عصر حیرت
عصر حیرت به دورهای گفته میشود که شیعیان، پس از شهادت امام یازدهم(ع)، در شناسایی امام بعدی دچار سرگردانی و تفرقه شدند. با شهادت امام حسن عسکری(ع) در سال ۲۶۰ق، و بهدلیل مخفیماندن ولادت امام دوازدهم، جامعه شیعه به گروههای مختلفی تقسیم گردید. در روایات نیز به این مقطع بحرانی از تاریخ تشیع اشاره شده است. عالمان شیعه در آن دوران، با روشنگری، اقدامات فرهنگی و تألیف کتابهایی در این زمینه، کوشیدند جامعه شیعه را در آن شرایط دشوار هدایت کنند.
معرفی دوران حیرت و علل ایجاد آن
«عصر حیرت» عنوانی است برای دوره پس از شهادت امام حسن عسکرى(ع)[۱] که در آن، شیعیان در شناخت امام بعدی دچار سرگشتگی شدند و جامعه شیعه با تفرقه مواجه گردید.[۲] برخی عالمان شیعه همچون ملا محمدصالح مازندرانی،[۳] محدث نوری،[۴] ابوالحسن شعرانی[۵] و سید ابوالقاسم خویی[۶] این دوره را با عنوان «عصر حیرت» یاد کردهاند.
بر اساس منابع حدیثی شیعه، در پارهای از روایات، عصر حیرت همزمان با دوره غیبت امام دوازدهم دانسته شده است. این احادیث که از امامان پیشین نقل شده، از وقوع غیبتی حتمی برای امام مهدی(عج) خبر میدهند که در پی آن، گروهی از مؤمنان در شناخت امام خود دچار تحیّر و سرگردانی خواهند شد.[۷]
براساس منابع فهرستی، در متون کتابهای قرن سوم نیز عنوان «الحیرة» بهکار رفته است.[۸] بهگفته محدث نوری، عنوان «الحیرة» اشاره به دوران حیرت پس از شهادت امام حسن عسکری(ع) دارد.[۹]
زمینههای ایجاد عصر حیرت
بر پایه منابع تاریخی، امام حسن عسکری(ع) فرزند خویش را جز به چند تن از خواص اصحاب و نزدیکان خود، به دیگران نشان نداد و معرفی نکرد.[۱۰] از این رو، هنگام شهادت وی، جز همان چند نفر، کسی از وجود فرزندی برای او آگاه نبود.[۱۱]
از سوی دیگر، امام عسکری(ع) بهدلیل شرایط سیاسی، در وصیتنامه خود تنها از مادر خویش نام برده بود.[۱۲] این امر موجب شد برخی از شیعیان گمان کنند که امام عسکری(ع) فرزندی ندارد.[۱۳]
بر اساس گزارشها، در میان شیعیان دو گروه اصلی شکل گرفت: گروهی طرفدار امامت جعفر، برادر امام عسکرى(ع) و گروهی دیگر طرفدار امامت حضرت مهدى(عج)، فرزند امام عسکرى(ع). افزون بر این دو، گروههای فرعیتری نیز پدید آمدند که شمار آنها تا بیست فرقه نیز گفته شده است و این نابسامانی، وضعیت پیچیدهای را بر جامعه شیعه تحمیل کرد.[۱۴]
بهگفته برخی پژوهشگران، افزون بر اختلافات درونی شیعیان، خودِ غیبت امام مهدی(ع) نیز تردیدهایی پدید آورد و به معضلات اعتقادی و بحرانهای اجتماعی دامن زد.[۱۵]
روشنگری عالمان در دوره حیرت
به اعتقاد برخی پژوهشگران، عالمان دوره غیبت صغری، برای حل بحران مهدویت و رفع شبهات از ذهن شیعیان، دست به تألیف کتابهای مستقل در این موضوع زدند.[۱۶] از جمله مهمترین این کتابها، الامامة و التبصرة من الحیرة اثر علی بن بابویه است.[۱۷] همچنین کتاب الغیبة و کشف الحیرة[۱۸] از محمد بن ابراهیم نعمانی، کتاب الغیبة و کشف الحیرة[۱۹] از سلامة بن محمد ارزنى، و کتاب الغیبة و الحیرة[۲۰] از عبداللّه بن جعفر حمیرى از دیگر نمونههای این دستهاند. نام کامل کمال الدین اثر شیخ صدوق نیز «کمال الدین و تمام النعمة فى اثبات الغیبة و کشف الحیرة» است.[۲۱]
پانویس
- ↑ کاظمی، حیرتها و هدایتها، ۱۳۹۶ش، ص۱۱۴.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ش، ص۱۰۵-۱۰۹؛ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۳۳۶؛ حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۱۳۷۷ش، ص۱۰۲.
- ↑ مازندرانی، شرح اصول کافی، ۱۳۸۲ق، ج۷، ص۳۶۱
- ↑ محدث نوری، خاتمه مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۴۴.
- ↑ مازندرانی، شرح اصول کافی، ۱۳۸۲ق، ج۷، ص۳۶۰
- ↑ خویی، معجم رجال الحديث، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۲۶۶.
- ↑ مجلسى، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۱، ص۱۰۱، ۱۱۸، ۱۴۲ و ۱۵۸؛ شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ص۲۸۶، ۲۸۷و۳۰۴.
- ↑ پاک، فرهنگ و تمدن اسلامی در قم قرن سوم هجری، ۱۳۸۴ش، ص۹۴.
- ↑ محدث نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۲۲، ص۴۴.
- ↑ جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ص۱۰۲، با اندکی تلخیص.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ص۱۰۵؛ الارشاد، ج۲، ص۳۳۶؛ ابن شهر آشوب، المناقب، ج۴، ص۴۲۲.
- ↑ شیخ صدوق، کمال الدین، ج۲، ص۵۰۷.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ش، ص۱۰۵-۱۰۹؛ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۳۳۶.
- ↑ مدرسی طباطبایی، مکتب در فرایند تکامل، بیتا، ص۱۰۰و۱۱۳.
- ↑ جمعی از نویسندگان، جستارهایی در مدرسه کلامی قم، ۱۳۹۵ش، ص۱۸۷؛ مدرسى طباطبایی، مکتب در فرایند تکامل، بیتا، ص۱۳۵-۱۳۸.
- ↑ جمعی از نویسندگان، جستارهایی در مدرسه کلامی قم، ۱۳۹۵ش، ص۱۸۸.
- ↑ پاک، فرهنگ و تمدن اسلامی در قم قرن سوم هجری، ۱۳۸۴ش، ص۹۴.
- ↑ نجاشی، رجال نجاشی، بیتا، ص۲۸۰.
- ↑ نجاشی، رجال نجاشی، بیتا، ص۱۳۷.
- ↑ نجاشی، رجال نجاشی، بیتا، ص۱۵۲.
- ↑ شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ص۳۳۲؛ شیخ صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۱۸۷؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا (علیه السلام)، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۵۴.
منابع
- پاک، محمدرضا، فرهنگ و تمدن اسلامی در قم قرن سوم هجری، قم، انتشارات زائر، ۱۳۸۴ش.
- جمعی از نویسندگان، جستارهایی در مدرسه کلامی قم، قم، مؤسسه فرهنگی دارالاحدیث قم، ۱۳۹۵ش.
- حسین، جاسم، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ترجمه سید محمدتقی آیتاللهی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۷ش.
- خویی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحديث، قم، دفتر آیهاللهالعظمیالخوئی، ۱۴۰۹ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، الخصال، مصحح علی اکبر غفارى، على اكبر، قم، جامعه مدرسين، ۱۳۶۲ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، مصحح مهدی لاجوردى، تهران، نشر جهان، ۱۳۷۸ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، کمالالدین و تمام النعمة، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۵ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، محبین، ۱۴۲۶ق/۱۳۸۴ش.
- کاظمی، روحالله، حیرتها و هدایتها: شیعیان عصر حضور و تشخیص مصداق امام، قم، بنیاد فرهنگی امامت، ۱۳۹۶ش.
- مازندرانى، محمد صالح بن احمد، شرح الكافي- الأصول و الروضة، مصحح ابوالحسن *شعرانى، تهران، المكتبة الإسلامية، ۱۳۸۲ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- محدث نورى، حسين بن محمد تقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، مصحح مؤسسة آل البيت عليهم السلام، قم، مؤسسة آل البيت عليهم السلام، ۱۴۰۸ق.
- مدرسی طباطبایی، مکتب در فرایند تکامل، نیوجرسی آمریکا، مؤسسۀ انتشاراتی داروین، بیتا.
- نجاشی، احمد، رجال نجاشی، قم، مکتبة الداوری، بیتا.
- نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، تصحیح محمدصادق آلبحرالعلوم، نجف، المکتبة المرتضویة، ۱۳۵۵ق.