مقاله قابل قبول
بدون عکس
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
شناسه ارزیابی نشده
نیازمند خلاصه‌سازی

محقق کرکی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
اطلاعات فردی
نام کامل: علی بن حسین بن عبدالعالی کَرَکی جبل عامِلی
لقب: محقق ثانی / محقّق کَرَکی
محل زندگی: لبنان، عراق و ایران
تاریخ وفات: عید غدیرِ ۹۴۰ قمری
شهر وفات: نجف
اطلاعات علمی
استادان: علی بن هلال جزایری، محمد بن داود بن مؤذن جزینی، شمس الدین محمد بن خاتون عاملی، سید حیدر عاملی، احمد بن علی عاملی و...
شاگردان: جمال الدین بن عبد الله حسینی جرجانی، سید شرف الدین سماک عجمی، شهید ثانی، شیخ احمد بن محمد بن خاتون عاملی، سید نعمت الله جزایری، شهید ثانی و...
تألیفات: جامع المقاصد، منهج السداد، حاشیه بر مختلف الشیعه، نفحات اللاهوت در لعن جبت و طاغوت و...
فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی
اجتماعی: اصلاحات دینی در مقام شیخ الاسلامی، بازگرداندن «‌أشهد ان علیاً ولی الله» و «‌حی علی خیرالعمل» به اذان؛ اقامه نخسیتن نماز جمعه در عصر صفویه

علی بن حسین بن عبدالعالی کَرَکی جبل عامِلی معروف به محقق ثانی و محقّق کَرَکی (م. ۹۳۸ق.)، از فقها و علمای مشهور شیعه در عصر صفوی است. او از وطن خود، جبل عامل مهاجرت کرد و ابتدا به عراق رفت و سپس به دعوت شاه اسماعیل صفوی به ایران آمد و در تبلیغ و ترویج تشیع، در ایران نقش مهمی را بر عهده گرفت. محقق ثانی، در فقه استدلالی خبره بود و آثار فقهی‌اش با اقبال خاص فقیهان بعدی مواجه شد. کتاب جامع المقاصد فی شرح القواعد از او است و بدین رو، وی را«صاحب جامع المقاصد» می‌گویند. محقق ثانی درباره ولایت فقیه نظرات قابل توجهی دارد.

محقق کرکی شاگردان برجسته‌ای نیز تربیت کرد و بسیاری از فقهاء و دانشمندان قرن نهم و دهم هجری از شاگردان اویند؛ بزرگانی مانند شیخ علی منشار، حسین بن عبدالصمد عاملی (پدر شیخ بهایی) و سید نعمت الله جزائری.

زندگی‌نامه

محقق کرکی در روستای کرکِ نوح[۱] جبل عامل در لبنان به سال ۸۶۵ یا ۸۷۰ق متولد شد. پدرش نام وی را «‌علی‌» گذاشت و «‌نور الدین‌» لقب گرفت.[۲]

محقق پس از آموزش‌های ابتدایی به حوزه علمیه کرک وارد شد. در کرک نزد محمد بن محمد بن خاتون، شمس الدین محمد جزینی، شمس الدین محمد احمد صهیونی و علی بن هلال جزایری دانش آموخت. محقق کرکی بسیار اهل سفر بود و در سفرهای خود در مجلس درس علمای بسیاری شرکت می‌کرد. وی پس از کرک به روستای میس رفت و با تلاش پیگیر، از استادان آن حوزه شناخته شد. شهید ثانی یکی از شاگردان آن حوزه بود که شرایع الاسلام و قواعد را نزد او فرا گرفت.[۳] چندی نیز در جبعِ لبنان مشغول تحصیل بود و پس از آن رهسپار حوزه دمشق شد. آنگاه از دمشق راهی بیت المقدس شد و مدتی از زمان را نیز به تحقیق و دانش اندوزی در شهر الخلیل گذراند و سپس رهسپار مرکز حوزه اهل سنت در مصر گردید. پس از سال ۹۰۹ق به عراق هجرت کرد و در سال ۹۱۶ق وارد ایران شد.[۴]

هجرت به ایران

درگیری حکومت عثمانی با صفویه و فشار و سخت‌گیری بر شیعیان در مناطق تحت سلطه عثمانی، موجب هجرت علماء و بزرگان به سوی ایران شد. محقق کرکی از دانشمندانی بود که در دهه دوم قرن دهم هجری، احتمالا با دعوت شاه اسماعیل به ایران آمد[۵] و ۱۵ سال ماند. جنگ چالدران و عدم توجه شاه اسماعیل به امور سیاسی و فرهنگی و موقعیت علمای دربار سبب شد تا محقق کرکی به عراق برود.[۶]

پس از شاه اسماعیل صفوی، شاه طهماسب که بنابر نقل‌های تاریخی شیفته شخصیت محقق کرکی بود، از او تقاضا کرد تا به ایران بازگردد.[۷] پس از بازگشت محقّق ثانی به ایران، شاه طهماسب مقام شیخ الاسلامی، را که بالاترین مقام دینی به شمار می‌­رفت به او داد و دستش را در امور مملکت بازگذاشت. محقّق ثانی از این فرصت برای اصلاح برخی امور دربار و نیز ترویج مکتب تشیع و تثبیت مبانی آن در قلمرو حکومت صفوی نهایت بهره را برد.[۸]

پس از محقّق کَرکی برخی علمای دیگر به مقام شیخ الاسلامی منصوب شدند؛ ولی هیچ‌یک به اندازه محقّق کَرکی از قدرت و نفوذ در حکومت برخوردار نشدند. از چهره‌های برجسته پس از محقّق کَرکی می‌توان به شیخ بهایی و علامه مجلسی اشاره نمود.

او به سال ۹۳۸ق.[۹] یا ۹۴۰ق[۱۰] در نجف اشرف از دنیا رفت .

فرزندان

از محقق ثانی دو پسر و سه دختر بر جای ماند. پسر اولش شیخ عبدالعالی از عالمان دینی بزرگ عصر خود و در کاشان مقیم بود. پسر دیگرش شیخ حسن نام داشت. یکی از دختران محقق در جبل عامل ازدواج کرد که فرزندش میر سید حسین حسینی نام داشت. او در اردبیل به تدریس و حل و فصل مشکلات شرعی مردم مشغول و شیخ الاسلام آن شهر بود. دختر دیگرش در ایران با میرشمس الدین محمد استرآبادی ازدواج کرد و از آنان فرزندی به دنیا آمد که بعدها به میر داماد (استاد ملاصـدرا) معروف شد.[۱۱] همچنین در اعیان الشیعة نقل شده است که دختر بزرگ محقق کرکی همسر شهید ثانی بود.[۱۲]

اساتید

اساتید شیعه

محقق کرکی علاوه بر اساتید شیعه، نزد برخی از علمای اهل سنت نیز دانش آموخت. نام اساتید شیعه و سنی محقق این‌ است:

  1. علی بن هلال جزایری (بزرگترین استاد محقق ثانی)
  2. محمد بن داود بن مؤذن جزینی
  3. شمس الدین محمد بن خاتون عاملی
  4. سید حیدر عاملی
  5. احمد بن علی عاملی
  6. زین الدین جعفر بن حسام عاملی
  7. شمس الدین محمد بن احمد صهیونی

اساتید اهل سنت

  1. ابی یحیی زکریا انصاری (متوفی ۹۲۶ق)
  2. کمال الدین ابراهیم بن محمد بن ابی شریف قرشی (متوفی ۹۲۳ق)[۱۳]

شاگردان

  1. شیخ علی منشار عاملی (پدر زن شیخ بهایی)
  2. شیخ محمد بن حسن عاملی نطنزی
  3. سید محمد بن ابیطالب استر آبادی
  4. علی بن عبد الصمد عاملی
  5. میر معز الدین اصفهانی
  6. علی بن عبد العالی عاملی میسی
  7. شیخ عبد العباس بن عماره جزائری
  8. شیخ زین الدین فقعانی
  9. احمد بن احمد بن ابی جامع معروف به ابن ابی جامع
  10. شیخ نعمت الله بن احمد بن خاتون عاملی
  11. ابراهیم بن علی خوانساری
  12. جمال الدین بن عبد الله حسینی جرجانی
  13. سید شرف الدین سماک عجمی
  14. شهید ثانی
  15. شیخ احمد بن محمد بن خاتون عاملی
  16. سید نعمت الله جزایری
  17. ظهیر الدین ابراهیم بن علی میسی
  18. حسین بن علی بن ابی السروال بحرینی
  19. شیخ بابا
  20. قاضی صفی الدین عیسی
  21. حسین بن محمد بن مکی[۱۴]

تألیفات

آثار قلمی محقق ثانی عبارت‌اند از:

  1. جامع المقاصد (شرح قواعد الاحکام): این کتاب از نظر لفظ و معنی و نگارش و محتوی از نفیس‌ترین و بهترین متون فقهی شیعه به شمار می‌آید. در اهمیت این اثر، صاحب جواهر گفته است: «‌هر مجتهدی که جامع المقاصد، وسائل الشیعه و جواهر را داشته باشد، برای فهم و استدلال و استنباط و نگارش فقه نیازی به کتاب بعدی ندارد.‌»
  1. منهج السداد (شرح ارشاد الاذهان علامه حلی
  2. حاشیه بر مختلف الشیعه علامه حلی
  3. رساله جعفریه
  4. رساله‌ای در صیغه‌های عقود و ایقاعات
  5. نفحات اللاهوت در لعن جبت و طاغوت
  6. رساله‌ای در آب کر
  7. رساله‌ای در تعقیبات نماز
  8. رساله غیبت
  9. رساله نجمیه
  10. رساله‌ای در تعریف طهارت
  11. رساله‌ای در احکام شیر دادن
  12. حاشیه بر الفیه و نفلیه شهید اول
  13. حاشیه بر تحریر علامه حلی
  14. حاشیه بر الدروس الشرعیه شهید اول
  15. حاشیه بر الذکری
  16. رساله‌ای در قبله
  17. رساله‌ای در تسبیح
  18. رساله‌ای در تقیه
  19. رساله‌ای در نماز و روزه مسافر
  20. رساله‌ای در شنیدن دعوای مدّعی در دادگاه و راه استنباط احکام شرعی
  21. حاشیه بر بخش میراث مختصر النافع
  22. رساله‌ای در اثبات رجعت
  23. کتابی در ارث
  24. حاشیه بر قواعد الاحکام
  25. حدیث شناسی
  26. المطاعن المحرمیه
  27. رساله‌ای در قبله خراسان
  28. رساله‌ای در نیت

و کتب و رسائل دیگر که به حدود ۷۱ کتاب و رساله می‌رسد.[۱۵]

خدمات دینی و اجتماعی

محقق در ایران با حمایت صفویان در ترویج تشیع بسیار کوشید. عمده فعالیت‌های او، تبلیغ و ترویج تشیع و آموزه‌های شیعی و تقویت و تاسیس مراکز علوم دینی شیعی و نهی از منکر بود. محقق ثانی تلاشی نیز در اصلاح روش صوفیانه صفویان داشت.[۱۶] گویا به فتوای او بود که حکومت صفوی برخی مراکز ِ اعمال منافی شرع اسلام را برچید و تعطیل کرد.[۱۷]

در آن روزگار، بسیاری از مردم از مسائل مذهب جعفری و قوانین آن اطلاعی نداشتند و شیعیان از دستورات دینی خود بی‌خبر بودند. از کتب فقه امامیه چیزی در دست نبود و فقط جلد اول قواعد علامه حلی بود که از روی آن تعلیم و تعلم مسائل دینی صورت می‌گرفت.[۱۸] محقق کرکی بر غنای حوزه‌ها و علوم دینی افزود و در ترویج دانش اهل بیت کوشید. آثاری که در قواعد و رسائل دینی، اخلاقی و عبادی نگاشته، بدین رو بوده است. گفته اند با کوشش محقق کرکی عبارت «‌أشهد ان علیاً ولی الله» و «‌حی علی خیرالعمل» باری دیگر به اذان ضمیمه و بر مأذنه‌ها گفته شد.[۱۹]

سید نعمت الله جزائری به گفته خودش، بعضی از فرمان‌ها و دستورهایی را که محقق ثانی به حکام و زمامداران نواحی کشور نوشته، دیده است. به گفته او در این احکام، چگونگی برخورد عاملان حکومت با مردم و اخذ مالیات و مقدار آن آمده است. او در این احکام دستور داده است تا در هر شهر و دهی پیش‌نمازی تعیین شود تا با مردم نماز بگزارد و احکام دینی و مراسم اسلامی را به آنان بیاموزد.[۲۰]

او اهتمام فراوانی به رونق حوزه‌های علمیه داشت و هر ساله از شاه طهماسب هفتاد هزار دینار می‌گرفت تا به مصرف تحصیل طلاب علوم دینی برساند.[۲۱]

نظر محقق کرکی درباره ولایت فقیه

محقق کرکی درباره مسئله ولایت فقیه می‌گوید:

«...باید در دل بذر حکومت مستضعفین را کاشت و برای عملی شدن آن گام برداشت. ما بر این عقیده ایم که فقیه جامع الشرایط باید بپا خیزد و به عنوان حاکم جامعه اسلامی مقتدر و استوار رهبری را بدست گیرد و اسلام را به عنوان یک اندیشه مهم سیاسی و اجتماعی مطرح کند و آن را بسان نظام کاملی برای اداره جوامع بشری عرضه کند. اختیارات حکومتی رسول الله را امامان معصوم یکی پس از دیگری دارا هستند و فقیه جامع الشرایط نایب امام معصوم است و تمام اختیارات حکومتی او را داراست.‌»
«‌فقها و دانشمندان امامیه اتفاق کرده‌اند که فقیه عادل امین که جامع شرایط فتوا باشد ـ فقیهی که از او به مجتهد در احکام شرعی تعبیر می‌شود- در حال غیبت نایب امامان شیعه است در تمام آنچه یک امام در راستای حکومت می‌تواند انجام دهد و البته عده‌ای از اصحاب کشتن و جاری کردن حد را استثنا کرده‌اند[۲۲]

از نگاه دیگران

شهید ثانی در یکی از عبارات خود محقق ثانی را با القابی همچون امام، محقق، منقح، نادره زمان و دُرّ گرانبهای روزگار مورد تمجید و تعریف قرار داده است.

بسیاری از عالمان معاصر محقق ثانی و روزگار بعد، مراتب علم و تقوای او را ستوده‌اند. شیخ حرّ عاملی در این‌باره می‌نویسد:

«‌شخصیت شیخ بزرگوار علی ابن عبد العالی عاملی کرکی، از لحاظ وثاقت و علم و فضل و جلالت قدر و عظمت‌شان و کثرت تحقیق، مشهورتر از آن است که ذکر شود...‌»

علامه مجلسی درباره او می‌نویسد:

«‌ایشان افضل المحققین، مروج مذهب ائمه طاهرین و از مشایخ متأخرین است، نادره زمان، گوهر ناشناخته دوران و دارای تصانیف نیکو می‌باشند.‌» [۲۳]

سید حسن صدر محقق را چنین توصیف می‌­کند:

«‌محقق ثانی مروج مذهب، استاد نامیی و زنده‌کننده مراسم مذهب انور.... است.‌» [۲۴]

سید نعمت الله جزائری در کتاب جواهر الغوالی می‌گوید:

«‌شیخ علی بن عبدالعالی (قبرش معطر باد) هنگامی که بنا به درخواست شاه طهماسب به قزوین و سپس اصفهان قدم گذاشت، او دستورالعمل‌های متعددی به اطراف و اکناف نوشت و من برخی از این احکام و دستورها را دیده‌ام که متضمن نحوه رفتار با مردم و کمیت و مقدار خراج مالیات، امر به اقامه شعائر دین مانند نماز جماعت و تعیین امام جمعه و جماعت و...می باشد ».[۲۵]

صاحب امل الآمل در کتاب خویش، ضمن تجلیل و توصیف در مورد او گوید:

«‌امر او در وثاقت، علم، فضل، جلالت قدر، عظمت‌شان، فراوانی تحقیق و تدقیق، مشهورتر از آن است که ذکر کنم ».[۲۶]

پانویس

  1. کَرَک نوح، در منتهی الیه جنوب کوه‎های لبنان واقع است و از آنجا که منسوب بـه حضرت نوح (ع) است. آن را کرک نوح می­‌خوانند. این شهر، دارای حوزه علمیه بوده که از قرن نهم هجری آوازه بلندی داشت و در قـرن دهم هجری اوج شکوفائی خود را طی می‌کرد زیرا علمای بسیاری از این حوزه برخاسته‌اند. اکثر مهاجران عصر صفوی از علمای جبل عامل به ایران از مجتهدان کرک نوح بودند. (نقل از سایت مرکز جهانی اطلاع رسانی آل البیت و سایت فارس نیوز http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13911127000443).
  2. دوانی، علی، مفاخر الاسلام، ج۴، ص۴۴۹-۴۵۰.
  3. شهید ثانی، التنبیهات العلیه، تحقیق صفاء الدین بصری، ص۲۸.
  4. دوانی، علی، مفاخر اسلام، ج۴، ص۴۱۴.
  5. جعفریان، رسول، صفویه از ظهور تا زوال، ص۹۸.
  6. پور امینی، محمد باقر، صفویان نماد اقتدار ایران، ص۱۱۶.
  7. دوانی، علی، مفاخر اسلام، ج۴، ص۴۲۲.
  8. تنکابنی، میر احمد، قصص العلماء، ص۳۴۷.
  9. امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۷، ص۱۴۷.
  10. دوانی، علی، مفاخر الاسلام، ج۴، ص۴۴۹-۴۵۰ِ
  11. دوانی، علی، مفاخر الاسلام، ج۴، ص۴۴۹-۴۵۰.
  12. امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۷، ص۱۴۷.
  13. المهاجره العاملیه، جعفر مهاجر، ص۱۲۱-۱۲۲.
  14. حر عاملی، امل الآمل ج۲، ص۱۴۹و ص۲۵۴؛ دوانی، علی، مفاخر اسلام، ج۴، ص۴۳۴؛ مجموعه رسائل محقق کرکی (۱ ـ ۳)، تحقیق شیخ محمد حسّون ج۱، ص۳۳.
  15. گلشن ابرار، ص۱۷۰.
  16. شهید مطهری، آشنایی با علوم اسلامی، چاپ جامعه مدرسین، ۱۳۶۲ش.
  17. موسوی مدرس بهبهانی، سید علی، حکیم استرآباد (میرداماد)، ص۱۱ و ۱۲.
  18. دوانی، علی، مفاخر اسلام، ج۴، ص۴۴۰.
  19. روملو، حسن بیک، احسن التواریخ، ص۸۵.
  20. بحرانی، شیخ یوسف، لؤلؤه البحرین، ص۱۵۱؛ خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، ج۴، ص۳۶۱.
  21. شهید مطهری، آشنایی با علوم اسلامی، چاپ جامعه مدرسین، ۱۳۶۲ش.
  22. جعفریان، رسول، دین و سیاست در دوره صفوی، ص۳۲؛ ص۳۱۲.
  23. دوانی، علی، مفاخر اسلام، ج۴، ص۴۱۵.
  24. دوانی، علی، مفاخر اسلام، ج۴، ص۴۱۸.
  25. خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، ج۴، ص۳۶۱.
  26. حر عاملی، امل الآمل، ج۱، ص۱۲۱.

منابع

  • بحرانی، یوسف، لؤلؤة البحرین، به کوشش بحر العلوم، نجف، دار النعمان، ۱۳۴۵ق.
  • تنکابنی، میر احمد، قصص العلماء، انشارات علمی فرهنگی، ۱۳۸۶ش.
  • پور امینی، محمد باقر، صفویان نماد اقتدار ایران، انتشارات نور السجاد، ۱۳۸۱ش.
  • جعفریان، رسول، دین و سیاست در عصر صفوی، قم: انتشارات انصاریان، ۱۳۷۰ش.
  • جعفریان، رسول، صفویه از ظهور تا زوال، مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، ۱۳۷۸ش.
  • جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم، گلشن ابرار، قم، انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۹ش.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، امل الآمل، تحقیق سید احمد حسینی، بغداد، مکتبة الأندلس.
  • خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، قم، اسماعیلیان.
  • دوانی، علی، مفاخر اسلام، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۶ش.
  • روملو، حسن بیگ، احسن التواریخ، تصحیح و تحشیة عبدالحسین نوائی، تهران: انتشارات اساطیر، ۱۳۸۴ش.
  • شهید ثانی، زین الدین بن علی، التنبیهات العلیة علی وظائف الطلاة القلبیة، محقق: صفاءالدین بصری، مشهد مقدس، مجمع البحوث الاسلامیة، ۱۳۷۱ ش.
  • محقق کرکی، علی بن حسین، رسائل محقق کرکی، تحقیق محمد حسون، قم، ۱۴۰۹-۱۴۱۲ق.
  • مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی، قم، انتشارات صدرا.
  • مهاجر، جعفر، المهاجرة العاملیة، بیروت، ۱۴۱۰ق.

پیوند به بیرون