مقاله قابل قبول
شناسه ارزیابی نشده
عدم جامعیت

برزخ

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
مرگ تا قیامت
احتضار
سکرات موت
قبض روح
تشییع جنازه
غسل و نماز میت
کفن و دفن میت
تلقین میت
شب اول قبر
نماز شب اول قبر
عذاب قبر
زیارت قبور
توسل به مردگان
برزخ
نفخ صور
قیامت
مواقف قیامت
میزان
شفاعت
پل صراط
بهشت یا جهنم
مفاهیم وابسته
معاد
عزرائیل
بدن برزخی
حیات برزخی
تجسم اعمال
خلود

بَرْزَخْ، عالمی میان دنیا و آخرت که از آن به قیامت صغری، عالم مثال یا عالم قبر نیز تعبیر می‌شود. بر اساس آموزه‌های اسلامی، این عالم برای هر دو گروه مؤمن و غیر مؤمن وجود دارد؛ با این تفاوت که برای مؤمنان همچون بهشت و برای کافران همچون جهنم است.

چیستی برزخ

برزخ در لغت به معنای حائل و فاصله میان دو چیز[۱] و در اصطلاح، فاصله میان پایان زندگی دنیوی (مرگ) و آغاز زندگی اخروی است. عالم مذكور را از آن‌رو «برزخ» نامیده‌اند كه واسطۀ میان دنیا و آخرت است. [نیازمند منبع] این عالم را عالم قبر و عالم مِثال و قیامت صغری نیز گفته‌اند.[۲]

برزخ در قرآن

واژه برزخ در قرآن كریم، سه بار تكرار شده (فرقان:۵۳، الرّحمن:۲۰ و مومنون:۱۰۰) اما تنها در سوره مومنون به معنای مذکور به ‌كار رفته است: حَتَّى إِذَا جَاء أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحًا فِیمَا تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَى یوْمِ یبْعَثُونَ (ترجمه: تا زمانی كه مرگ یكی از آن‌ها فرا رسد، می‌گوید: پروردگار من: مرا باز گردان شاید در آنچه ترك كردم (و كوتاهی نمودم) عمل صالحی انجام دهم. (ولی به او می‌گویند:) چنین نیست! این سخنی است كه او به زبان می‌گوید (و اگر بازگردد، كارش هم‌چون گذشته است) و پیشاروی آنان (از حین مرگ) برزخ و فاصله‌ای است تا روزی كه برانگیخته شوند.)[ مؤمنون–۱۰۰]

در این آیه، قرآن پس از بیان نابجا بودن درخواست برخی افراد كه هنگام‌رویارویی با مرگ، خواهان بازگشت به دنیا می‌شوند، اعلام می‌كند كه پیشاروی این گروه واسطه و حایلی تا روز رستاخیز است و عبارت «الی یوم یبعثون» حاكی از آن است كه مقصود از برزخ،‌ همان مرحله میانی دنیا و آخرت است كه هر انسانی پیش از وقوع رستاخیز آن را سپری می‌كند.

اثبات برزخ در قرآن

علاوه بر آیه ۱۰۰ سوره مومنون که به وجود برزخ تصریح می‌نماید، برخی آیات نیز بدون ذکر واژه برزخ وجود آن را اثبات می‌كنند. این آیات از زنده بودن شهيدان سخن گفته‌اند که عبارتند از:

  • وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (ترجمه: هرگز گمان نكن كسانى كه در راه خدا كشته شده‌اند مردگانند، آنها زنده‏‌اند و نزد پروردگارشان روزى داده می‌شوند.)[ آل عمران–۱۶۹]
  • وَ لَا تَقُولُوا لِمَن یُقتَلُ فِی سَبِیلِ اللهِ أموَاتٌ بَل أحیَاءٌ وَ لَکِن لَا تَشعُرُون (ترجمه: شهیدان در راه خدا را مرده مگویید بلکه آنها زنده‌اند، ولی شما نمی‌دانید.)[ بقره–۱۵۴]

طبق آیات قرآن، برزخ مختص شهيدان نیست بلكه این عالم برای كفار طغيانگرى همچون فرعون و يارانش نيز وجود دارد؛ چنانکه در سوره مؤمنون می‌فرماید: النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَ عَشِيًّا وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ (ترجمه: آنها (فرعون و يارانش) هر صبح و شام در برابر آتش قرار می‌گيرند و به هنگامى كه روز قيامت برپا می‌گردد فرمان داده می‌شود آل فرعون را در شديدترين كيفرها وارد كنيد.)[ مؤمنون–۴۶] [۳] چنانکه واضح است آیه به عذابی قبل از مجازات روز قیامت اشاره می‌کند که همان عذاب در عالم برزخ است.

برزخ در روایات

در برخی از روایات، واژۀ برزخ به معنای مرحله واسطه دنیا و آخرت به‌كار رفته است. برای نمونه، در حدیثی از امام صادق(ع) پس از بیان این مطلب كه همۀ شیعیان (حقیقی) در آخرت وارد بهشت می‌شوند، آمده است: واللهِ اَتَخَوفُ علیكم فی‌البرزخ (ترجمه: سوگند به خدا بر شما در برزخ می‌ترسم)

سپس در پاسخ راوی كه دربارۀ برزخ پرسید، فرمود: القبرُ منذُ حین موته الی یوم القیامة (ترجمه: (برزخ) همان قبر است از هنگام مرگ تا روز قیامت.) [۴]

از عبارت دوم امام(ع) چنین برمی‌آید كه مقصود از عالم قبر همان عالم برزخ است و اساساً مراد از قبر در بعضی روایات این گودال خاکی که بدن میت در آن جا می‌گیرد، نیست بلکه باطن همین قبر مراد است که همان عالم برزخ است و از آنجا که قبر خاکی، جایگاه و محل استقرار بدن جسمانی است و عالم برزخ نیز جایگاه استقرار روح انسان است به عالم برزخ عالم قبر نیز گفته می‌شود.[۵]

بهشت و دوزخ برزخی

برخی از روایات بیانگر آن است كه عالم برزخ، بهشت و دوزخ مخصوص به خود را دارد كه در آن‌ها مردم به جزای اعمالشان می‌رسند. پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: القبرُ امّا روضةُ من ریاض الجنّة او حفرة من حُفَر النار[۶] (ترجمه: قبر (برزخ) باغی از باغ‌های بهشت یا گودالی از گودال‌های آتش است.)


سؤال قبر

نوشتار اصلی: سوال قبر

شماری از روایات بیانگر آن است كه انسان‌ها در ابتدای ورود به عالم برزخ، مورد حسابرسی قرار می‌گیرند و از آنان دربارۀ اعتقادات و اعمالشان سئوال می‌شود. این حسابرسی در روایات به «سؤال قبر» معروف است.

بدن برزخی

نوشتار اصلی: بدن برزخی

روح انسان پس از مرگ به بدن مثالی یا برزخی تعلّق می‌گیرد. بدن مثالی، بدنی است كه از جنس ماده نیست امّا از برخی لوازم و خصوصیات اشیای مادّی، مانند شكل و اندازه برخوردار است و در این ویژگی‌ها مشابه بدن طبیعی شخص است. [۷]

برای یافتن تصویری روشن‌تر از بدن مثالی یا برزخی می‌توان در وضعیت صورت‌هایی كه هنگام خواب دیدن مشاهده می‌شوند تامّل نمود. بی تردید این صورت‌ها مادی نیستند و جا و مكانی را اشغال نمی‌كنند و جرم و وزن ندارند؛ با این حال دارای شكل و اندازه‌اند و اشكالی مانند اشكال اشیای مادّی دارند.[۸]


پانویس

  1. راغب اصفهانی، المفردات في غريب القرآن، ذیل ماده «برزخ»؛ النهایة فی غریب الحدیث، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۱۱۸.
  2. قیصری، شرح فصوص‌الحكم، ۱۳۷۵ش، ص‌۹۷-۱۰۲.
  3. طباطبائی، تفسیر الميزان، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۳۱۵.
  4. کلینی، الکافی، ۱۳۶۵ش، ج۳، ص۲۴۲.
  5. سبحانی، جنب الدحیات، ج۴، ص۲۳۸
  6. ارشاد القلوب، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۷۵.
  7. یکصد و هشتاد پرسش و پاسخ، ص۳۶۱-۳۶۲
  8. سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۸۳ش، ج۱۰، ص۲۲۳.

منابع

  • ابن اثیر الجزری، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث، قم، اسماعیلیان، ۱۳۶۷ش.
  • دیلمی، حسن بن ابی الحسن، ارشاد القلوب، قم، شریف رضی، ۱۴۱۲ق.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داودی، دمشق، دارالعلم الدار الشامیة، ۱۴۱۲ق.
  • سبحانی تبریزی، جعفر، منشور جاوید، قم، چاپ چهارم، موسسه امام صادق(ع)، ۱۳۸۱ش.
  • طباطبائی، محمد حسین، تفسیر المیزان، ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۷۴ش.
  • قیصری، داود بن محمود، شرح فصوص‌الحکم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، انتشارات دارالکتب الاسلامیه، چاپخانه حیدری،۱۳۷۲ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، یکصد و هشتاد پرسش و پاسخ،‌ دار الکتب الاسلامیة.
  • نمازی شاهرودی، علی، اصول دین و وسیلةالنجاة، مشهد، نشر ولایت، ۱۳۹۴ش.