حرم عبدالعظیم حسنی
 | |
| نام | آستانه حضرت عبدالعظيم |
|---|---|
| استان | تهران |
| شهرستان | ری |
| بخش | مرکزی |
| اطلاعات اثر | |
| کاربری کنونی | زیارتی |
| دیرینگی | صفویان |
| دورهٔ ساخت اثر | صفویان، ایلخانان، دوره قاجار |
| اطلاعات ثبتی | |
| شماره ثبت | ۴۰۶ |
| تاریخ ثبت ملی | ۱۱ بهمن ۱۳۳۴ |
| اطلاعات بازدید | |
| امکان بازدید | دارد |
حرم عبدالعظیم حسنی مشهور به حرم شاه عبدالعظیم حسنی محل دفن عبدالعظیم حسنی، از راویان حدیث شیعه در قرن سوم هجری است. براساس منابع تاریخی، وی در شهر ری درگذشت و در محلی موسوم به «مسجد شجره» به خاک سپرده شد. گزارشها حاکی است که این حرم در آغاز در باغی خارج از محدوده شهر ری (دروازه باطان) قرار داشته و بهتدریج توسعه یافته است؛ بهگونهای که مجموعهای از صحنها، رواقها و بناهای وابسته، از جمله بقاع امامزادگان حمزه(ع) و طاهر(ع)، در پیرامون آن شکل گرفته است.
به گفته کارشناسان تاریخی و معماری، کهنترین بخشهای شناختهشده این آستانه به دوره سلجوقی بازمیگردد و نام مجدالملک براوستانی، وزیر شیعه سلجوقیان، در منابع بهعنوان بانی یا واقف بخشی از این مجموعه ذکر شده است. گزارشهای معماری نشان میدهد ساختار کنونی حرم عمدتاً حاصل بازسازیها و توسعههای دورههای صفوی و قاجار است و بخشهایی از آن در دورههای مختلف از جمله آلبویه و سلجوقی دستخوش نوسازی شده است. همچنین ضریح، صندوق مرقد، گنبد و گلدستهها در دورههای صفوی، قاجار و پهلوی تکامل یافته و به شکل کنونی رسیدهاند.
براساس اسناد تاریخی، صحنها، ایوانها، رواقها و مساجد پیرامونی حرم عمدتاً در دورههای صفوی و قاجار شکل گرفته یا بازسازی شدهاند. در این میان، ایوان شمالی و جنوبی، رواق بالاسر، و مسجد زنانه از مهمترین اجزای تاریخی مجموعه به شمار میروند. همچنین منابع از وجود کتابخانه، موقوفات گسترده و مجموعهای از شخصیتهای مدفون در این آستانه گزارش دادهاند که شامل امامزادگان، عالمان، سیاستمداران و چهرههای تاریخی ایران و تشیع همچون ابوالفتوح رازی، ناصرالدین شاه قاجار، ستارخان، سید محمد طباطبایی سنگلجی، محمدرضا مهدوی کنی، مجتبی تهرانی، حسین سلامی و محمدمهدی طهرانچی است. موقوفات این مجموعه نیز از دورههای نخستین اسلامی ثبت شده و طی فرمانهای حکومتی، بهویژه در دوره صفوی، سامان یافته و گسترش پیدا کرده است.
پیشینه تاریخی و روند شکلگیری آستان حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)
براساس منابع تاریخی، عبدالعظیم حسنی(ع)، از راویان حدیث شیعه در قرن سوم هجری بود[۱] که در شهر ری درگذشت[۲] و در آرامگاهی که بهدلیل رؤیای پیامبر(ص) «مسجد شجره» نامیده میشود، به خاک سپرده شد.[۳] این حرم که در ابتدا در باغی خارج از شهر (محدوده دروازه باطان) قرار داشت،[۴] بهتدریج گسترش یافته و امروزه مجموعهای از صحنها و بناهای وابسته، از جمله آرامگاههای امامزادههای حمزه و طاهر را در بر گرفته است.
به گفته پژوهشگران معماری، قدیمیترین سند شناختهشده درباره بنای نخستین حرم، کتیبه سردر آجری حرم است که در منابع به مجدالملک قمی براوستانی، وزیر دوره سلجوقی، منسوب شده است. همچنین گزارشهایی از تعمیر یا بازسازی بقعه در نیمه دوم سده سوم هجری به دست محمد بن زید داعی علوی در منابع تاریخی آمده است. پژوهشهای معماری نیز نشان میدهد که بخشهایی از ساختار کنونی حرم به دوره آلبویه تعلق دارد و این بنا در دوره سلجوقیان بازسازی و نوسازی شده است.[۵]
معماری و تحولات حرم
بر پایه یافتههای معماری، کهنترین بخش شناختهشده حرم عبدالعظیم(ع) به دوره سلجوقی بازمیگردد. قدیمیترین گزارش موجود درباره این بنا به مجدالملک ابوالفضل اسعد بن محمد براوستانی، وزیر برکیارق سلجوقی، منسوب است که از آبادانی و موقوفات این مکان یاد کرده است.[۶] همچنین در مرمتهای سال ۱۳۴۷ش، بقایای دیوارهای آجری، سفالها و کتیبهای کشف شد که نام مجدالملک را بهعنوان بانی حرم نشان میداد و انتساب بنای اولیه به دوره سلجوقی را تأیید میکرد.[۷] درِ آهنی کهن حرم نیز با وجود تاریخ صفوی (۹۴۵ق)، از نظر کارشناسان دارای منشأ سلجوقی است.[۸]
براساس شواهد تاریخی، بقعههای حضرت عبدالعظیم(ع) و امامزاده حمزه(ع) در آغاز مستقل بودند، اما در قرن نهم هجری همراه با بناهای پیرامونی به مجموعهای واحد تبدیل شدند که کتیبههای چوبی مورخ ۸۴۸ق مؤید آن است.[۹]
گزارشها نشان میدهد بنای کنونی حرم عمدتاً به دوره صفوی تعلق دارد. این بنا با نقشهای چهارضلعی و ساختاری متشکل از فیلگوشها به فضای هشتضلعی و شانزدهضلعی تبدیل میشود؛ الگویی که در معماری سلجوقی رایج بوده است.[۱۰] حرم از چهار سو به رواقها راه دارد و درگاه اصلی آن در ضلع شمالی قرار گرفته است.[۱۱]
فضای داخلی حرم با ازارههای مرمر و آینهکاریهایی که به فرمان ناصرالدینشاه در سال ۱۲۷۳ق اجرا شد، آراسته شده است. فیلگوشهای آینهکاریشده، کتیبههای حدیثی، درهای منبتکاریشده و دیوار آجری تاریخی از مهمترین عناصر تزئینی آن به شمار میروند.[۱۲] همچنین احتمال داده شده است که در دیوار جنوبی حرم محرابی قدیمی وجود داشته که بعدها به دالانی متصل به ایوان امامزاده حمزه(ع) تبدیل شده است.[۱۳]
ضریح مرقد حضرت عبدالعظیم(ع)
به گفته پژوهشگران معماری، کهنترین سند موجود درباره ضریح مرقد حضرت عبدالعظیم(ع)، فرمان شاه طهماسب اول در سال ۹۵۰ق/۱۵۴۳م است که نشاندهنده این است که مزار تا آن زمان فاقد ضریح بوده و به دستور شاه، ضریحی چوبی برای آن ساخته شد.[۱۴] گفته شده که این ضریح احتمالاً تا اواخر دوره صفوی و اوایل دوره قاجار باقی ماند و در دوره فتحعلیشاه قاجار با ضریحی نقرهای جایگزین شد.[۱۵] و بعدها در زمان ناصرالدینشاه نیز مورد تعمیر و بازسازی قرار گرفت.[۱۶]
گزارش شده است که ضریح نقرهای در سال ۱۳۲۸ش بهدلیل فرسودگی مرمت و بر روی سکویی از سنگ مرمر نصب شد. با وجود این، بخشهای اصلی، کتیبهها و اشعار آن حفظ گردید.[۱۷]
ضریح کنونی ۳٫۸۷ متر طول، ۲٫۹۵ متر عرض و ۲٫۴۰ متر ارتفاع دارد و دارای ۱۴ دهانه مشبک است. بر حاشیه بالایی آن «سوره الرحمن» به خط ثلث نگاشته شده و در زیر آن اشعاری فارسی درباره ساخت ضریح در دوره فتحعلیشاه و تعمیر آن در عهد ناصری دیده میشود. همچنین ۶۴ گلدان زرین و چهار گلدان بزرگتر در گوشههای ضریح نصب شده است.
صندوق مزار
براساس گزارشهای تاریخی، صندوق چوبی مرقد عبدالعظیم(ع) از آثار نفیس این آستانه به شمار میرود. این صندوق در سال ۷۲۵ق به دستور خواجه نجمالدین محمد، در دوره ابوسعید ایلخان، توسط یحیی بن محمد اصفهانی ساخته شد.[۱۸] کتیبه صندوق نیز به بازسازی مرقد به دست بانی آن اشاره دارد.[۱۹] گزارش شده است که این صندوق پس از فرسودگی، در سال ۱۳۲۹ش توسط محمد صنیع خاتم مرمت شد و امروزه با ابعاد ۲٫۵۸ در ۱ متر و ارتفاع ۱٫۲۰ متر بر روی مزار قرار دارد.[۲۰]
گنبد و گلدستههای حرم
براساس منابع تاریخی، گنبد حرم عبدالعظیم(ع) نخستینبار به دستور مجدالملک براوستانی و بهصورت دو جداره ساخته شد و در دوره شاهطهماسب صفوی تغییر شکل یافت.[۲۱] این گنبد در سال ۱۲۷۰ق به فرمان ناصرالدینشاه قاجار طلاکاری شد.[۲۲] گنبد کنونی دارای پوشش داخلی آینهکاری، دو ردیف کتیبه در نمای بیرونی و ارتفاعی حدود ۱۲ متر است.
همچنین گزارش شده است که دو گلدسته حرم نیز همزمان با طلاکاری گنبد و به دستور ناصرالدینشاه ساخته شدهاند. این گلدستهها بر پایههای آجری مربعشکل استوار شده و ارتفاع آنها به حدود ۲۴ متر میرسد. بخش استوانهای هر گلدسته قطری نزدیک به ۲ متر دارد و دسترسی به آنها از طریق پلکانهای داخلی مستقل امکانپذیر است.[۲۳]
صحنها، ایوانها و فضاهای پیرامونی حرم حضرت عبدالعظیم(ع)
براساس مستندات تاریخی، ساختار صحنها و ایوانهای پیرامون حرم عمدتاً متعلق به دورههای صفوی و قاجار است. در این میان، ایوان بزرگ شمالی که در عصر ناصرالدینشاه ساخته شده، طبق کتیبههای موجود در دوره بعد به فرمان میرزا ابراهیمخان امینالسلطان و فرزندش میرزا علیاصغرخان در سال ۱۸۹۱م تکمیل شده است.[۲۴] این ایوان دارای ۱۰ ستون سنگی و ازاره مرمرین است و بر پایه برخی شواهد، در محل پیشین مسجدی با نام «جنتسرا» بنا شده است.[۲۵] همچنین ایوان جنوبی حرم ریشه در دوره شاهطهماسب صفوی (۱۵۳۷م) دارد[۲۶] و در دوره قاجار به دستور ناصرالدینشاه توسط میرزاآقاخان نوری بازسازی و آینهکاری شده است.[۲۷] افزونبر این، صحنهایی مانند صحن ناصری، باغ طوطی و باغ علیجان نیز در اسناد تاریخی بهعنوان بخشهای مجموعه آستانه ثبت شدهاند.
در بخش شرقی حرم مسجدی موسوم به «مسجد زنانه» یا «پایینپا» از دوره صفوی وجود داشته که در گذشته ورودی اصلی حرم بوده و بعدها به مسجد تبدیل شده است.[۲۸] همچنین کتیبهها نشان میدهد که در بخش شمالی نیز مسجدی به نام جنتسرا وجود داشته که احتمالاً با رواق کنونی میان ایوان شمالی و حرم تطبیق داده میشود.[۲۹] این رواق دارای کاشیکاری معرق، آینهکاری گسترده و دری چوبی متعلق به دوره تیموری با تاریخ ۹۰۴ق است و از طریق درهای زرین به حرم مرتبط میشود.
موزه و خزانه
بر پایه اسناد موجود، قدیمیترین گزارش مستند درباره خزانه آستان حضرت عبدالعظیم(ع) به فرمانی از شاه طهماسب صفوی، مورخ ۹۵۰ق/۱۵۴۳م، بازمیگردد. وی در این فرمان دستور داد در میان منازل پیرامون آستانه، مکانی مناسب برای احداث خزانهای جدید تعیین شود.[۳۰]
| عنوان اثر | دوره تاریخی (احتمالی) | ویژگیها و توضیحات |
|---|---|---|
| دو در آهنی با کتیبه کوفی | سلجوقی (قرن ۵ و ۶ هـ.ق) | ابعاد ۷۰×۱۲۰ سانتیمتر. دارای کتیبههایی با تاریخ ۹۴۵ق که توسط کارشناسان به خطوط کهنتر نسبت داده شده است. |
| دو در منبتکاری شده | صفوی (دوره شاه اسماعیل اول) | دارای اشعار به خط ثلث برجسته با تاریخ ۹۱۸ق. |
| در منبتکاری شده (مجموعه خزانه) | تیموری (شاهرخ تیموری) | دارای دو کتیبه به خط ثلث با تاریخ ۸۴۸ق. |
| پنجره کاشی مشبک | ساخته شده در ۱۳۰۹ق به دستور امینالسلطان | ابعاد ۱/۵۸×۱/۵۶ متر، متشکل از ۱۲ خشت کاشی. |
| سایر آثار (پرده، فرش، قرآن) | صفوی | شامل پردههای نفیس، قرآنهای خطی، فرشها و روپوشهای زری. |
کتابخانه
اسناد تاریخی از وجود کتابها، قرآنهای خطی و دیگر اشیای وقفی در آستانه حکایت دارد. شاه عباس صفوی در سال ۱۰۳۷ق تعداد ۱۱۹ جلد کتاب به آستانه وقف کرد که بخشی از آنها باقی مانده است.[۳۱] شواهد موجود نشان میدهد که کتابخانه آستانه دستکم از اوایل دوره قاجار فعال بوده و در سال ۱۳۲۴ش ساختمان جدیدی برای آن احداث شده است.[۳۲] کهنترین قرآن خطی شناختهشده آستانه متعلق به سال ۹۴۰ق است. مجموعهای از اسناد، فرامین و وقفنامههای آستانه نیز در کتابخانه نگهداری میشود.[۳۳] این کتابخانه در حال حاضر دارای حدود شش هزار جلد کتاب چاپی و خطی است..
مدفونان در جوار آستانه
در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) و مجموعه وابسته به آن، طیف گستردهای از امامزادگان، عالمان برجسته از فقیهان، مجتهدان و محدثان، عارفان، ادیبان، سیاستمداران، مبارزان ملی و چهرههای تأثیرگذار تاریخ ایران و تشیع به خاک سپرده شدهاند. این مجموعه آرامگاهی شخصیتهایی چون امامزاده حمزة بن موسی الکاظم(ع)، امامزاده طاهر(ع)، ابوالفتوح رازی و ناصرالدین شاه قاجار را در بر میگیرد. همچنین شماری از مبارزان و رهبران جنبش مشروطه، از جمله ستارخان، سید محمد طباطبایی سنگلجی و میرزا حسن آشتیانی، و نیز برخی از چهرههای شاخص پس از انقلاب اسلامی ایران همچون محمدرضا مهدوی کنی، مجتبی تهرانی، محمد محمدی ریشهری و عزیزالله خوشوقت در این مکان مدفوناند. افزونبر این، تعدادی از مقامات بلندپایه دولتی و نظامی، از جمله معاونان رئیسجمهور، وزیران و شخصیتهایی که در عملیاتهای تروریستی جان باختهاند، مانند حسین امیرعبداللهیان، حسین سلامی و محمدمهدی طهرانچی، نیز در این مجموعه به خاک سپرده شدهاند.[۳۴]
تولیت
تولیت آستان عبدالعظیم(ع) از گذشته براساس نظر واقفان تعیین میشد، اما برای نظمبخشی به امور موقوفات، متولیان با تأیید حکومت وقت نیز منصوب میشدند. قدیمیترین سند موجود در این زمینه به فرمان شاه طهماسب صفوی بازمیگردد که تولیت بخشی از موقوفات آستانه را به سید شرفالدین واگذار کرد.[۳۵] از دوره صفویه، تولیت آستانه عمدتاً در خاندان نوادگان سید حسین خاتمالمجتهدین استمرار یافت و این روند تا دوره معاصر ادامه داشت.[۳۶] پس از تشکیل وزارت معارف و اوقاف، تولیت میرزا هدایتالله از همین خاندان تأیید شد و فرزندانش نیز اداره آستانه را بر عهده داشتند.[۳۷] بعد از انقلاب اسلامی، احمد مولایی در سال ۱۳۵۸ش مأمور ساماندهی آستانه شد؛ سپس در سال ۱۳۶۹ش، محمد محمدی ریشهری به حکم رهبر ایران به تولیت آستان منصوب گردید[۳۸] و پس از درگذشت وی در سال ۱۴۰۱ش، سید علی قاضیعسکر عهدهدار این مسئولیت شد.[۳۹]
موقوفات
موقوفات آستان حضرت عبدالعظیم(ع) از سدههای نخستین اسلامی شکل گرفته و در منابع تاریخی و فرمانهای حکومتی بازتاب یافته است. قدیمیترین گزارش موجود، به وقفهایی از سوی مجدالملک براوستانی اشاره دارد.[۴۰] کهنترین سند رسمی نیز فرمان شاه طهماسب صفوی در سال ۹۶۰ق است که در آن فهرست موقوفات آستانه، شامل مزارع و باغهایی در ری، شمیران و شهریار، ثبت شده است. براساس این فرمان، آستانه دارای ۱۶ رقبه وقفی بوده که بخشی از آنها در گذر زمان از تصرف آستانه خارج شده است.[۴۱] مزرعه مبارکآباد (خیرآباد) در ناحیه خوارِ ری، از قدیمیترین موقوفات شناختهشده آستانه به شمار میآید.[۴۲] موقوفات آستانه شامل زمینهای کشاورزی، روستاها، قنوات، ساختمانها و اشیای وقفی بوده است.[۴۳]
نگارخانه
-
سردر آرامگاه حضرت عبدالعظیم در دوران قاجار با نشان سلطان صاحبقران (بانی نوسازی بنا) -
تصویری قدیمی از حرم عبدالعظیم حسنی -
![دیوار بقعه عبدالعظیم حسنی ساختهشده توسط مجدالملک براوستانی، عکس از احمد خامهیار.[۴۴]](http://commons.wikishia.net/w/images/thumb/4/4e/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1_%D8%AD%D8%B1%D9%85_%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B8%DB%8C%D9%85_%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C.jpg/120px-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1_%D8%AD%D8%B1%D9%85_%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B8%DB%8C%D9%85_%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C.jpg)
دیوار بقعه عبدالعظیم حسنی ساختهشده توسط مجدالملک براوستانی، عکس از احمد خامهیار.[۴۴] -
نمایی از حرم عبدالعظیم حسنی -
ضریح حضرت عبدالعظیم -
ضریح حضرت عبدالعظیم حسنی -
صندوق مزار حضرت عبدالعظیم -
گنبد شاه عبدالعظیم -
گلدستههای شاه عبدالعظیم -
گنبد امامزاده طاهر
![دیوار بقعه عبدالعظیم حسنی ساختهشده توسط مجدالملک براوستانی، عکس از احمد خامهیار.[۴۴]](/view/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B1_%D8%AD%D8%B1%D9%85_%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B8%DB%8C%D9%85_%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C.jpg)
پانویس
- ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۲۴۸.
- ↑ طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۱۹۳.
- ↑ نوری، خاتمه مستدرک، ۱۴۱۵ق، ج۴، ۴۰۵.
- ↑ اصطخری، المسالک و الممالک، ۱۳۴۷ش، ص ۱۷۰.
- ↑ کریمان، ری باستان، ۱۳۴۵ش، ص۴۱۹.
- ↑ قزوینی رازی، النقض، ۱۳۵۸ش، ص۲۲۰ و ۵۷۷.
- ↑ پیرنیا، «درگاه و کتیبه آستانه حضرت عبدالعظیم»، ص۴-۶.
- ↑ هدایتی، آستانه ری،مجموعه اسناد و فرامین، ۱۳۴۴ش، ص۲۴.
- ↑ مصطفوی، آثار تاریخی تهران، ۱۳۶۱ش، ص۳۷۳و۳۷۴.
- ↑ مصطفوی، آثار تاریخی تهران، ۱۳۶۱ش، ص۲۹۱.
- ↑ هدایتی، آستانه ری،مجموعه اسناد و فرامین، ۱۳۴۴ش، ص۲۷.
- ↑ مصطفوی، آثار تاریخی تهران، ۱۳۶۱ش، ص۱۶۱.
- ↑ پیرنیا، «درگاه و کتیبه آستانه حضرت عبدالعظیم»، ص۴-۶.
- ↑ هدایتی، آستانه ری،مجموعه اسناد و فرامین، ۱۳۴۴ش، ص۷۹.
- ↑ میرخواند، روضةالصفا، ۱۳۳۹ش، ج۱۰، ص۱۰۶.
- ↑ مصطفوی، آثار تاریخی تهران، ۱۳۶۱ش، ص۱۵۱.
- ↑ مصطفوی، آثار تاریخی تهران، ۱۳۶۱ش، ص۱۵۰-۱۵۱.
- ↑ مصطفوی، آثار تاریخی تهران، ۱۳۶۱ش، ص۱۴۹.
- ↑ هدایتی، آستانه ری، مجموعه اسناد و فرامین، ۱۳۴۴ش، ص۲۳.
- ↑ مصطفوی، آثار تاریخی تهران، ۱۳۶۱ش، ص۱۵۰؛ هدایتی، آستانه ری، مجموعه اسناد و فرامین، ۱۳۴۴ش، ص۲۴.
- ↑ مصطفوی، آثار تاریخی تهران، ۱۳۶۱ش، ص۲۹۱.
- ↑ کریمان، ری باستان، ۱۳۴۵ش، ص۳۹۱.
- ↑ مصطفوی، آثار تاریخی تهران، ۱۳۶۱ش، ص۱۶۱.
- ↑ مصطفوی، آثار تاریخی تهران، ۱۳۶۱ش، ص۱۵۱.
- ↑ مصطفوی، آثار تاریخی تهران، ۱۳۶۱ش، ص۱۵۷.
- ↑ هدایتی، آستانه ری، مجموعه اسناد و فرامین، ۱۳۴۴ش، ص۲۶.
- ↑ کریمان، ری باستان، ۱۳۴۵ش، ص۳۹۱.
- ↑ مصطفوی، آثار تاریخی تهران، ۱۳۶۱ش، ص۲۹۳.
- ↑ مصطفوی، آثار تاریخی تهران، ۱۳۶۱ش، ص۱۵۷.
- ↑ هدایتی، آستانه ری،مجموعه اسناد و فرامین، ۱۳۴۴ش، ص۷۹.
- ↑ کتابخانه مرکزی، فهرست خطی، ج۳، ص۶۴.
- ↑ مصطفوی، آثار تاریخی تهران، ۱۳۶۱ش، ص۱۵۸.
- ↑ مصطفوی، آثار تاریخی تهران، ۱۳۶۱ش، ص۱۵۹.
- ↑ دانشمندان و مشاهیر حرم حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) و شهر ری، پایگاه اطلاعرسانی حدیث شیعه.
- ↑ هدایتی، آستانه ری،مجموعه اسناد و فرامین، ۱۳۴۴ش، ص۹۰۹.
- ↑ ایرانشهر (ذیل اوقاف)، ج۲ ۱۳۳۱-۱۳۳۲.
- ↑ ایرانشهر (ذیل اوقاف)، ج۲، صص۱۳۳۱-۱۳۳۲.
- ↑ انتصاب حجتالاسلام والمسلمین محمدیریشهری به تولیت آستان مقدس حضرت عبدالعظیم الحسنی(ع)، پایگاه اطلاعرسانی آیتالله خامنهای.
- ↑ انتصاب حجتالاسلام قاضیعسکر به تولیت آستان حضرت عبدالعظیم و متعلقات و بقاع وابسته، پایگاه اطلاعرسانی آیتالله خامنهای.
- ↑ قزوینی رازی، النقض، ۱۳۵۸ش، ص۲۲۰.
- ↑ ایرانشهر (ذیل اوقاف)، ۲/۱۳۳۱-۱۳۳۲
- ↑ هدایتی، آستانه ری، ص۹۰، «فرمان شاه طهماسب »، مجموعه اسناد و فرامین.
- ↑ کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد، فهرست میکروفیلمها، ۱/۱۰-۱۲برای سایر موقوفات.
- ↑ خامهیار، «نقش مجدالملک براوستانی قمی در ساخت زیارتگاههای شیعه»، در تارنمای گنجینه.
منابع
- دانشمندان و مشاهیر حرم حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) و شهر ری، پایگاه اطلاعرسانی حدیث شیعه.
- اصطخری، ابراهیم بن محمد، المسالک و الممالک، به کوشش ایرج افشار، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۷ش.
- پیرنیا، محمدکریم، «درگاه و کتیبه آستانه حضرت عبدالعظیم»، مجله باستان شناسی و هنر ایران، سال دوم، شماره ۲، بهاره ۱۳۴۸ش.
- طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، تحقیق جواد قیومی، بیجا، نشر الفقاهة، ۱۴۱۷ق.
- قزوینی رازی، عبدالجلیل، النقض، به کوشش جلال الدین محدث، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۸ش.
- کریمان، حسین، ری باستان، تهران، نشر انجمن آثار ملی، ۱۳۴۵ش.
- مصطفوی، محمدتقی، آثار تاریخی تهران، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۶۱ش.
- میرخواند، محمد بن خاوند شاه، روضة الصفا، اهران، دار الطباعه خاصه جدیدة، ۱۳۳۹ش.
- نجاشی، احمد بن علی، فهرست اسماء مصنفی الشیعه المشتهر بـ رجال النجاشی، تخقیق: موسی شبیری زنجانی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۶ق.
- نوری، میرزاحسین، خاتمه مستدرک الوسائل، قم، نشر آلالبیت، ۱۴۱۵ق.
- هدایتی، محمدعلی، آستانه ری، مجموعه اسناد و فرامین، تهران، بینا، ۱۳۴۴ش.
پیوند به بیرون
- متن و صوت زیارتنامه حضرت عبدالعظیم(ع)
- آستان مقّدس حضرت عبدالعظیم علیه السّلام
- دایرة المعارف بزرگ اسلامی