پیش‌نویس:قبیله بنی‌عامر
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| وجه نام‌گذاری | از عامر بن صعصعه |
| صدر خاندان | عامر بن صعصعه |
| بنیانگذار | قیس بن عیلان |
| خاستگاه | مکه |
| عصر | از قبل از اسلام |
| مکان استقرار | منطقه حجاز، اطراف مکه و مدینه |
| حوادث | بئر معونه، یوم شِعب جَبَله، یوم خزاز، یوم الفتاة |
قبیله بنی‌عامِر از قبایل کهن عدنانی و از تیره‌های بزرگ هوازن است که پیشینه‌اش در شبه‌جزیره عربستان به قبل از اسلام برمی‌گردد. این قبیله در حجاز، نجد و طائف سکونت داشت و بعدها گروه‌هایی از آنان به شام و مصر کوچ کردند. بنی‌عامر در برابر دعوت پیامبر(ص) مواضع متفاوتی داشتند؛ گروهی اسلام آوردند و برخی مخالفت کردند. شماری از رسوم جاهلی آنان با آیات قرآن اصلاح شد. پس از رحلت پیامبر، گروهی از آنان از اسلام روی گرداندند، اما برخی در حکومت اسلامی و فتوحات حضور یافتند. از شخصیت‌های مهم این قبیله می‌توان به شمر و ام‌البنین اشاره کرد.
معرفی قبیله
بنی‌عامر از قبایل بزرگ عرب عدنانی و از تیره‌های منشعب از قیس بن عیلان بود. نسب این قبیله به عامر بن صعصعه بن معاویه بن بکر بن هوازن می‌رسد[۱] و منسوبان آن عامری خوانده می‌شوند.[۲] عامر بن صعصعه چهار پسر به نام‌های هِلال، رَبیعه، نمیر و سواءه داشت که تیره‌های بنی‌عامر از نسل آنان پدید آمدند.[۳] در گزارشی دیگر، بنی‌عامر به دو شاخه بنی‌حِسل و بنی‌مَعیص تقسیم شده است.[۴] بنی‌عامر و پیامبر اسلام(ص) در نسب به مُضَر می‌رسند.[۵] برخی پژوهشگران نسب آنان را به لؤی بن غالب، جد هشتم پیامبر رسانده‌اند.[۶]
بنی‌عامر پیش از اسلام، در جنگ‌های قبیله‌ای متعددی شرکت داشتند.[۷] از جمله در نبردی با سپاه یمنی در تُربه در سال ۵۴۷م شکست خوردند؛ برخی منابع این نبرد را با ماجرای اصحاب فیل مرتبط دانسته‌اند.[۸] بنی‌عامر همچنین با یهودیان بنی‌نَضیر[۹] و بنی‌قُرَیظه[۱۰] نیز روابط و اتحاد قبیله‌ای داشتند.
از نجد و سپس طائف به‌عنوان نخستین سکونتگاه‌های بنی‌عامر یاد شده است.[۱۱] آنان در بخش‌هایی از حجاز، از جمله اطراف مکه و مدینه، فدک[۱۲] و نزدیک یمن[۱۳] نیز سکونت داشتند. برخی منابع نیز از سکونت گروهی از آنان در اطراف کوه ابوقبیس، نزدیک شعب ابی‌طالب در مکه نیز یاد کرده‌اند؛ از‌این‌رو شعب ابی‌طالب گاه «شعب بنی‌عامر» نیز نامیده شده است.[۱۴] بعدها گروه‌هایی از این قبیله به شام، مصر و مغرب کوچ کردند.[۱۵]
گفته شده موکب بنی‌عامر در بصره، از بازماندگان قبیله بنی‌عامر در دوره‌های بعدی است[۱۶] و از بزرگ‌ترین دسته‌های عزاداری اربعین در عراق به شمار می‌رود. اعضای این موکب با حضور در کربلا و بین‌الحرمین، در آیین‌های اربعین شرکت می‌کنند.[۱۷]
موضع بنی‌عامر در برابر دعوت پیامبر(ص)
بنی‌عامر در برابر دعوت پیامبر(ص) مواضع متفاوتی داشتند. برخی از بزرگان این قبیله پس از گفت‌وگو با پیامبر(ص)[۱۸] یا درخواست معجزه اسلام آوردند.[۱۹] گروهی با پیامبر(ص) و مسلمانان مخالفت کردند و شماری نیز بی‌طرف ماندند.[۲۰]
پس از فتح مکه، گروهی از مسلمانان بنی‌عامر در جنگ حنین در کنار پیامبر(ص) با هوازن، خویشاوندان قبیله‌ای خود، جنگیدند و در شمار مؤلفة قلوبهم قرار گرفتند.[۲۱] در سال نهم هجری نیز تیره‌هایی مانند بنی‌رُؤاس و بنی‌کِلاب هیئت‌هایی به مدینه فرستادند.[۲۲] پیامبر افرادی از آنان را به جمع‌آوری زکات گمارد[۲۳] و با اهدای هدایا و نگارش نامه‌هایی در تأیید اسلامشان، روابط خود را با آنان تقویت کرد.[۲۴]
در مقابل، برخی از بنی‌عامر اسلام‌آوردن قبایل غِفار، اَسلم و جُهَینه را به تمسخر گرفتند؛ موضعی که در آیه ۱۱ سوره احقاف نکوهش شده است.[۲۵] برخی بزرگان این قبیله، پذیرش اسلام و حمایت از پیامبر(ص) را به واگذاری مقام جانشینی یا دریافت سهمی از غنایم مشروط کردند و پس از رد درخواستشان، به مخالفت ادامه دادند.[۲۶] از جمله، بَیحَرة بن فِراس از پذیرش اسلام خودداری کرد.[۲۷] عامر بن طفیل[۲۸] نیز در ماجرای بِئر مَعُونَه، در شهادت مبلغان اعزامی پیامبر(ص) نقش داشت.[۲۹]
اصلاح آیین‌های جاهلی بنی‌عامر در اسلام
بنی‌عامر پیش از اسلام بت‌پرست و از نگهدارندگان بت ذواللبا بودند[۳۰] و برخی رسوم جاهلی آنان با نزول آیات قرآن اصلاح یا رد شد.[۳۱] آنان در ماه‌های حرام مرتکب قتل و غارت می‌شدند و سعی میان صفا و مروه و وقوف در عرفات را از شعائر نمی‌دانستند؛ این باورها با نزول آیه ۲ سوره انعام اصلاح شد.[۳۲] طواف برهنه یا واداشتن دیگران به آن نیز با نزول آیه ۲۶ سوره اعراف ممنوع شد.[۳۳] همچنین باور به واردنشدن مُحرم از درِ خانه و ورود از پشت آن،[۳۴] با آیه ۱۸۹ سوره بقره رد شد؛[۳۵] هرچند درباره نسبت این باور به همه حمسی‌ها اختلاف وجود دارد.[۳۶] آنان برخی محصولات کشاورزی و گوشت حیوانات را نیز بر اساس باورهای جاهلی حرام می‌دانستند که این محدودیت‌ها با آیات ۱۰۳ سوره مائده و ۱۶۸ سوره بقره از میان رفت.[۳۷]
بنی‌عامر پس از پیامبر اسلام
پس از رحلت پیامبر(ص)، گروهی از بنی‌عامر با پیروی از طلیحة بن خویلد اسدی، پیامبر دروغینِ سرزمین نجد، از اسلام روی گرداندند[۳۸] و از پرداخت زکات به حکومت مدینه خودداری کردند. ابوبکر، خالد بن ولید را برای سرکوب آنان فرستاد[۳۹] و با شکست این گروه، شورش آنان پایان یافت.[۴۰] در دوره خلفا، برخی از شخصیت‌های بنی‌عامر به حکومت و کارگزاری منصوب شدند[۴۱] و گروه‌هایی از آنان نیز در فتوحات حضور داشتند. همچنین در دوره حکومت امام علی(ع) و جنگ او با معاویه، افرادی از بنی‌عامر در هر دو جبهه حضور داشتند.[۴۲]
شخصیت‌های مهم بنی‌عامر
برخی شخصیت‌های منسوب به بنی‌عامر یا تیره‌های آن در صدر اسلام و دوره‌های بعد نقش داشته‌اند؛ از جمله:
- شِمْرِ بْن ذِی‌الْجَوْشَن: از سپاهیان امام علی(ع) در جنگ صفین[۴۳] که بعدها به معاویه پیوست[۴۴] و از عوامل اصلی شهادت امام حسین(ع) شد.[۴۵]
- زینب دختر خزیمه: از بنی‌هلال و از همسران پیامبر(ص)، مشهور به «ام‌المساکین».[۴۶]
- میمونه دختر حارث: از همسران پیامبر(ص).[۴۷]
- کلابیه: همسر پیامبر.[۴۸]
- شاعه دختر رفاعه: از بنی‌کلاب و از همسران پیامبر(ص).[۴۹]
- ام‌البنین: همسر امام علی(ع) و مادر حضرت عباس(ع).[۵۰]
- همسر مسلم بن عقیل: بنابر نقلی، فرزندانش در واقعه کربلا به شهادت رسیدند.[۵۱]
- ام‌سعید: همسر عقیل بن ابی‌طالب.[۵۲]
- صفیه: همسر عبدالمطّلب.[۵۳]
پانویس
- ↑ ابن‌قتیبة دینوری، المعارف، ۱۹۹۲م، ج۱، ص۷۹-۸۷؛ ابن‌حزم، جمهرة انساب العرب، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۲۷۱؛ کحالة، معجم قبایل العرب،۱۳۷۳ش، ج۲، ص۷۰۸ و ص۶۶۰.
- ↑ ابن‌حبان، الثقات، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۳۱۱.
- ↑ ابن‌حزم، جمهرة انساب العرب،۱۳۷۷ش، ج۱، ص۲۷۲؛ برّی، الجوهرة فی نسب النبی و اصحابه العشره،۱۴۰۳ق، ج۱، ص۳۸۲.
- ↑ ابن‌حزم، جمهرة انساب العرب،۱۳۷۷ش، ج۱، ص۱۶۶؛ کحالة، معجم قبایل العرب،۱۳۷۳ش،ج۱، ص۲۷۱ و ج۳، ص۱۱۲۵؛ منتظرالقائم و سمیعی، «بررسی علل گروش و نگرش خاندان بنی‌عامر قریش به اسلام»، ص۱۲۱.
- ↑ برّی، الجوهرة فی نسب النبی و اصحابه العشره، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۲۳.
- ↑ ابن‌هشام، السیرة النبویة، بی‌تا، ج۲، ص۳۶۲؛ منتظرالقائم و سميعی، «بررسی علل گروش و نگرش خاندان بنی‌عامر قریش به اسلام»، ص۱۲۰.
- ↑ کحالة، معجم قبایل العرب،۱۳۷۳ش، ج۱، ص۳۲۸؛ حموی، معجم البلدان، بی‌تا، ج۲، ص۱۰۴.
- ↑ جوادعلی، المفصل، بی‌تا، ج۶، ص۱۸۵.
- ↑ ابن‌هشام، السیرة النبویة، بی‌تا، ج۲، ص۱۹۰؛ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۳۶۴.
- ↑ ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۱۶۶.
- ↑ کحالة، معجم قبایل العرب، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۷۰۸.
- ↑ کحالة، معجم قبایل العرب، ۱۳۷۳ش، ج۳، ص۹۸۹ و ص۱۱۹۵ و ص۱۲۲۱؛ جوادعلی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بی‌تا، ج۶، ص۱۸۸.
- ↑ حموی، معجم البلدان، بی‌تا، ج۱، ص۱۹۰.
- ↑ منتظرالقائم و سمیعی، «بررسی علل گروش و نگرش خاندان بنی‌عامر قریش به اسلام»، ص۱۲۱.
- ↑ کحالة، معجم قبایل العرب، ۱۳۷۳ش، ص۱۲۲۱.
- ↑ «موكب بني عامر قراءة في الأسئلة الحساسة»، در سایت مرکز دراسات الشهید الخامس؛ همچنین نگاه کنید به: العزاوی المحامی، موسوعة عشائر العراق، ۱۴۲۵ق، ج۳، ص۹۸.
- ↑ «بنی‌عامر بزرگ‌ترین موکب اربعین همراه با هنر و فنون تجسمی»، خبرگزاری ابنا.
- ↑ ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۴۶۶-۴۷۳.
- ↑ ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۶۲.
- ↑ مرکز فرهنگ و معارف قرآن، اعلام قرآن از دایره المعارف قرآن کریم، ۱۳۸۵ش، ج۳، ص۳۲۲.
- ↑ ابن‌هشام، السیرة النبویة، بی‌تا، ج۲، ص۴۹۴-۴۹۵.
- ↑ ابن‌سعد، الطبقات، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۰۰-۳۰۴؛ ابن‌شبه، تاریخ المدینه، بی‌تا، ج۲، ص۵۹۷.
- ↑ ابن‌خیاط، تاریخ خلیفة، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۶۳.
- ↑ ابن‌سعد، الطبقات، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۰۰-۳۰۴.
- ↑ طوسی، التبیان، بی‌تا، ج۹، ص۲۷۳.
- ↑ نگاه کنید به: ابن‌هشام، السیرة النبویة، بی‌تا، ج۱، ص۴۲۴؛ ابن‌شبه، تاریخ المدینه، بی‌تا، ج۲، ص۵۱۹؛ ابن‌سعد، الطبقات، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۱۰؛ ابن‌هشام، السیرة النبویه، بی‌تا، ج۲، ص۵۶۸.
- ↑ ابن‌هشام، السیرة النبویة، بی‌تا، ج۱، ص۴۲۴.
- ↑ ابن‌شبه، تاریخ المدینه، بی‌تا، ج۲، ص۵۱۹؛ ابن‌سعد، الطبقات، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۱۰؛ ابن‌هشام، السیرة النبویه، بی‌تا، ج۲، ص۵۶۸.
- ↑ ابن‌هشام، السیرة النبویة، بی‌تا، ج۲، ص۱۸۴ و ص۱۸۶؛ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۳۶۳.
- ↑ حموی، معجم البلدان، بی‌تا، ج۵، ص۹؛ جوادعلی، المفصل، بی‌تا، ج۱۱، ص۲۱۴.
- ↑ ابن‌هشام، السیرة النبویة، بی‌تا، ج۱، ص ۲۰۰؛ جوادعلی، المفصل، بی‌تا، ج۱۱، ص ۳۶۳.
- ↑ مقاتل، تفسیر مقاتل، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۴۴۸.
- ↑ مقاتل، تفسیر مقاتل، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۳۲.
- ↑ جوادعلی، المفصل، بی‌تا، ج۱۱، ص ۳۷۲؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج ۲، ص ۵۰۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۵۶.
- ↑ جوادعلی، المفصل، بی‌تا، ج۱۱، ص ۳۷۲؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج ۲، ص ۵۰۸.
- ↑ جوادعلی، المفصل، بی‌تا، ج۱۱، ص۲۰۶؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۴۵۹.
- ↑ ابن‌اعثم، الفتوح، بی‌تا، ج۱، ص۱۲.
- ↑ ابویعلی، مسندابی یعلی،۱۳۶۸ش، ج۱۳، ص۱۴۶.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۸۷۹م، ج۲، ص۴۹۲و۴۹۳.
- ↑ ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۱، ص۱۴۱.
- ↑ ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۱۸، ص۴۴۷ و ج۱۹، ص۳۴ و ج۴۰، ص۲۸۶.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۸۷۹م، ج۴، ص۲۰.
- ↑ مفید، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۱۳۹.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۱۹ و ص۲۰۴؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۸، ص۳۲۲.
- ↑ طبری، المنتخب، بی‌تا، ج۱، ص۸۸.
- ↑ ابن‌هشام، السیرة النبویة، بی‌تا، ج۲، ص۶۴۶.
- ↑ طبری، المنتخب، بی‌تا، ج۱، ص۱۰۳.
- ↑ ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۱۶۶.
- ↑ ابن‌قتیبه دینوری، المعارف، ۱۹۹۲م، ج۱، ص۸۸.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۲ ص ۷۰-۷۱
- ↑ ابن سعد، طبقات، ۱۴۱۰ق، ج۴، ص۳۱.
- ↑ ابن‌اثیر، اسد الغابة،۱۴۰۹ق، ج۱، ص۳۹.
منابع
- ابویعلی الموصلی، احمد بن علی، مسند ابی‌‌یعلی، دار المأمون للتراث، دمشق، ۱۳۶۸ش.
- ابن‌أثیر، علی بن محمد، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، دارالفکر، بیروت، ۱۴۰۹ق.
- ابن‌أعثم، احمد بن محمد، الفتوح، بیروت، دارالندوة الجدیدة، بی‌تا.
- ابن‌حبان، محمد، الثقات، زیر نظر محمد عبد المعید خان مدیر دائرة المعارف العثمانیة، حیدر آباد دکن هند، دائرة المعارف العثمانیة، چاپ اول، ۱۳۹۳ق.
- ابن‌حزم، علی بن احمد، جمهرة انساب العرب، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۳۷۷ش.
- ابن‌خیاط، خلیفه، تاریخ خلیفة، محقق:بقی‌بن مخلد، زکار، سهیل، بیروت، دارالفکر.۱۴۱۴ق.
- ابن‌سعد(کاتب الواقدی)، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- ابن‌شبه، عمر، تاریخ المدینة المنورة (اخبار المدینة النبویة)، فهیم محمد شلتوت، چاپ دوم، بی‌تا.
- ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ابوالقاسم علی‌بن الحسن،المحقق: عمرو بن غرامة العمروی، دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
- ابن‌قتیبة دینوری، المعارف، القاهرة، الهيئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۹۲م.
- ابن‌کثیر، ابوالفداء اسماعیل بن عمر بن کثیر القرشی البصری ثم الدمشقی، البدایة و النهایة، داارالفکر، ۱۴۰۷ق.
- ابن‌هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، بی‌جا، دارالمعرفة، بی‌تا.
- العزاوی المحامی، عباس، موسوعة عشائر العراق، بیروت، دار العربیة للموسوعات، ۱۴۲۵ق.
- برّی، محمد بن ابی‌بکر، الجوهرة فی نسب النبی و اصحابه العشرة، ریاض، دارالرفاعی، ۱۴۰۳ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، جمل من أنساب الأشراف، تحقیق: سهیل زکار، ریاض الزرکلی، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
- «بنی‌عامر بزرگ‌ترین موکب اربعین همراه با هنر و فنون تجسمی»، خبرگزاری ابنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴، تاریخ بازدید: ۱۹ مهر ۱۴۰۵ش.
- جواد علی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
- حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، المکتبة العلمیة، داراحیاء التراث العربی، بیروت، بی‌تا.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، یزدی طباطبایی، فضل الله، رسولی، هاشم، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طبری، محمد بن جریر، المنتَخب من ذیل المذیل من تاریخ الصحابة والتابعین، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بی‌تا.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری( تاریخ الرسل و الملوک و صلة تاریخ الطبری)، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۸۷۹م.
- طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، مصحح: عاملی، احمد حبیب، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، بی‌تا.
- کحالة، عمر رضا، معجم قبائل العرب، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۳۷۳ش.
- مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحار الانوار الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار، محقق: علوی، عبدالزهراء، محمودی، محمدباقر،بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، بی‌تا.
- مرکز فرهنگ و معارف قرآن، اعلام قرآن از دایره المعارف قرآن کریم، قم، بوستان کتاب قم(انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
- مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، مصحح:غفاری، علی اکبر و محرمی زرندی، محمود، قم، الموتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل‌بن سلیمان، شحاته، عبدالله محمود، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- منتظرالقائم، اصغر و محمدعلی، سمیعی، «بررسی علل گروش و نگرش خاندان بنی‌عامر قریش به اسلام»، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)، مجله تاریخ اسلام در آینه پژوهش، سال نهم، شماره دوم، ج۳۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۱ش.
- «موكب بني عامر قراءة في الأسئلة الحساسة»، در سایت مرکز دراسات الشهید الخامس، تاریخ درج مطلب: ۸ سپتامبر ۲۰۲۵م، تاریخ بازدید: ۲۹ مهر ۱۴۰۵ش.
- واقدی، محمد بن عمر، المغازی، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، محقق: جونز، مارزدن، ۱۴۰۹ق.