منطقه بدر

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
نقشه سرزمین بدر

بَدْر، ناحیه‌ای در حجاز که نخستین نبرد مهم میان مسلمانان و مشرکان مکه در ماه رمضان سال دوم هجری به نام غزوه بدر در آن رخ داد. دفن شهدای این غزوه در بدر، اهمیتی خاص به آن بخشیده؛ به ویژه برای زائران شیعه. مسجد عریش یا غمامه در این روستا، در جای سایه‌بان (عریش) حضرت محمد (ص) در غزوه بدر ساخته شده است.

موقعیت جغرافیایی

منطقه بدر، آبادی‌ای بر سر راه مدینه به مکه بوده و چاه‌های آب آن مشهور بوده و همچنین به دلیل برخورداری از منابع آب و سرسبزی، تفرجگاه اعراب به شمار می‌آمد. بدر، گونه‌ای بازار بوده که اعراب به طور موسمی برای داد و ستد کالا در آنجا گرد می‌آمده‌اند.[۱]

این منطقه در ۱۳۰ کیلومتری جنوب غربی مدینه، در دشتی به طول نه و عرض هفت کیلومتر (یا طول هشت و عرض چهار کیلومتر) در بخش سفلای وادی صفراء (منابع جدید، آن را جزو وادی فَرْعه می‌دانند)، به ارتفاع ۱۸۷ متر از سطح دریا واقع است. جز قسمت جنوب غربی بدر که زمین آن نرم و سست است و به صورت نخلستانی سرسبز درآمده، دیگر قسمت‌های آن ریگ‌زار است و اطراف آن را تپه‌های پرشیب و تَلماسه محصور کرده است. دو دهانه این دشت (شمال غربی و جنوب شرقی) به نسبت نزدیکی و دوری به مدینه، به اقتباس از قرآن،[۲] «العُدوَة الدّنیا» و «العُدوة القُصوی» نام دارند.[۳] میان این دو دهانه، در جنوب غربی دشت، کوهی بلند به نام «جبل اسفل» وجود دارد که از آنجا می‌توان دریا را به خوبی دید.

بدر در محل پیوستن راه مدینه به راه کاروان‌رو مکه به شام قرار داشته و به سبب وجود آب، استراحتگاه کاروان‌ها بوده است. پیش از اسلام، هر سال از اول تا هشتم ذیقعده، در آنجا بازاری برپا می‌شده که برنامه‌های تفریحی و مراسم عبادی (در برابر بت‌ها) در آن اجرا می‌شده است.[۴]

در آغاز اسلام، قبیله بنی‌ضَمره در این نقطه می‌زیسته‌ و بنی‌غفار یکی از طایفه‌های آن قبیله بوده‌اند.[۵] و ابوذر غِفاری که در سال‌های نخستین بعثت مأمور ارشاد بنی‌غفار شد، از این طایفه بوده است.

علت نامگذاری

درباره منشأ نامگذاری این محل در منابع اختلاف است؛ بنابر یک نظر، بدر نام شخصی است که چاه‌های این محل به او منسوب بوده‌اند. نَسَب و طایفه این شخص به چند صورت گزارش شده است.[۶] نظر دیگر این است که بدر نام شخص نیست و چاه‌های بدر، بی‌آنکه ملک فرد معینی باشد، تأمین‌کننده آب بنوغِفار بوده است.[۷]

اهمیت و جایگاه تاریخی آن

نوشتار اصلی: غزوه بدر

وقوع غزوه بدر کبری و به خاکسپاری شهدای آن غزوه در این دشت، وضع ویژه‌ای بدان بخشید و آنجا را به زیارتگاه تبدیل کرد.[۸] دواتی در بازدیدِ خود از این محل سردابه‌ای مشاهده کرده که مدفن شهدای نخستین غزوه حضرت محمد (ص) بوده است. به مرور زمان، بدر، روستا و سپس شهر کوچکی شد که ساکنان آن را در ۱۳۴۹ش از دو هزار تا ده هزار تن گزارش کرده‌اند.[۹]

شهر بدر

یکی از دو مسجد موجود در این روستا غَمامه یا عَریش نام دارد و محل اقامه نماز جمعه است. این مسجد در جای سایه‌بان (عریش) حضرت محمد (ص) در غزوه بدر ساخته شده و وضع سایه‌بان را که بر تلّی مشرف به میدان نبرد قرار داشته و اکنون باغ‌های میوه مانع دیده شدن آن است، نشان می‌دهد. در سال ۱۳۱۸ش، در این مسجد سه کتیبه مشاهده شده که یکی شکسته در کنار محراب و دیگری بالای محراب به خط طغرا و سومی بالای منبر با اغلاط املایی و به تاریخ ۲۱ ربیع الاول ۹۰۶ بوده است.[۱۰] شریف عبدالمطلّب، والی حجاز در دوران عثمانی‌ها، قلعه‌ای در این محل ساخت که اینک ویران شده و از حصار گِلی آن نیز اثری نیست.

سرزمین بدر در سال‌های اخیر

بدر شهری است کوچک در ۱۵۳ کیلومتری جنوب غربی مدینه‌ و ۳۴۳ کیلومتری شمال مکه که قبایلی از حجاز در آن اقامت دارند و جمعیت آن به بیش از ۱۵ هزار نفر می‌رسد.[۱۱] این شهر تا پیش از آنكه بزرگراه هجرت ساخته شود، راه عبور مكه به مدینه و بالعكس بود؛ اما پس از ساخته شدن بزرگراه هجرت، محل عبور مسافران نیست.[۱۲]

پانویس

  1. واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ج ۱، ص ۴۴.
  2. انفال، آیه ۴۲.
  3. بکری، ج ۱، ص ۲۳۱ـ۲۳۲.
  4. جوادعلی، ج ۷، ص ۳۷۱، ۳۷۶ـ۳۷۷.
  5. بکری، ج ۱، ص ۲۳۱
  6. جوادعلی، ج ۷، ص ۳۲۳، ۳۵۵، ۳۷۶؛ ابن حزم، ص ۱۱ـ۱۲.
  7. یاقوت حموی، ج ۱، ص ۵۲۴؛ بکری، ج ۱، ص ۲۳۱.
  8. ابن بطوطه، ج ۱، ص ۱۳۲.
  9. فرهنگ جغرافیایی عربستان، ذیل «بدر».
  10. مشاهدات محمد حمیداللّه. رجوع کنید به د. اردو، ذیل «بدر».
  11. یمانی‌، محمدعبده‌، بدرالکبری‌، ص‌ ۲۵، ۳۳-۳۵، ۳۹-۴۵.
  12. جعفریان، ص۳۹۳.

منابع

  • ابن بطوطه، سفرنامه ابن بطوطه، ترجمه محمدعلی موحّد، تهران، ۱۳۶۱ش.
  • اردو دائرة معارفِ اسلامیه، ج۴، لاهور، ۱۳۸۹/۱۹۶۹، ذیل «بدر» (از محمد حمیدالله)
  • ابن حزم، جمهرة أنساب العرب، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره.
  • بکری، عبداللّه بن عبدالعزیز، معجم ما استعجم من اسماءالبلاد والمواضع، چاپ مصطفی سقّا، بیروت، ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
  • جعفریان، رسول، آثار اسلامی مكه و مدینه، ۱جلد، نشر مشعر - تهران، چاپ: هشتم، ۱۳۸۶ ش.
  • جواد علی، المفصّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت ۱۹۷۶-۱۹۷۸.
  • حموی، معجم البلدان، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ۱۸۶۶-۱۸۷۳، چاپ افست تهران، ۱۹۶۵.
  • واقدی، محمدبن عمر، کتاب المغازی، چاپ مارسدن جونس، لندن، ۱۹۶۶.

پیوند به بیرون