مسجد رکن‌الملک
 نمای داخلی صحن مسجد رکن‌الملک اصفهان | |
| اطلاعات اوليه | |
|---|---|
| بنيانگذار | میرزا سلیمان‌خان رکن‌الملک شیرازی |
| تأسیس | ۱۳۱۸ تا ۱۳۲۴ق |
| کاربری | مجموعه فرهنگی مذهبی |
| مکان | خیابان فیض جنوبی، قبرستان تخت فولاد |
| نام‌های دیگر | مسجدالاقصی |
| مشخصات | |
| وضعیت | فعال |
| شماره ثبت | ۱۶۰۴/۳ |
مسجد رُکْن‌ُالمُلک، از مساجد تاریخی اصفهان در دوره قاجار است که رکن‌الملک شیرازی (درگذشت: ۱۳۳۱ق)، نایب‌الحکومه اصفهان، آن را ساخت. این مجموعه در شمال قبرستان تخت فولاد قرار دارد و شامل مسجد، مدرسه علمیه و آرامگاه رکن‌الملک و شماری از اعضای خاندان کلباسی است. کاشی‌کاری‌ها و کتیبه‌های قرآنی، روایی و ادبی از ویژگی‌های معماری و تزئینی این بناست.
معرفی
مسجد رکن‌الملک از بناهای تاریخی اصفهان در دوره قاجار است[۱] که به همت میرزا سلیمان‌خان شیرازی، ملقب به «رکن‌الملک»، نایب‌الحکومه اصفهان در دوره مسعودمیرزا ظل‌السلطان، فرزند ناصرالدین شاه قاجار،[۲] ساخته شد.[۳] این بنا مجموعه‌ای شامل مسجد، مدرسه علمیه و آرامگاه بانی آن است.[۴] نام نخستین مسجد، «مسجدالاقصی» بود و بعدها به نام رکن‌الملک شهرت یافت.[۵]
مسجد رکن‌الملک در خیابان فیض جنوبی، در بخش شمالی قبرستان تخت فولاد اصفهان، قرار دارد.[۶] بنای آن در بخشی از باغ محمدکاظم واله، عارف و شاعر دوره قاجار، ساخته شده[۷] و در مجاورت تکیه‌های محمدجعفر آباده‌ای (درگذشت: ۱۲۸۰ق)[۸] و آقا محمدکاظم واله (درگذشت: ۱۲۲۹ق) است.[۹]
در مجموعه مسجد رکن‌الملک، مدرسه علمیه‌ای نیز به همت رکن‌الملک تأسیس شد که حیاط آن شش حجره دارد.[۱۰] در سال ۱۳۸۱ش نیز حوزه علمیه خواهران در آن ساخته شد.[۱۱] این مجموعه علاوه بر مسجد و حوزه علمیه شامل کتابخانه عمومی، کتابخانه تخصصی،[۱۲] دبیرستان دخترانه مشکات، دبیرستان پسرانه رکن‌الملک و مهدکودک می‌باشد.[۱۳]
تاریخچه
درباره تاریخ ساخت مسجد رکن‌الملک، دو گزارش وجود دارد. بر اساس کتیبه‌های بنا، ساخت آن در سال ۱۳۱۸ق آغاز شد و در سال ۱۳۲۴ق به پایان رسید؛[۱۴] اما بر اساس کتیبه سردر ورودی، تاریخ ساخت مسجد سال ۱۳۲۱ق است.[۱۵]
درباره انگیزه ساخت مسجد نقل شده است که در پی خشکسالی و قحطی در اصفهان، میرزا سلیمان‌خان رکن‌الملک، نایب‌الحکومه اصفهان، از آقا نجفی (درگذشت: ۱۳۳۲ق) خواست برای رفع این گرفتاری نماز باران برگزار کند. آقا نجفی از میرزا عبدالرحیم کلباسی (درگذشت: ۱۳۳۵ق) خواست با موعظه و خطابه، مردم را برای برگزاری نماز آماده کند؛ اما پس از آغاز سخنرانی، میرزا عبدالرحیم ادامه آن را به پسر هفده‌هجده‌ساله‌اش، میرزا رضا کلباسی (درگذشت: ۱۳۸۳ق)، سپرد. سخنان تأثیرگذار میرزا رضا، مردم را به شدت متأثر کرد و زمینه برگزاری نماز باران را فراهم ساخت. در پی این واقعه، آقا نجفی از رکن‌الملک خواست مسجدی در تخت فولاد بسازد تا میرزا رضا کلباسی در آن به وعظ و خطابه و قرائت دعای کمیل بپردازد؛ ازاین‌رو، بنای مسجد رکن‌الملک آغاز شد.[۱۶] همچنین نقل شده است که میرزا رضا کلباسی شبهای جمعه در این مسجد به احیا و قرائت دعای کمیل و مشلول می‌پرداخت.[۱۷]
بر اساس اسناد موقوفات اصفهان، برخی افراد برای تأمین هزینه‌های مسجد رکن‌الملک، اموالی را وقف کرده بودند.[۱۸] همچنین این اثر به شماره ۱۶۰۴/۳ به ثبت تاریخی رسیده است.[۱۹]
معماری و تزئینات
مسجد رکن‌الملک دارای دو صحن کوچک و بزرگ، شبستان، گنبد، ایوان‌های شمالی و جنوبی، سردر ورودی، مأذنه، محراب[۲۰] و آب‌انبار[۲۱] است. این مسجد هفت محراب دارد که دو محراب در شبستان و یکی در پشت‌بام قرار گرفته است.[۲۲] محراب اصلی با طرح «محراب در محراب» ساخته شده است؛ به این صورت که محراب اصلی درون فرورفتگی بزرگ‌تری قرار دارد.[۲۳] محراب دیگری نیز با کاشی‌کاری و تزئیناتی مشابه محراب‌های قاجاری مسجد ساخته شده است.[۲۴]
کاشی‌کاری، بخش عمده تزئینات مسجد را تشکیل می‌دهد.[۲۵] کتیبه‌های کاشی‌کاری‌شده در بخش‌های داخلی و بیرونی بنا و پیرامون گنبد آرامگاه رکن‌الملک، شامل آیات قرآن، احادیث اهل‌بیت(ع) و اشعاری از رکن‌الملک و دیگر شاعران است.[۲۶] از جمله شاعران نام‌برده در این کتیبه‌ها می‌توان به میرزا عبدالجواد خطیب[۲۷] و میرزا ابوالقاسم محمد نصیر متخلص به «طَرَب» اشاره کرد.[۲۸] نورالله نجفی اصفهانی (درگذشت: ۱۳۴۶ق) نیز شعری درباره ساخت مسجدالاقصی به دست رکن‌الملک سروده است.[۲۹]
مدفونان
به گزراش برخی منابع، در مسجد رکن‌الملک، افراد سرشناس و نامداری آرمیده‌اند. آرامگاه رکن‌الملک در راهروی میان دو صحن مسجد قرار دارد.[۳۰] تصویر او در دو نقش کاشی، در حالی که دوزانو نشسته و تسبیحی در دست دارد، دیده می‌شود.[۳۱] شیخ اسماعیل کلباسی، شیخ فخرالدین کلباسی و صدرالدین کلباسی نیز در این مسجد مدفون‌اند.[۳۲]
پانویس
- ↑ هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ۱۳۵۰ش، ص۸۰۵.
- ↑ رکن‌زاده، دانشمندان و سخن‌سرایان فارس، ۱۳۳۷ش، ج۲، ص۴۵۴.
- ↑ «مسجد و حوزه علمیه رکن‌الملک»، وبگاه حوزه علمیه رکن‌الملک اصفهان.
- ↑ «مسجد و حوزه علمیه رکن‌الملک»، وبگاه حوزه علمیه رکن‌الملک اصفهان.
- ↑ مظفری‌فرد، «گذری بر باغ والهیه...»، خبرگزاری بین‌المللی قرآنی ایکنا.
- ↑ «افراشته فیروزه‌ای؛ مسجد رکن‌الملک اصفهان»، خبرگزاری بین المللی قرآنی ایکنا.
- ↑ «آرامگاه واله»، وبگاه تخت فولاد.
- ↑ جعفریان، مقالات تاریخی، ۱۳۸۷ش، ج۵، ص۳۳۴.
- ↑ مهدوی، دانشمندان و بزرگان اصفهان، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۲۶.
- ↑ موحد ابطحی، ریشه ها و جلوه های تشیع...، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۹۳.
- ↑ «حوزه علمیه خواهران، مسجد و مدرسه رکن‌المک»، پایگاه خبری صاحب نیوز.
- ↑ «عضویت ۳ هزار نفر در کتابخانه مدرسه رکن الملک اصفهان»، خبرگزاری حوزه.
- ↑ «مدرسه علمیه رکن‌الملک...»، خبرگزاری حوزه.
- ↑ «مسجد رکن‌الملک»، وبگاه تخت فولاد.
- ↑ هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ۱۳۵۰ش، ص۸۰۶.
- ↑ «ستاره‌های مدفون در تخت فولاد»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ رضوی، «مقدمه» نسخه خطی مفتاح الجنان در شرح دعای صبح، ج۳، ص۴۱.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: حسینی اشکوری، اسناد موقوفات اصفهان، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۴۹۸.
- ↑ «مسجد و حوزه علمیه رکن‌الملک»، وبگاه حوزه علمیه رکن‌الملک اصفهان.
- ↑ «ستاره‌های مدفون در تخت فولاد»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «مسجد رکن الملک»، وبگاه سامانه گردشگری شهرداری اصفهان.
- ↑ «گذری بر باغ والهیه...»، خبرگزاری بین‌المللی قرآنی ایکنا.
- ↑ «مسجد رکن‌الملک»، وبگاه تخت فولاد.
- ↑ «مسجد رکن‌الملک»، وبگاه تخت فولاد.
- ↑ «مسجد و حوزه علمیه رکن‌الملک»، وبگاه حوزه علمیه رکن‌الملک اصفهان.
- ↑ هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ۱۳۵۰ش، ص۸۰۶-۸۲۱.
- ↑ «ستاره‌های مدفون در تخت فولاد»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ برقعی، سخنوران نامی معاصر ایران، ۱۳۷۳ش، ج۱۰، ص۶۷۹.
- ↑ مهدوی، بيان سبل الهداية...، ۱۳۶۷ش، ج۲، ص۱۷۶.
- ↑ همایی، تاریخ اصفهان، ۱۳۹۸ش، ص۲۷۹.
- ↑ «نمایشگاه دائمی معماری قاجار»، خبرگزاری ایمنا.
- ↑ مهدوی، دانشمندان و بزرگان اصفهان، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۷۸.
منابع
- «آرامگاه واله»، وبگاه تخت فولاد، تاریخ درج مطلب: ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ش، تاریخ بازدید: ۲۵ مهر ۱۴۰۵ش.
- «افراشته فیروزه‌ای؛ مسجد رکن‌الملک اصفهان»، خبرگزاری بین‌المللی قرآنی ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ مرداد ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۲۵ مهر ۱۴۰۵ش.
- برقعی، محمدباقر، سخنوران نامی معاصر ایران، قم، خرم، ۱۳۷۳ش.
- جعفریان، رسول، مقالات تاریخی، قم، دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- حسینی اشکوری، صادق، اسناد موقوفات اصفهان، قم، مجمع ذخائر اسلامی، ۱۳۸۸ش.
- «حوزه علمیه خواهران، مسجد و مدرسه رکن‌المک»، پایگاه خبری صاحب نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۲۶ مهر ۱۴۰۵ش.
- رضوی، مهدی، «مقدمه» نسخه خطی «مفتاح الجنان در شرح دعای صبح»، تالیف میرزارضا کلباسی، در میراث حوزه اصفهان، دفتر سوم، قم، موسسه فرهنگی مطالعاتی الزهراء(ع)، ۱۳۸۶ش.
- رکن‌زاده (آدمیّت)، محمدحسین، دانشمندان و سخن‌سرایان فارس، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۳۷ش.
- «ستاره‌های مدفون در تخت فولاد| رکن الملک؛ عارفی که همه مردم را با یک چشم می‌دید»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۲۵ مهر ۱۴۰۵ش.
- «عضویت ۳ هزار نفر در کتابخانه مدرسه رکن الملک اصفهان»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۳ شهریور ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۲۵ مهر ۱۴۰۵ش.
- «مسجد رکن‌الملک»، وبگاه تخت فولاد، تاریخ درج مطلب: ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ش، تاریخ بازدید: ۲۵ مهر ۱۴۰۵ش.
- «مسجد رکن الملک»، وبگاه سامانه گردشگری شهرداری اصفهان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اسفند ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۲۵ مهر ۱۴۰۵ش.
- «مسجد و حوزه علمیه رکن الملک»، وبگاه حوزه علمیه رکن‌الملک اصفهان، تاریخ بازدید: ۲۵ مهر ۱۴۰۵ش.
- «مدرسه علمیه رکن‌الملک؛ قطب جدید تربیت بانوان آگاه در اصفهان»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۴۰۵ش، تاریخ بازدید: ۲۶ مهر ۱۴۰۵ش.
- مظفری‌فرد، زهرا، «گذری بر باغ والهیه؛ از مسجد رکن‌الملک تا تکیه آباده‌ای»، خبرگزاری بین‌المللی قرآنی ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ شهریور ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۲۵ مهر ۱۴۰۵ش.
- مهدوی، سید مصلح الدین، بيان سبل الهداية في ذكر اعقاب صاحب الهداية، يا تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، قم، الهداية، ۱۳۶۷ش.
- مهدوی، سید مصلح‌الدین، دانشمندان و بزرگان اصفهان، تحقیق رحیم قاسمی و محمدرضا نیلفروشان، اصفهان، گلدسته، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
- موحد ابطحی، حجت، ریشه‌ها و جلوه‌های تشیع و حوزه علمیه اصفهان در طول تاریخ، اصفهان، دفتر تبلیغات المهدی(عج)، ۱۴۱۸ق.
- «نمایشگاه دائمی معماری قاجار»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۳ مرداد ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۲۳ مهر ۱۴۰۵ش.
- همایی، جلال‌الدین، تاریخ اصفهان: جغرافیای اصفهان، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۸ش.
- هنرفر، لطف‌الله، گنجینه آثار تاریخی اصفهان: آمار باستانی و الواح و کتیبه‌های تاریخی در استان اصفهان، بی‌جا، بی‌نا، چاپ دوم، ۱۳۵۰ش.