۱۳۹۳ش، ص۱۱۵.
- ↑ طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۸ش، ص۱۹۴.
- ↑ طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۸ش، ص۱۹۴.
- ↑ طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۸ش، ص۱۹۴.
- ↑ مظفری، آینده جهان در نگاه ادیان، ۱۳۸۵ش، ص۸۵.
- ↑ شیخ صدوق، کمالالدین و تمامالنعمة، ۱۳۵۴ش، ج۲، ص۵۱۶.
- ↑ مظفری، آینده جهان در نگاه ادیان، ۱۳۸۵ش، ص۸۵.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۸، ص۲۰۱.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۳۶۸.
- ↑ مظفری، آینده جهان در نگاه ادیان، ۱۳۸۵ش، ص۸۶.
- ↑ مظفری، آینده جهان در نگاه ادیان، ۱۳۸۵ش، ص۸۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۳۳۵.
- ↑ حر عاملی، إثبات الهداة، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۵۱.
- ↑ علیانسب و علیانسب، «فلسفه ابتلائات دوران غیبت...»، ص۵۸-۵۹.
- ↑ علیانسب و علیانسب، «فلسفه ابتلائات دوران غیبت...»، ص۶۱.
- ↑ علیانسب و علیانسب، «فلسفه ابتلائات دوران غیبت...»، ص۵۶.
- ↑ کوشکی و احمدی کچایی، «بررسی فرقهگرایی امامیه...»، ص۷۹-۸۰.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ش، ص۱۰۵-۱۰۹؛ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۳۳۶؛ حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۱۳۷۷ش، ص۱۰۲.
- ↑ مدرسی طباطبایی، مکتب در فرایند تکامل، ۱۳۸۸ش، ص۱۶۱-۱۶۲.
- ↑ سند، دعوی السفارة فی الغیبة الکبری، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۸۳.
- ↑ سند، دعوی السفارة فی الغیبة الکبری، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۸۳-۹۲.
- ↑ امام خمینی،ولایت فقیه، ۱۳۴۳ش، ص۵۰.
- ↑ امام خمینی،ولایت فقیه، ۱۳۴۳ش، ص۵۰.
- ↑ خمینی، استفتائات، ۱۳۹۲ش، ج۱۰، ص۷۳-۷۴، سؤال ۱۱۴۰۰.
- ↑ موسوی اصفهانی، مکیال المکارم، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۱۲۳-۴۸۱.
- ↑ میرزایی، «وظایف و تکالیف شیعیان در دوران غیبت»، ص۵-۹.
- ↑ اشتهاردی، حضرت مهدی(ع) فروغ تابان ولایت، ۱۳۷۸ش، ص ۱۲۵.
- ↑ اشتهاردی، حضرت مهدی(ع) فروغ تابان ولایت، ۱۳۷۸ش، ص ۱۲۵.
- ↑ اشتهاردی، حضرت مهدی(ع) فروغ تابان ولایت، ۱۳۷۸ش، ص ۱۲۵-۱۴۰.
- ↑ جمعی از نویسندگان، چشم به راه مهدی(ع)، ۱۳۷۸ش، ص۴۲.
- ↑ جمعی از نویسندگان، چشم به راه مهدی(ع)، ۱۳۷۸ش، ص۴۲-۴۳.
- ↑ فیض کاشانی، نوادر الاخبار، ۱۳۷۲ش، ص۲۳۲.
- ↑ جمعی از نویسندگان، چشم به راه مهدی(ع)، ۱۳۷۸ش، ص۷۳؛ کارگر، مهدویت (دوران ظهور), ۱۳۸۸ش، ص۷۹-۹۳.
- ↑ میرزایی، «وظایف و تکالیف شیعیان در دوران غیبت»، ص ۵-۶.
منابع
- احمدی، حبیبالله، امام مهدی(ع) امید زندگی، قم، فاطیما، ۱۳۹۳ش.
- امام خمینی، سید روحالله، استفتائات امام خمینی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، ۱۳۹۲ش.
- امام خمینی، سید روحالله، ولایت فقیه: حکومت اسلامی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۴۳ش.
- جمعی از نویسندگان مجله حوزه، چشم به راه مهدی(ع)، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۸ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۸۳ش.
- حسین، جاسم، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ترجمه سید محمدتقی آیتاللهی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۷ش.
- سند، محمد، دعوی السفارة فی الغیبة الکبری (دراسه استدلالیه)، ج۱، قم، مرکز فقه الائمة الاطهار(ع)، ۱۴۳۱ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، کمالالدین و تمام النعمة، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۵۴ش.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، محبین، ۱۴۲۶ق/۱۳۸۴ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۳ش.
- علیانسب، سید حسین و سید ضیاءالدین علیانسب، «فلسفه ابتلائات دوران غیبت و کیفیت تاثیر آنها بر توانمندسازی یاوران امام مهدی(عج)»، نشریه پژوهشهای مهدوی، شماره ۳۲، بهار ۱۳۹۹ش.
- کارگر، رحیم، مهدویت (دوران ظهور)، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۸۸ش.
- فیض کاشانی، محمد بن شاهمرتضی، نوادر الأخبار فیما یتعلق بأصول الدین، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی،۱۳۷۲ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة. ۱۳۶۳ش.
- کوشکی، فرشته؛ احمدی کچایی، مجید، «بررسی فرقهگرایی امامیه پس از شهادت امام عسکری»، پژوهشهای مهدوی، دوره ۷، شماره ۴، بهار ۱۳۹۸.
- محمدی اشتهاردی، محمد، حضرت مهدی علیه السلام فروغ تابان ولایت، قم، مسجد مقدس جمکران، ۱۳۸۷ش.
- محمدی ریشهری، محمد، دانشنامه امام مهدی(عج) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۳ش.
- مدرسی طباطبایی، سید حسین، مکتب در فرایند تکامل: نظری بر تطور مبانی فکری تشیع در سه قرن نخستین، ترجمه هاشم ایزدپناه، تهران، کویر، ۱۳۸۸ش.
- مظفری، آیت، آینده جهان در نگاه ادیان، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۸۵ش.
- موسوی اصفهانی، سید محمدتقی، مکیال المکارم فی فوائد الدعاء للقائم، قم، مؤسسة الإمام المهدی، ج۲، ۱۴۲۸ق.
- میرزایی، رضاعلی، «وظایف و تکالیف شیعیان در دوران غیبت»، نشریه پیام، شماره ۱۰۲، پاییز ۱۳۸۹ش.
- نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، تصحیح محمدصادق آلبحرالعلوم، نجف، المکتبة المرتضویة، ۱۳۵۵ش.
- مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهلبیت(ع)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت(ع)، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهلبیت(ع)، زیر نظر سید محمود هاشمی شاهرودی، ۱۳۸۲ش.
- Arjomand, Said Amir, ḠAYBA, Encyclopædia Iranica, 2024.
- Madelung, Wilferd, al-Mahdī, The Encyclopaedia of Islam (Second Edition), Leiden: Brill, 1986.