قبله

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
کعبه در مسجد الحرام

قبله، در اصطلاح اسلامی، به کعبه گفته می‌شود که مسلمانان برخی از اعمال عبادی و غیرعبادی خویش را رو به سوی آن انجام می‌دهند. تا پیش از سال دوم هجری، مسجد الاقصی قبله مسلمانان بود ولی با نزول آیه ۱۴۴ سوره بقره، جهت قبله به سمت کعبه تغییر یافت. در فقه شیعه و سنی، احکام بسیاری درباره قبله وجود دارد از جمله در بحث نماز، دفن میت و ذبح حیوانات.

قبله اول و تغییر آن

نوشتار اصلی: تغییر قبله

قبله در لغت به معنای سمت و جهت است[۱]و در اصطلاح به کعبه یا جهتی گفته می‌شود که کعبه در آن قرار دارد.[۲]

پیامبر(ص) در مکه و سال‌های نخست پس از هجرت در مدینه، به سوی بیت المقدس نماز می‌گزارد؛ اما خواستِ قلبی او نماز‌گزاردن به سوی کعبه بود و بدین جهت در انتظار وحی و تغییر قبله به سر می‌برد. خداوند با نزول آیه قبله، او را خشنود کرد و به تغییر قبله به سوی مسجدالحرام فرمان داد: قَد نَرَی تَقَلُّبَ وَجهِکَ فِی السَّمَاء فَلَنُوَلِّینَّکَ قِبلَةً تَرضَاهَا فَوَلِّ وَجهَکَ شَطرَ المَسجِدِ الحَرَامِ وَحَیثُ مَا کُنتُم فَوَلُّوا وُجُوِهَکُم شَطرَهُ وَإِنَّ الَّذِینَ أُوْتُوا الکِتَابَ لَیعلَمُونَ أَنَّهُ الحَقُّ مِن رَّبِّهِم وَمَا اللّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا یعمَلُونَ (ترجمه: نگریستنت را به اطراف آسمان می‌بینیم. تو را به سوی قبله‌ای که می‌پسندی می‌گردانیم. پس روی به جانب مسجدالحرام کن. و هر جا که باشید روی بدان جانب کنید. اهل کتاب می‌دانند که این دگرگونی به حق و از جانب پروردگارشان بوده است. و خدا از آنچه می‌کنید غافل نیست.)[ بقره–۱۴۴]

مفسران درباره زمان و مکان نزول آیه قبله و تغییر آن، اتفاق نظر ندارند و زمان آن را بین ۶ تا ۱۹ ماه پس از هجرت یاد کرده‌اند.[۳] علامه طباطبایی معتقد است که صحیح‌ترین قول برای زمان تغییر قبله  ماه رجب سال دوم از هجرت، يعنى ماه هفدهم از هجرت‏ می‌باشد.[۴]

مکان نزول و جاری شدن حکم تغییر قبله، بر پایه نقل‌های گوناگون، یا مسجد محله بنی سَلِمه[۵] در شمال غربی مدینه[۶] است که به «مسجد القبلتین»[۷] مشهور است، یا مسجد قبیله «بنی سالم بن عوف» که پیامبر(ص) نخستین نماز جمعه را در آن گزارد[۸] و یا مسجد خود پیامبر(ص)[۹] دانسته شده است.

موارد رعایت قبله

مواردی که رعایت قبله واجب است:

نمازهای واجب

نمازهای واجب و قضای آنها و نماز احتیاط و سجده و تشهد فراموش شده رو به قبله انجام می‌شوند، یعنی باید طوری ایستاد که مردم بگویند رو به قبله ایستاده است. بیشتر مراجع تقلید معتقدند لازم نیست زانو و نوک پاها رو به قبله باشند. در نمازهای مستحبی هرچند بهتر است، ولی لازم نیست رو به قبله خوانده شوند.

کسی که نمی‌تواند ایستاده یا نشسته نماز بخواند، باید در حال نماز به پهلوی راست طوری بخوابد که جلوی بدن او رو به قبله باشد، و اگر ممکن نیست باید به پهلوی چپ طوری بخوابد که جلوی بدن او رو به قبله باشد، و اگر نتوانست باید به پشت بخوابد به طوری که کف پای او رو به قبله باشد.

جان دادن، نماز و دفن مردگان

  1. احتضار: مسلمانی که در حال جان دادن است را باید به پشت بخوابانند؛ به طوری که کف پاهایش به طرف قبله باشد.
  2. نماز میت: کسی که بر میت نماز می‌خواند، باید رو به قبله باشد و واجب است میت را مقابل او به پشت بخوابانند، به طوری که سر او به طرف راست نمازگزار و پای او به طرف چپ نمازگزار باشد.
  3. به‌خاک‌سپاری: میت را باید در قبر به پهلوی راست طوری بخوابانند که جلوی بدن او رو به قبله باشد.

ذِبح و نَحر حیوانات

در موقع سر بریدن حیوانات (ذِبح شرعی) یا نحر شتر، باید جلو بدن حیوان رو به قبله باشد.

موارد استحباب رعایت قبله

مواردی که رعایت قبله مستحب است:

موارد حرمت و کراهت رو به قبله بودن

هنگام دفع ادرار و مدفوع باید طرف جلو بدن، یعنی شکم و سینه رو به قبله یا پشت به قبله نباشد و احتیاط واجب آن است که بچه را برای این کار رو به قبله یا پشت به قبله ننشانند، ولی اگر خود بچه بنشیند، لازم نیست جلوی او را بگیرند.

  • مواردی که رو به قبله بودن مکروه است:

۱-در حال پوشیدن شلوار ۲- در حال جِماع (همبستری) ۳-در هر حالی که منافات با شأن قبله داشته باشد.

روش‌های شرعی تشخیص قبله

  1. اطمینان خود شخص به جهت قبله
  2. بیان دو شاهد عادل که خودشان جهت قبله را یافته باشند.
  3. گفته کسی که از روی قواعد علمی قبله را تشخیص می‌دهد و گفته او اطمینان‌آور است.
  4. اگر هیچ‌کدام از سه مرحله قبلی وجود نداشت، به ظن و گمان خود عمل می‌کند و در صورت امکان باید راهی را انتخاب کند که دقت بیشتری دارد.

در صورتی که شخص نتوانست جهت قبله را پیدا کند، لازم است به چهار طرف نماز بخواند. در داخل خود کعبه به هر سمتی می‌توان نماز خواند.

  • قبله در سفرهای فضایی: برخی معتقدند در سفرهای فضایی اگر به سمت کره زمین بایستند، رو به قبله ایستاده‌اند، ولی اگر نتوانستند جهت کره زمین را تشخیص دهند، باید به چهار جهت نماز بخوانند[۱۰].

روش‌های علمی قبله‌یابی

از دیرباز راه‌های گوناگونی برای تشخیص جهت قبله وجود داشت که بسیاری از آنها مبتنی بر جایگاه ستارگان در آسمان به ویژه ستاره قطبی بود.[۱۱]

جایگاه ستاره قطبی
  1. ستاره قطبی: در نیمکره شمالی زمین یکی از ساده‌ترین راه‌های یافتن ستاره قطبی, دیدن صورت فلکی دُبِّ اکبر (خرس بزرگ) و همچنین صورت فلکی ذاتُ الکُرسی است. صورت فلکی خرس بزرگ را به صورت یک ملاقه در آسمان می‌توان یافت. اگر فاصله دو ستاره نوک این ملاقه را ۵ برابر کنید و ادامه دهید، به ستاره قطبی می‌رسید. ستاره قطبی، اولین ستاره صورت فلکی دُبِّ اصغر(خرس کوچک) است. صورت فلکی ذات الکرسی، ۵ ستاره دارد که به صورت M یا W قرار گرفته‌اند. اگر ستاره وسط W (راس زاویه وسطی) را ۵ برابر فاصله آن نسبت به ستاره‌های اطراف به سمت جلو ادامه دهیم، به ستاره قطبی می‌رسیم. صورت فلکی ذات الکرسی و دب اکبر تقریبا رو به روی هم قرار گرفته‌اند و بنابراین با یافتن یکی، دیگری هم به راحتی قابل یافتن است. این دو صورت فلکی هیچگاه غروب نمی‌کنند و همیشه در یک شب صاف قابل رؤیتند.[۱۲] پس از یافتن ستاره قطبی که در شمال قرار دارد، رو به جنوب می‌ایستیم و با دانستن مقدار انحراف قبله از جهت جنوب به سمت غرب که برای شهرهای مختلف ایران از ۱۷ درجه برای ارومیه تا ۷۲ درجه برای زاهدان متفاوت است، جهت قبله را مشخص می‌کنیم.
  2. سایه نور خورشید یا ماه: یکی از شیوه‌های دقیق جهت‌یابی قبله، استفاده از سایه شاخص[۱۳] به هنگام اذان ظهر مکّه در دو روز خاص از سال است. خورشید در این هنگام بر مکه عمود می‌تابد و سایه‌ای برای کعبه وجود ندارد. برای کسانی که در شمال مکه قرار دارند (مانند ایران)، سمت سایه خورشید هنگام ظهر در مکه دقیقا به سمت کعبه خواهد بود. این دو روز، ۷ خرداد ساعت ۱۳ و ۴۸ دقیقه و ۲۵ تیر ساعت ۱۳ و ۵۷ دقیقه به وقت رسمی ایران است.[۱۴] این دو تاریخ در بعضی سال‌ها گاهی یک روز جلوتر هستند، البته برای قبله‌نمایی در مقیاس معمولی، تفاوت چشمگیری در روز قبل یا بعد این دو تاریخ وجود ندارد و روزهای همجوار تنها یک دقیقه تفاوت زمانی نشان می‌دهند.
  3. قطب‌نماهای مغناطیسی: پس از اختراع قطب‌نما، این وسیله جایگزین مناسبی برای روش‌های سابق قبله‌یابی شد. امروزه با توجه به میدان‌های مغناطیسی دستگاه‌های مختلف برقی و آهن‌آلات به کار رفته در ساختمان، این قطب‌نماها دقت گذشته را ندارند.
  4. استفاده از ساعت عقربه‌ای:
    نیمساز جهت جنوب را نشان می‌دهد
    در هنگام روز، ساعت را به طور افقی گرفته و عقربه ساعت شمار را به طرف خورشید قرار می‌دهیم. نیمساز زاویه بین عقربه ساعت‌شمار و علامت ساعت دوازده، سمت جنوب را نشان خواهد داد و با دانستن زایه قبله از جنوب، جهت قبله مشخص خواهد شد. در صورت استفاده از ساعت‌های دیجیتالی، برای تعیین جهت کافی است که ساعت را خوانده و سپس روی کاغذ ساعتی عقربه‌دار که همان ساعت را نشان می‌دهد رسم کرده و جهت جنوب را مشخص کنیم.[۱۵]
  5. نرم افزارهای جدید: برخی از نرم افزارها (به ویژه برای گوشی‌های هوشمند) در هر لحظه از شبانه‌روز که ماه یا خورشید قابل مشاهده باشند، زاویه و جهت قبله را برای شهرهای مختلف نشان می‌دهند.[۱۶]
  6. گوگل مپ: با گسترش اینترنت و نقشه‌های ماهواره‌ای، به راحتی می‌توان جهت دقیق قبله را مشخص کرد.[۱۷]

پانویس

  1. الصحاح، ج ۵، ص ۱۷۹۵؛ لسان العرب، ج ۱۱، ص ۵۳۷-۵۴۵، «قبل»
  2. مفردات، ص ۳۹۲، «قبل»؛ جواهر الکلام، ج ۷، ص ۳۲۰.
  3. . وفاء الوفاء، ج ۱، ص ۲۷۸؛ المیزان، ج ۱، ص ۳۳۳؛ جامع البیان، ج ۲، ص ۲۸؛ مجمع البیان، ج ۱، ص۴۱۴.
  4. طباطبایی، ترجمه تفسير الميزان، ۱۳۷۴ش، ج‏۱، ص ۴۹۷.
  5. . الطبقات، ج ۱، ص ۱۸۶؛ تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص ۴۲؛ الکشاف، ج ۱، ص ۲۰۲.
  6. تاریخ و آثار اسلامی، ص ۲۶۸.
  7. الدرة الثمینه، ص ۱۱۵؛ عیون الاثر، ج ۱، ص ۳۰۸.
  8. تفسیر قمی، ج ۱، ص ۶۳؛ الاعلام الوری، ج ۱، ص ۱۵۴.
  9. الطبقات، ج ۱، ص ۱۸۶؛ وفاء الوفاء، ج ۱، ص ۲۷۸.
  10. سایت اسلام کوئست
  11. روشهای مختلف جهت یابی
  12. سایت کویرها
  13. شاخص، چوب یا هر چیز دیگری است که عمود بر زمین قرار دارد
  14. مرکز مطالعات و پژوهش‌های فلکی نجومی
  15. سایت کویرها
  16. تقویم ابراهیمی برای اندروید
  17. (قبله‌یابی ماهواره‌ای) و (قبله‌یابی ماهواره‌ای) و (قبله‌یابی ماهواره‌ای)

منابع

  • قرآن کریم.
  • تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرمه و مدینه منوره:اصغر قائدان، تهران، مشعر، ۱۳۸۶ش.
  • مجمع البیان: الطبرسی (م.۵۴۸ق.)، بیروت،‌ دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
  • وفاء الوفاء: السمهودی (م.۹۱۱ق.)، به کوشش خالد عبدالغنی، بیروت،‌ دارالکتب العلمیه، ۲۰۰۶م.
  • تاریخ الیعقوبی: احمد بن یعقوب (م.۲۹۲ق.)، بیروت،‌ دار صادر، ۱۴۱۵ق.
  • تفسیر القمی: القمی (م.۳۰۷ق.)، به کوشش الجزائری، قم،‌ دار الکتاب، ۱۴۰۴ق.
  • إعلام الوری: الطبرسی (م.۵۴۸ق.)، قم، آل البیت، ۱۴۱۷ق.
  • جامع البیان: الطبری (م.۳۱۰ق.)، به کوشش صدقی جمیل، بیروت،‌ دار الفکر، ۱۴۱۵ق.
  • الطبقات الکبری: ابن سعد (م.۲۳۰ق.)، به کوشش محمد عبدالقادر، بیروت،‌ دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۸ق.
  • لسان العرب: ابن منظور (م.۷۱۱ق.)، قم، ادب الحوزة، ۱۴۰۵ق.
  • مفردات: الراغب (م.۴۲۵ق.)، نشر الکتاب، ۱۴۰۴ق.
  • طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، (م.۱۴۰۲ق.)، بیروت، اعلمی، ۱۳۹۳ق.
  • طباطبایی، سیدمحمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، قم: انتشارات اسلامی، ۱۳۷۴ش.
  • الصحاح، الجوهری (م.۳۹۳ق.)، به کوشش احمد العطار، بیروت،‌ دارالعلم للملایین، ۱۴۰۷ق.
  • جواهر الکلام، النجفی (م.۱۲۶۶ق.)، به کوشش قوچانی و دیگران، بیروت،‌ داراحیاء التراث العربی.
  • الکشاف:الزمخشری (م.۵۳۸ق.)، قم، بلاغت، ۱۴۱۵ق.
  • الدرة الثمینه:محمد ابن النجار (م.۶۴۳ق.)، به کوشش شکری، بیروت،‌ دارالارقم.
  • عیون الاثر:ابن سید الناس (م.۷۳۴ق.)، بیروت،‌ دارالقلم، ۱۴۱۴ق.