مسجد رکن‌الملک
 نمای داخلی صحن مسجد رکن‌الملک اصفهان | |
| اطلاعات اوليه | |
|---|---|
| بنيانگذار | میرزا سلیمان‌خان رکن‌الملک شیرازی |
| تأسیس | ۱۳۱۸ تا ۱۳۲۴ق |
| کاربری | مجموعه فرهنگی مذهبی |
| مکان | خیابان فیض جنوبی، قبرستان تخت فولاد |
| نام‌های دیگر | مسجدالاقصی |
| مشخصات | |
| وضعیت | فعال |
| شماره ثبت | ۱۶۰۴/۳ |
مسجد رُکْن‌ُالمُلک، از مساجد تاریخی اصفهان در دوره قاجار است که رکن‌الملک شیرازی (درگذشت: ۱۳۳۱ق)، نایب‌الحکومه اصفهان، آن را ساخت. گفته شده در پی خشکسالی و قحطی اصفهان، رکن‌الملک از آقا نجفی خواست برای رفع این گرفتاری، نماز باران برگزار کند. پس از سخنرانی تاثیرگذار میرزا رضا کلباسی، آقا نجفی از رکن‌الملک خواست مسجدی در قبرستان تخت فولاد بسازد. بر اساس کتیبه ورودی مسجد، مسجد در سال ۱۳۲۱ق ساخته شده است.
مجموعه مسجد رکن‌الملک در شمال قبرستان تخت فولاد قرار دارد و شامل مسجد، مدرسه علمیه و آرامگاه رکن‌الملک و شماری از اعضای خاندان کلباسی است. کاشی‌کاری‌ها و کتیبه‌های قرآنی، روایی و ادبی از ویژگی‌های معماری و تزئینی این بناست.
معرفی
مسجد رکن‌الملک از بناهای تاریخی اصفهان در دوره قاجار است[۱] که به همت میرزا سلیمان‌خان شیرازی، ملقب به «رکن‌الملک»، نایب‌الحکومه اصفهان در دوره مسعودمیرزا ظل‌السلطان، فرزند ناصرالدین شاه قاجار،[۲] ساخته شد.[۳] این بنا مجموعه‌ای شامل مسجد، مدرسه علمیه و آرامگاه بانی آن است.[۴]
مسجد رکن‌الملک در خیابان فیض جنوبی، در بخش شمالی قبرستان تخت فولاد اصفهان، قرار دارد.[۵] بنای آن در بخشی از باغ محمدکاظم واله، عارف و شاعر دوره قاجار، ساخته شده[۶] و در مجاورت تکیه‌های محمدجعفر آباده‌ای (درگذشت: ۱۲۸۰ق)[۷] و آقا محمدکاظم واله (درگذشت: ۱۲۲۹ق) است.[۸]
بر پایه برخی گزارش‌ها، مسجد رکن‌الملک در ابتدا با عنوان «مسجدالاقصی» شناخته می‌شد و بعدها به نام رکن‌الملک شهرت یافت.[۹] نورالله نجفی اصفهانی (درگذشت: ۱۳۴۶ق) نیز شعری درباره ساخت مسجدالاقصی به دست رکن‌الملک سروده است.[۱۰] درباره تاریخ ساخت مسجد رکن‌الملک، دو گزارش وجود دارد. بر اساس کتیبه‌های بنا، ساخت آن در سال ۱۳۱۸ق آغاز شد و در سال ۱۳۲۴ق به پایان رسید؛[۱۱] اما بر اساس کتیبه سردر ورودی، تاریخ ساخت مسجد سال ۱۳۲۱ق است.[۱۲]
در مجموعه مسجد رکن‌الملک، مدرسه علمیه‌ای نیز به همت رکن‌الملک تأسیس شد که حیاط آن شش حجره دارد.[۱۳] در سال ۱۳۸۱ش نیز حوزه علمیه خواهران در آن ساخته شد.[۱۴] این مجموعه علاوه بر مسجد و حوزه علمیه شامل کتابخانه عمومی، کتابخانه تخصصی می‌باشد.[۱۵]
بر اساس اسناد موقوفات اصفهان، برخی افراد برای تأمین هزینه‌های مسجد رکن‌الملک، اموالی را وقف کرده بودند.[۱۶] همچنین این اثر در سال ۱۳۷۵ش[۱۷] به شماره ۱۶۰۴/۳ به ثبت تاریخی رسیده است.[۱۸]
علت ساخت مسجد
درباره انگیزه ساخت مسجد نقل شده است که در پی خشکسالی و قحطی در اصفهان، میرزا سلیمان‌خان رکن‌الملک، نایب‌الحکومه اصفهان، از آقا نجفی (درگذشت: ۱۳۳۲ق) خواست برای رفع این گرفتاری نماز باران برگزار کند. آقا نجفی از میرزا عبدالرحیم کلباسی (درگذشت: ۱۳۳۵ق) خواست با موعظه و خطابه، مردم را برای برگزاری نماز آماده کند؛ اما پس از آغاز سخنرانی، میرزا عبدالرحیم ادامه آن را به پسر هفده‌هجده‌ساله‌اش، میرزا رضا کلباسی (درگذشت: ۱۳۸۳ق)، سپرد. سخنان تأثیرگذار میرزا رضا، مردم را به شدت متأثر کرد و زمینه برگزاری نماز باران را فراهم ساخت. در پی این واقعه، آقا نجفی از رکن‌الملک خواست مسجدی در تخت فولاد بسازد تا میرزا رضا کلباسی در آن به وعظ و خطابه و قرائت دعای کمیل بپردازد؛ ازاین‌رو، بنای مسجد رکن‌الملک آغاز شد.[۱۹] همچنین نقل شده است که میرزا رضا کلباسی شبهای جمعه در این مسجد به احیا و قرائت دعای کمیل و مشلول می‌پرداخت.[۲۰]
معماری و تزئینات
مسجد رکن‌الملک دارای دو صحن کوچک و بزرگ، شبستان، گنبد، ایوان‌های شمالی و جنوبی، سردر ورودی، مأذنه، محراب[۲۱] و آب‌انبار[۲۲] است. این مسجد هفت محراب دارد که دو محراب در شبستان و یکی در پشت‌بام قرار گرفته است.[۲۳] محراب اصلی با طرح «محراب در محراب» ساخته شده است؛ به این صورت که محراب اصلی درون فرورفتگی بزرگ‌تری قرار دارد.[۲۴] محراب دیگری نیز با کاشی‌کاری و تزئیناتی مشابه محراب‌های قاجاری مسجد ساخته شده است.[۲۵]
کاشی‌کاری، بخش عمده تزئینات مسجد را تشکیل می‌دهد.[۲۶] کتیبه‌های کاشی‌کاری‌شده در بخش‌های داخلی و بیرونی بنا و پیرامون گنبد آرامگاه رکن‌الملک، شامل آیات قرآن، احادیث اهل‌بیت(ع) و اشعاری از رکن‌الملک و دیگر شاعران است.[۲۷] از جمله شاعران نام‌برده در این کتیبه‌ها می‌توان به میرزا عبدالجواد خطیب[۲۸] و میرزا ابوالقاسم محمد نصیر متخلص به «طَرَب» اشاره کرد.[۲۹]
مدفونان
به گزراش برخی منابع، در مسجد رکن‌الملک، افراد سرشناس و نامداری آرمیده‌اند. آرامگاه رکن‌الملک در راهروی میان دو صحن مسجد قرار دارد.[۳۰] تصویر او در دو نقش کاشی، در حالی که دوزانو نشسته و تسبیحی در دست دارد، دیده می‌شود.[۳۱] شیخ اسماعیل کلباسی، شیخ فخرالدین کلباسی و صدرالدین کلباسی نیز در این مسجد مدفون‌اند.[۳۲]
پانویس
- ↑ هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ۱۳۵۰ش، ص۸۰۵.
- ↑ رکن‌زاده، دانشمندان و سخن‌سرایان فارس، ۱۳۳۷ش، ج۲، ص۴۵۴.
- ↑ «مسجد و حوزه علمیه رکن‌الملک»، وبگاه حوزه علمیه رکن‌الملک اصفهان.
- ↑ «مسجد و حوزه علمیه رکن‌الملک»، وبگاه حوزه علمیه رکن‌الملک اصفهان.
- ↑ «افراشته فیروزه‌ای؛ مسجد رکن‌الملک اصفهان»، خبرگزاری بین المللی قرآنی ایکنا.
- ↑ «آرامگاه واله»، وبگاه تخت فولاد.
- ↑ جعفریان، مقالات تاریخی، ۱۳۸۷ش، ج۵، ص۳۳۴.
- ↑ مهدوی، دانشمندان و بزرگان اصفهان، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۲۶.
- ↑ مظفری‌فرد، «گذری بر باغ والهیه...»، خبرگزاری بین‌المللی قرآنی ایکنا.
- ↑ مهدوی، بيان سبل الهداية...، ۱۳۶۷ش، ج۲، ص۱۷۶.
- ↑ «مسجد رکن‌الملک»، وبگاه تخت فولاد.
- ↑ هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ۱۳۵۰ش، ص۸۰۶.
- ↑ موحد ابطحی، ریشه ها و جلوه های تشیع...، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۹۳.
- ↑ «مدرسه علمیه رکن‌الملک...»، خبرگزاری حوزه.
- ↑ «عضویت ۳ هزار نفر در کتابخانه مدرسه رکن الملک اصفهان»، خبرگزاری حوزه.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: حسینی اشکوری، اسناد موقوفات اصفهان، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۴۹۸.
- ↑ «انگیزه ساخت مسجد رکن‌الملک...»، وبگاه ندا اصفهان.
- ↑ «مسجد و حوزه علمیه رکن‌الملک»، وبگاه حوزه علمیه رکن‌الملک اصفهان.
- ↑ «ستاره‌های مدفون در تخت فولاد»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ رضوی، «مقدمه» نسخه خطی مفتاح الجنان در شرح دعای صبح، ج۳، ص۴۱.
- ↑ «ستاره‌های مدفون در تخت فولاد»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «مسجد رکن الملک»، وبگاه سامانه گردشگری شهرداری اصفهان.
- ↑ «گذری بر باغ والهیه...»، خبرگزاری بین‌المللی قرآنی ایکنا.
- ↑ «مسجد رکن‌الملک»، وبگاه تخت فولاد.
- ↑ «مسجد رکن‌الملک»، وبگاه تخت فولاد.
- ↑ «مسجد و حوزه علمیه رکن‌الملک»، وبگاه حوزه علمیه رکن‌الملک اصفهان.
- ↑ هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ۱۳۵۰ش، ص۸۰۶-۸۲۱.
- ↑ «ستاره‌های مدفون در تخت فولاد»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ برقعی، سخنوران نامی معاصر ایران، ۱۳۷۳ش، ج۱۰، ص۶۷۹.
- ↑ همایی، تاریخ اصفهان، ۱۳۹۸ش، ص۲۷۹.
- ↑ «نمایشگاه دائمی معماری قاجار»، خبرگزاری ایمنا.
- ↑ مهدوی، دانشمندان و بزرگان اصفهان، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۷۸.
منابع
- «آرامگاه واله»، وبگاه تخت فولاد، تاریخ درج مطلب: ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ش، تاریخ بازدید: ۲۵ مهر ۱۴۰۵ش.
- «افراشته فیروزه‌ای؛ مسجد رکن‌الملک اصفهان»، خبرگزاری بین‌المللی قرآنی ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ مرداد ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۲۵ مهر ۱۴۰۵ش.
- «انگیزه ساخت مسجد رکن‌الملک اصفهان |تماشای ویدیو»، وبگاه ندا اصفهان، تاریخ درج مطلب: ۱۶ شهریور ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۲۹ مهر ۱۴۰۵ش.
- برقعی، محمدباقر، سخنوران نامی معاصر ایران، قم، خرم، ۱۳۷۳ش.
- جعفریان، رسول، مقالات تاریخی، قم، دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- حسینی اشکوری، صادق، اسناد موقوفات اصفهان، قم، مجمع ذخائر اسلامی، ۱۳۸۸ش.
- «حوزه علمیه خواهران، مسجد و مدرسه رکن‌المک»، پایگاه خبری صاحب نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۲۶ مهر ۱۴۰۵ش.
- رضوی، مهدی، «مقدمه» نسخه خطی «مفتاح الجنان در شرح دعای صبح»، تالیف میرزارضا کلباسی، در میراث حوزه اصفهان، دفتر سوم، قم، موسسه فرهنگی مطالعاتی الزهراء(ع)، ۱۳۸۶ش.
- رکن‌زاده (آدمیّت)، محمدحسین، دانشمندان و سخن‌سرایان فارس، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۳۷ش.
- «ستاره‌های مدفون در تخت فولاد| رکن الملک؛ عارفی که همه مردم را با یک چشم می‌دید»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۲۵ مهر ۱۴۰۵ش.
- «عضویت ۳ هزار نفر در کتابخانه مدرسه رکن الملک اصفهان»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۳ شهریور ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۲۵ مهر ۱۴۰۵ش.
- «مسجد رکن‌الملک»، وبگاه تخت فولاد، تاریخ درج مطلب: ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ش، تاریخ بازدید: ۲۵ مهر ۱۴۰۵ش.
- «مسجد رکن الملک»، وبگاه سامانه گردشگری شهرداری اصفهان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اسفند ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۲۵ مهر ۱۴۰۵ش.
- «مسجد و حوزه علمیه رکن الملک»، وبگاه حوزه علمیه رکن‌الملک اصفهان، تاریخ بازدید: ۲۵ مهر ۱۴۰۵ش.
- مظفری‌فرد، زهرا، «گذری بر باغ والهیه؛ از مسجد رکن‌الملک تا تکیه آباده‌ای»، خبرگزاری بین‌المللی قرآنی ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ شهریور ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۲۵ مهر ۱۴۰۵ش.
- مهدوی، سید مصلح الدین، بيان سبل الهداية في ذكر اعقاب صاحب الهداية، يا تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، قم، الهداية، ۱۳۶۷ش.
- مهدوی، سید مصلح‌الدین، دانشمندان و بزرگان اصفهان، تحقیق رحیم قاسمی و محمدرضا نیلفروشان، اصفهان، گلدسته، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
- موحد ابطحی، حجت، ریشه‌ها و جلوه‌های تشیع و حوزه علمیه اصفهان در طول تاریخ، اصفهان، دفتر تبلیغات المهدی(عج)، ۱۴۱۸ق.
- «مدرسه علمیه رکن‌الملک؛ قطب جدید تربیت بانوان آگاه در اصفهان»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۴۰۵ش، تاریخ بازدید: ۲۹ مهر ۱۴۰۵ش.
- «نمایشگاه دائمی معماری قاجار»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۳ مرداد ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۲۳ مهر ۱۴۰۵ش.
- همایی، جلال‌الدین، تاریخ اصفهان: جغرافیای اصفهان، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۸ش.
- هنرفر، لطف‌الله، گنجینه آثار تاریخی اصفهان: آمار باستانی و الواح و کتیبه‌های تاریخی در استان اصفهان، بی‌جا، بی‌نا، چاپ دوم، ۱۳۵۰ش.