محمدرضا کلباسی اشتری
 | |
| شناسنامه | |
|---|---|
| زادروز | ۲۵ ذی‌القعده سال ۱۲۹۵ق |
| شهر تولد | اصفهان |
| تاریخ درگذشت | ۴ شوال سال ۱۳۸۳ق |
| شهر درگذشت | مشهد |
| آرامگاه | صحن انقلاب در حرم امام رضا(ع) |
| خویشاوند سرشناس | حاجی کلباسی (جدّ او)، |
| اطلاعات علمی و مذهبی | |
| اساتید | آخوند خراسانی، سید محمدکاظم یزدی، میرزا محمدتقی شیرازی |
| شاگردان | میرزا علی‌آقا شیرازی، محمدعلی معلم حبیب‌آبادی |
| تألیفات | أنیس الليل، مفتاح الجنان فی شرح دعاء الصباح، |
محمدرضا کلباسی اَشْتَری (۱۲۹۵ـ۱۳۸۳ق)، از مجتهدان و مبارزان سیاسی دوران رضاخان پهلوی بود. او در نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران فعالیت داشت. کلباسی در بازسازی برخی مساجد در اصفهان و تأسیس حسینیه اصفهانی‌ها در مشهد مشارکت داشت.
میرزارضا کلباسی در حوزه‌های علمیه اصفهان، تهران، نجف در دروس جهانگیرخان قشقایی، محمدحسن آشتیانی، آخوند کاشی، آخوند خراسانی و سید محمدکاظم یزدی شرکت کرد. او پس از بازگشت به ایران در اصفهان و مشهد به تدریس مشغول بود.
از آثار او می‌توان به أنیس اللیل و نَفَحاتُ اللیل در شرح دعای کمیل، مِفْتاح الجِنَان فی شرح دعاء الصَباح و مَقامات العارِفین فی مَنازِل السالِکین اشاره کرد. کلباسی در سال ۱۳۸۳ق در مشهد درگذشت و در حرم امام رضا(ع) به خاک سپرده شد.
فعالیت‌های سیاسی
محمدرضا کلباسی اشتری از فقیهان اصفهان و مشهد بود[۱] که با سیاست‌های رضاشاه در حوزه دین مخالفت می‌کرد.[۲] بر پایه برخی منابع، وی در سال ۱۳۴۶ق، در اعتراض به این سیاست‌ها، همراه با نورالله اصفهانی (درگذشت: ۱۳۴۶ق) از اصفهان به قم رفت و با سخنرانی به انتقاد از این سیاست‌ها پرداخت. او پس از این فعالیت‌ها، هفت ماه زندانی شد و سپس به خراسان تبعید گردید.[۳]
کلباسی در اصفهان[۴] و مشهد در فعالیت‌های سیاسی مختلفی مشارکت داشت.[۵] او در جریان نهضت ملی نفت (سال ۱۳۲۹ش)، با صدور اعلامیه، ایراد سخنرانی، مکاتبه با محمد مُصدِّق و سید ابوالقاسم کاشانی و دعوت مردم به شرکت در تحصن‌ها، از این نهضت حمایت کرد.[۶] وی نخستین مجتهدی در مشهد دانسته شده که در تأیید ملی‌شدن صنعت نفت فتوا داد. او همچنین از تصویب قانون منع مُسکرات حمایت می‌کرد. کلباسی مقابله با دخالت بیگانگان و دفاع از جان، ناموس و اموال مسلمانان را وظیفه شرعی هر مسلمان می‌دانست. مخالفت با حزب توده و فعالیت علیه آن نیز از دیگر فعالیت‌های سیاسی او در مشهد بود.[۷]
فعالیت‌های مذهبی و عمرانی
محمدرضا کلباسی اشتری در اصفهان به اقامه نماز جماعت و برگزاری مراسم عبادی می‌پرداخت. میرزا سلیمان رُکْن‌ُالمُلْک، نائب‌الحکومه اصفهان در دوران قاجار، مسجدی در قبرستان تخت فولاد اصفهان برای او ساخت که کلباسی سال‌ها در آن به اقامه نماز جماعت و قرائت دعای کمیل می‌پرداخت.[۸] او همچنین در مسجد تِکیه (تکیه محمدعلی یزدی) در محله بِیدآباد[۹] و برخی مساجد دیگر اصفهان نماز جماعت برگزار می‌کرد.[۱۰] کلباسی افزون بر این فعالیت‌ها، در بازسازی شماری از مساجد مخروبه اصفهان[۱۱] از جمله مسجد خیّاطها در بازار اصفهان، مسجد سلام، مسجد تکیه در محله شیش بیدآباد و مسجد حاج محمدجعفر آباده‌ای نیز نقش داشت.[۱۲]
کلباسی در سال ۱۳۳۵ق به مشهد رفت و پس از دو سال به اصفهان بازگشت؛ [۱۳] اما در سال ۱۳۴۸ق بار دیگر به مشهد رفت و تا پایان عمر در آنجا اقامت داشت.[۱۴] او در مسجد گوهرشاد نماز جماعت اقامه می‌کرد[۱۵] و شب‌های جمعه به احیا و عبادت می‌پرداخت.[۱۶] قرائت دعای کمیل در ایوان حصیرباف‌های این مسجد، از نیمه‌شب تا صبح، از برنامه‌های عبادی او بود.[۱۷] کلباسی همچنین با همکاری گروهی از عالمان و نیکوکاران، حسینیه بزرگ اصفهانی‌ها را در مشهد تأسیس کرد.[۱۸]
تحصیلات و جایگاه علمی
محمدرضا کلباسی در حوزه‌های علمیه اصفهان، تهران، نجف و سامرا تحصیل کرد.[۱۹]
تحصیل در اصفهان و تهران
بر اساس برخی منابع، کلباسی در اصفهان، تحصیلات مقدماتی را نزد پدرش و دیگر عالمان این شهر گذراند.[۲۰] سپس به تهران رفت و به مدت یک سال از میرزا محمدحسن آشتیانی،[۲۱] ملا محمد آملی[۲۲] محمدعلی شاه‌آبادی[۲۳] و میرزا ابوالحسن جِلوه[۲۴] علوم عقلی و نقلی را آموخت. پس از بازگشت به اصفهان، در درس استادانی چون محمدتقی آقا نجفی،[۲۵]، جهانگیرخان قَشْقایی و آخوند کاشی،[۲۶] شرکت کرد.
تحصیل در نجف و سامرا
طبق گزارش‌ها، کلباسی در سال ۱۳۲۳[۲۷] یا ۱۳۲۴ق[۲۸] برای زیارت عتبات و تکمیل تحصیلات خود به عراق رفت. او در نجف و سامرا در دروس خارج فقه و اصول مجتهدان آنجا همچون آخوند خراسانی، سید محمدکاظم یزدی، شیخ الشریعَه اصفهانی،[۲۹] میرزا محمدتقی شیرازی و شیخ عبدالله مازندرانی حضور یافت.[۳۰] کلباسی از فتح‌الله غروی اصفهانی (شیخ الشریعه) و سید محمدکاظم طباطبایی، اجازه اجتهاد[۳۱] و اجازه نقل روایت کتابهای صحیفه سجادیه، نهج‌البلاغه، کُتُب اَربَعَه، وافی، وسائل و بحار‌الانوار را دریافت کرد.[۳۲] او همچنین از محمدعلی شاه‌آبادی اجازه نقل روایت داشت.[۳۳]
تدریس و شاگردان
محمدرضا کلباسی در سال ۱۳۲۶ق، پس از بازگشت از نجف به اصفهان، به تدریس علوم دینی و ترویج معارف اسلامی پرداخت.[۳۴] او در مدرسه صدر حجره داشت و بخش زیادی از اوقات خود را به مطالعه و فعالیت علمی اختصاص می‌داد.[۳۵] شرح لُمْعَه، شرح منظومه، کِفایة الاصول، شرح تجرید، نهج‌البلاغه، علم رجال و هیئت از جمله دروسی بود[۳۶] که در مدرسه صدر[۳۷] و مسجد خیاطها[۳۸] تدریس می‌کرد. او همچنین از سال ۱۳۴۸ق تا پایان عمر در مسجد گوهرشاد تدریس می‌کرد.[۳۹]
گفته شده، کلباسی در تدریس، تواضع و فروتنی داشت به طوری که دروس مقدماتی را نیز برای طلاب جدید تدریس می‌کرد.[۴۰] میرزارضا کلباسی شاگردان متعددی داشت. از شاگردان او می‌توان به میرزا علی‌آقا شیرازی،[۴۱] عبدالجواد فَلاطوری،[۴۲] سید ضیاء‌الدین اصفهانی، محمدعلی معلم حبیب‌آبادی[۴۳] و محمد واعظ زاده خراسانی[۴۴] اشاره کرد. او همچنین به برخی عالمان، از جمله سید محمدعلی روضاتی[۴۵] و محمدباقر ساعدی خراسانی[۴۶] اجازه نقل روایت داد.
تألیفات
کلباسی اشتری در حوزه‌های عرفان، حکمت، حدیث، دعا و معارف دینی آثار متعددی تألیف کرد. از جمله تألیفات او می‌توان به أنیس الليل و نفحات اللیل در شرح دعای کمیل،[۴۷] مفتاح الجنان فی شرح دعاء الصباح،[۴۸] مقامات العارفین فی منازل السالکین، هدیة السالکین، الدعوة الحسينية في نصرة الإسلامية و شرح حدیث اهلیلجه اشاره کرد. او همچنین آثاری در شرح کتابهای فقهی، اصولی و کلامی داشت.[۴۹] انیس اللیل که مشهورترین اثر اوست[۵۰] در سال ۱۳۴۳ق به همراه مقامات العارفین، مکیال الیقین به چاپ سنگی رسید.[۵۱] همچنین، در منابع به برخورداری او از کتابخانه‌ای بزرگ اشاره شده است.[۵۲]
زندگی‌نامه
محمدرضا کلباسی اشتری فرزند میرزا عبدالرحیم کلباسی در شب جمعه ۲۵ ذی‌القعده سال ۱۲۹۵ق در اصفهان متولد شد.[۵۳] او از نوادگان محمدابراهیم کلباسی (درگذشت: ۱۲۶۱ق) مشهور به حاجی کلباسی و صاحب منهاج الاصول بود.[۵۴] نسب او از سوی مادر به میرداماد (درگذشت: ۱۰۴۱ق) می‌رسید.[۵۵] همچنین، بنا بر برخی گزارش‌ها، نسب خاندان کلباسی از طرف پدر به مالک اشتر نَخَعِی (درگذشت: ۳۸ق) می‌رسد.[۵۶] او چهار پسر به نام‌های اسماعیل، صدرالدین، فخرالدین و نورالدین و چهار دختر داشت.[۵۷]
میرزا رضا کلباسی در شب سه‌شنبه ۴ شوال سال ۱۳۸۳ق، برابر با سال ۱۳۴۲ش، در مشهد مقدس درگذشت و در صحن عتیق (صحن انقلاب) حرم امام رضا(ع)، در ایوان مجاور دفتر کشیک‌خانه، به خاک سپرده شد.[۵۸] به گفته برخی منابع، به سفارش سید محمدهادی میلانی، سنگی بر مزار او نصب شد که نام و نسبش بر آن درج شده بود.[۵۹]
از آثار مرتبط با شرح احوال کلباسی، کتاب مرآت‌المصنف نوشته میرزا یحیی مدرس بیدآبادی است که در سال ۱۳۴۳ق چاپ سنگی شده است.[۶۰]
پانویس
- ↑ مهدوی، دانشمندان و بزرگان اصفهان، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۶۲۵.
- ↑ جلالی، مشاهیر مدفون در حرم رضوی، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۳۶۳.
- ↑ جلالی، مشاهیر مدفون در حرم رضوی، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۳۶۳.
- ↑ سعیدی، یاد‌نامه استاد محمدتقی شریعتی، ۱۳۷۰ش، ص۱۸۳-۱۸۴.
- ↑ جلالی، مشاهیر مدفون در حرم رضوی، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۳۶۳.
- ↑ «آیت الله کلباسی؛ سردمدار نهضت ملی شدن نفت در خراسان»، وبگاه مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ «نگاهی دیگر بر رابطه نیروهای مذهبی و حزب توده در مشهد»، وبگاه موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ کلباسی، «مقدمه» انیس اللیل، ۱۳۹۱ش، ص۳.
- ↑ قاسمی، در محضر آقانجفی، ۱۳۹۴ش، ج۱، ص۳۹۲.
- ↑ مهدوی، دانشمندان و بزرگان اصفهان، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۶۲۵.
- ↑ مهدوی، دانشمندان و بزرگان اصفهان، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۶۲۵.
- ↑ جلالی، مشاهیر مدفون در حرم رضوی، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۳۶۴.
- ↑ کلباسی، «مقدمه» انیس اللیل،۱۳۹۱ش، ص۳.
- ↑ قاسمی، در محضر آقانجفی، ۱۳۹۴ش، ج۱، ص۳۶۹.
- ↑ قاسمی، در محضر آقانجفی، ۱۳۹۴ش، ج۱، ص۳۷۱-۳۷۲.
- ↑ مهدوی، دانشمندان و بزرگان اصفهان، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۶۲۵.
- ↑ قاسمی، در محضر آقانجفی، ۱۳۹۴ش، ج۱، ص۳۷۱.
- ↑ جلالی، مشاهیر مدفون در حرم رضوی، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۳۶۴.
- ↑ قاسمی، در محضر آقانجفی، ۱۳۹۴ش، ج۱، ص۳۶۷.
- ↑ مهدوی، اعلام اصفهان، ۱۳۸۶ش، ج۳، ص۱۳۳.
- ↑ رضوی، «مقدمه» نسخه خطی مفتاح الجنان در شرح دعای صباح، ۱۳۸۶ش،ج۳، ص۳۹-۴۰.
- ↑ کلباسی، «مقدمه» انیس اللیل، ۱۳۹۱ش،ص۳.
- ↑ قاسمی، درة الصدف، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۴۴۶-۴۴۷.
- ↑ قاسمی، در محضر آقانجفی، ۱۳۹۴ش، ج۱، ص۳۶۹.
- ↑ مهدوی، زندگی‌نامه آیت‌الله آقا نجفي اصفهانی، ۱۳۹۰ش، ص۳۰.
- ↑ رضوی، «مقدمه» نسخه خطی مفتاح الجنان در شرح دعای صباح، ۱۳۸۶ش، ج۳، ص۴۰.
- ↑ کلباسی، «مقدمه» انیس اللیل، ۱۳۹۱ش،ص۳.
- ↑ باقری سیانی، «مؤلف انیس اللیل...»، ص۵۳.
- ↑ کلباسی، «مقدمه» انیس اللیل، ۱۳۹۱ش،ص۳.
- ↑ قاسمی، در محضر آقانجفی، ۱۳۹۴ش، ج۱، ص۳۸۶-۳۸۷.
- ↑ کلباسی، «مقدمه» انیس اللیل،۱۳۹۱ش، ص۳.
- ↑ باقری سیانی، «مؤلف انیس اللیل...»، ص۵۶ و ۵۹.
- ↑ قاسمی، درة الصدف، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۴۴۶-۴۴۷.
- ↑ رضوی، «مقدمه» نسخه خطی مفتاح الجنان در شرح دعای صباح، ج۳، ص۴۰.
- ↑ کلباسی، «مقدمه» انیس اللیل، ص۵.
- ↑ قاسمی، در محضر آقانجفی، ۱۳۹۴ش، ج۱، ص۳۷۲.
- ↑ مهدوی، ارمغان اصفهان، ۱۳۹۵ق، ص۲۲.
- ↑ موحد ابطحی، ریشه‌ها و جلوه‌های تشیع...، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۳۶.
- ↑ قاسمی، در محضر آقانجفی، ۱۳۹۴ش، ج۱، ص۳۶۹-۳۷۲.
- ↑ قاسمی، در محضر آقانجفی، ۱۳۹۴ش، ج۱، ص۳۶۹-۳۷۰.
- ↑ کلباسی، «مقدمه» انیس اللیل، ص۵.
- ↑ حکیمی، شیخ آقابزرگ تهرانی،۱۳۸۲ش، ص۱۴۰.
- ↑ رضوی، «مقدمه» نسخه خطی مفتاح الجنان در شرح دعای صباح، ج۳، ص۴۴.
- ↑ قاسمی، در محضر آقانجفی، ۱۳۹۴ش، ج۱، ص۳۷۲.
- ↑ نجفی، طريق الوصول إلى أخبار آل الرسول(ع)، ۱۳۹۵ش، ص۳۳۴.
- ↑ ساعدی، «مقدمه»، رياض العلماء، ج۱، ص۶۲.
- ↑ کلباسی، «مقدمه» انیس اللیل، ۱۳۹۱ش، ص۴.
- ↑ رضوی، «مقدمه» نسخه خطی مفتاح الجنان در شرح دعای صباح، ۱۳۸۶ش، ج۳، ص۳۷.
- ↑ قاسمی، در محضر آقانجفی، ۱۳۹۴ش، ج۱، ص۳۷۴.
- ↑ مهدوی، اعلام اصفهان، ۱۳۸۶ش، ج۳، ص۱۳۳.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، طبقات أعلام الشيعة، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۷۵۹.
- ↑ موحد ابطحی، ریشه‌ها و جلوه‌های تشیع...، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۳۵۷.
- ↑ قاسمی، در محضر آقانجفی، ۱۳۹۴ش، ج۱، ص۳۶۷.
- ↑ جلالی، مشاهیر مدفون در حرم رضوی، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۳۶۳.
- ↑ کلباسی، «مقدمه» انیس اللیل،۱۳۹۱ش، ص۲.
- ↑ رضوی، «مقدمه» نسخه خطی مفتاح الجنان در شرح دعای صباح، ۱۳۸۶ش، ج۳، ص۳۹.
- ↑ رضوی، «مقدمه» نسخه خطی مفتاح الجنان در شرح دعای صباح، ۱۳۸۶ش، ج۳، ص۴۴.
- ↑ کلباسی، «مقدمه» انیس اللیل، ص۲.
- ↑ قاسمی، «مقدمه»، اشراقات الايام لافاضات الانام، ۱۳۸۷ش، ص۲۴.
- ↑ مشار، مؤلفین کتب چاپی...، ۱۳۴۴ش، ج۶، ص۸۲۱.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشيعة و هو نقباء البشر في القر الرابع عشر، مشهد، دار المرتضى للنشر، ۱۴۰۴ق.
- «آیت الله کلباسی؛ سردمدار نهضت ملی شدن نفت در خراسان»، وبگاه مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۹ مهر ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۴ آبان ۱۴۰۵ش.
- باقری سیانی، مهدی، «مؤلف انیس اللیل در امالی معلم حبیب‌آبادی»، مجموعه مقالات برگزیده کنگره بزرگداشت علامه حاجی کلباسی، قم، نشر دانش حوزه، ۱۳۹۱ش.
- جلالی، غلامرضا، مشاهیر مدفون در حرم رضوی، مشهد، آستان قدس رضوی بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۶ش.
- حکیمی، محمدرضا، شیخ آقابزرگ تهرانی، قم، دلیل ما، ۱۳۸۲ش.
- رضوی، مهدی، «مقدمه» نسخه خطی «مفتاح الجنان در شرح دعای صباح»، تالیف میرزارضا کلباسی، در میراث حوزه اصفهان، دفتر سوم، قم، موسسه فرهنگی مطالعاتی الزهراء(ع)، ۱۳۸۶ش.
- ساعدی، محمدباقر، «مقدمه»، رياض العلماء و حياض الفضلاء، تألیف افندی، عبدالله بن عیسی بیگ، مشهد، آستان قدس رضوی بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۹ش.
- سعیدی، جعفر، یاد‌نامه استاد محمدتقی شریعتی مزینانی، قم، نشر خرم، ۱۳۷۰ش.
- قاسمی، رحیم، «مقدمه»، اشراقات الايام الافاضات الانام: بحثهایی درباره اخلاق اسلامی، تألیف محمدرضا کلباسی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۷ش.
- قاسمی، رحیم، در محضر آقانجفی: شاگردان فقیه اصفهان شیخ محمد تقی نجفی معروف به آقانجفی اصفهانی، قم، مجمع ذخائر اسلامی، ۱۳۹۴ش.
- قاسمی، رحیم، درة الصدف فيمن تلمذ من علماء اصفهان بالنجف، قم، مجمع الذخائر الإسلامية، ۱۳۹۳ش.
- کلباسی، اسماعیل، «مقدمه»، انیس اللیل، تالیف محمدرضا کلباسی، قم، روح، چاپ سوم، ۱۳۶۲ش.
- مشار، خان‌بابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چایی تاکنون، جلد ۶، تهران، چاپخانه رنگین، فروردین ۱۳۴۴ش.
- مهدوی، سید مصلح‌الدین، ارمغان اصفهان در شرح حال علامه بهبهان میر سيد علي موسوي بهبهاني، اصفهان، حسینیه عمادزاده، ۱۳۹۵ق.
- مهدوی، سید مصلح‌الدین، اعلام اصفهان، اصفهان، سازمان فرهنگی اجتماعی و ورزشی شهرداری اصفهان، ۱۳۸۶ش.
- مهدوی، سید مصلح‌الدین، دانشمندان و بزرگان اصفهان، اصفهان، گلدسته، ۱۳۸۴ش.
- مهدوی، سید مصلح‌الدین، زندگی نامه آیت‌الله العظمي آقا نجفي اصفهانی، اصفهان، آرما، ۱۳۹۰ش.
- موحد ابطحی، حجت، ریشه‌ها و جلوه‌های تشیع و حوزه علمیه اصفهان در طول تاریخ، اصفهان، دفتر تبلیغات المهدی (عج)، ۱۴۱۸ق.
- نجفی، هادی، طريق الوصول إلى أخبار آل‌الرسول(ع) (المشيخة - الإجازات)، قم، دار التفسیر، ۱۳۹۵ش.
- «نگاهی دیگر بر رابطه نیروهای مذهبی و حزب توده در مشهد»، وبگاه موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ بهمن ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۴ آبان ۱۴۰۵ش.