درس خارج

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

درس خارج، عالی‌ترین سطح دروس حوزه علمیه است. این دوره به صورت سنتی، پس از طی دو دوره مقدمات و سطح آغاز می‌شود. درس خارج، کانون ارائه آخرین دستاوردهای علمی استادان و نیز فرصتی برای آموختن روش اجتهاد و ورزیده شدن در آن است.

درس خارج را می‌توان این‌گونه تعریف کرد: «ارائه استدلالی درس، بدون تکیه بر متن خاص.» در این درس، استاد نظرات مختلف درباره موضوع مورد بحث را مطرح می‌کند و ادله آن را بازگو و نقد می‌نماید و در آخر نظر خود را ارائه می‌دهد.[۱]

اصطلاح درس خارج

درس خارج آخوند خراسانی. در میان شاگردان آیت الله بروجردی، غروی اصفهانی، آقابزرگ تهرانی دیده می‌شوند.

از آن جایی که درس خارج، متن محور نیست و ارائه درس توسط استاد خارج از متن خاصی صورت می‎گیرد، به آن درس خارج گفته می‎شود. مشخص نیست که از چه زمانی عنوان «درس خارج» به این مرحله نهایی از تحصیلات حوزوی گفته شده است، اما به طور قطعی می‌توان گفت که در یک قرن اخیر از این عنوان استفاده می‌شده و تصویر درس خارج فقه آخوند ملامحمدکاظم خراسانی که آیت‌الله شیخ محمدحسین غروی اصفهانی (کمپانی) و آیت الله بروجردی در آن دیده می‌شوند، قدیمی‌ترین تصویر از درس خارج در یک حوزه علمیه شیعه است.

دروس خارج

نظام آموزشی حوزه، نظامی فقه‌محور است. این نظام به گونه‌ای برنامه‌ریزی شده است که هدف آن تربیت مجتهد و فقیه باشد. دروس اصلی در دوره مقدمات و سطح، همه متون فقه و اصول است. دیگر دروس مانند از تفسیر، کلام، فلسفه و… همه به صورت جنبی ارائه می‌شود و بسیاری از طلاب به صورت غیرحضوری آن‌ها را فرا می‌گیرند. از این جهت دروس خارج غالباً حول دو محور فقه و اصول فقه می‎چرخند.[۲]

در سال‎های اخیر با رونق گرفتن حوزه‎های علمیه پس از انقلاب اسلامی ایران، برخی علوم دیگر مانند تفسیر و فلسفه نیز کرسی تدریس خارج را به خود اختصاص داده‎اند. درس تفسیر آیت الله جوادی آملی نمونه‌ای از دروس خارج غیر از فقه و اصول است، که با استقبال طلاب مواجه شده است.

هدف درس خارج

برخی از طلاب علوم دینی پس از اتمام مرحله سطح، تحصیلات خود را پایان می‌بخشند، ولی کسانی که به دنبال فراگیری سطح بالاتری از دانش و رسیدن به مرتبه اجتهاد باشند، وارد مرحله خارج می‌شوند.[۳]

این مرحله عالیترین دوره دروس حوزوی محسوب میشود که با هدف مجتهد شدن طلاب در دو رشته فقه و اصول و توان استنباط احکام از منابع اصیل (کتاب، سنت، عقل، اجماع) برپا میشود و معمولاً متن درسی خاصی ندارد.

طلابی که به مرتبه علمی معینی یا درجه اجتهاد نایل می‌شوند، حسب معمول از استادان خویش یادداشتی به نام اجازه اجتهاد دریافت می‌کنند که در آن به تحصیلات و توانایی‌های علمی آنان اشاره می‌شود.

اساتید

اساتید درس خارج از مجتهدان شناخته شده یا مراجع تقلید هستند.[۴]

ترتیب مباحث

مراجع تقلید در درس خارج خود کتاب خاصی را تدریس نمی‌کنند، بلکه مباحث هر جلسه را برای بیان آرای خود همراه با بررسی آرای مجتهدان پیش از خود طراحی می‌کنند، اما برای حفظ نظم در درس خارج اصول ترتیب کتابهای رسائل و کفایه و در درس خارج فقه، ترتیب کتب ذیل را مبنا قرار می‌دهند:

  1. جواهر الکلام
  2. شرایع
  3. وسیلة النجاة
  4. تحریر الوسیله
  5. عروة الوثقی[۵]

مدت درس خارج

از آنجا که رسیدن به قوه اجتهاد بستگی به استعداد و تلاش شخصی افراد دارد، زمان این دوره برای افراد متفاوت است. مرحله خارج، محدودیت زمانی ندارد و ممکن است کسی تا پایان عمرش در این جلسات شرکت کند، همچنان که استادان نیز به فراخور حال و اقتضائات دیگر، مباحث خود را تفصیل می‌دهند.

با توجه به گستردگی بیشتر فقه نسبت به اصول فقه، دوره تدریس خارج فقه بیشتر است و غالباً اساتید خارج موفق به تدریس یک دوره کامل خارج فقه نمی‎شوند. مدت زمان تدریس یک دوره خارج اصول فقه، با توجه به نوع تدریس و استاد متفاوت است و گاهی از ۴ سال تا ۲۰ سال به طول می‎انجامد.

موضوعات نو در درس خارج

در سالیان اخیر با توجه به مسائل نو و مستحدثه، برخی از اساتید مباحثی را در درس خارج طرح کردند که پیش از آن سابقه نداشته یا اگر بحث می‎شده، ضمن ابواب دیگر به صورت مختصر طرح می‎شده است. به عنوان نمونه خارج فقه موسیقی، خارج فقه مجسمه‌سازی، خارج فقه حکومت و ولایت فقیه و... تشکیل شده است.

پانویس

  1. درس خارج، پایگاه تقریر
  2. درس خارج، پایگاه تقریر
  3. ملکی، ص۲۶۹.
  4. غروی، ص۲۵۷
  5. غروی، ص۲۵۷.

منابع

  • غروی، محمد، الحوزةالعلمیة فی النجف الاشرف، بیروت، ۱۴۱۴ق/۱۹۹۴م.