ملیشدن صنعت نفت ایران
 تظاهرات مردمی در حمایت از ملیشدن صنعت نفت | |
| زمان | ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ |
|---|---|
| دوره | پهلوی |
| مکان | مجلس شورای ملی (تهران) |
| اهداف | پایاندادن به سلطه بیگانگان بر منابع نفتی ایران |
| عاملان | محمد مصدق و سید ابوالقاسم کاشانی |
| نتایج | شکست نهضت |
| پیامدها | کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ |
ملیشدن صنعت نفت ایران لایحهای است که با تصویب مجلس شورا، صنعت نفت ایران در آن ملی اعلام گردید. از اقداماتی که به تصویب این لایحه منجر شد، با عنوان «جنبش» و «نهضت» یاد شده است. این نهضت که با هدف پایاندادن به سلطه بیگانگان بر منابع نفتی کشور شکل گرفت، واکنشی به دههها سلطه استعماری انگلیس و قراردادهای ناعادلانه نفتی در ایران دانسته شده است. این حرکت در سال ۱۳۲۹ش با همیاری جبهه ملی به رهبری محمد مصدق و حمایت قاطع روحانیت به پیشگامی سید ابوالقاسم کاشانی به پیروزی رسید و به الگویی ضداستعماری در خاورمیانه تبدیل شد. با این حال، نهضت در سال ۱۳۳۲ش با کودتای آمریکایی-انگلیسی شکست خورد. علل این شکست در تبانی خارجی، اختلاف میان رهبران نهضت، بیاعتنایی دولت مصدق به جایگاه روحانیت و سوءمدیریت در مهار توطئههای دربار جستجو میشود.
بیشتر روحانیان شیعه از این نهضت حمایت کردند. امام خمینی نهضت نفت را گامی مثبت در مسیر استقلالطلبی میدانست، اما تأکید داشت که به دلیل رویکرد صرفاً «ملیگرایانه» و جدایی رهبری سیاسی از مذهبی، دچار انحراف شد. ایشان تفاوت بنیادین انقلاب اسلامی با آن نهضت را در پشتوانه عمیق اعتقادی و اسلامی آن میدید که مانع از نفوذ توطئهها و تداوم نهضت گردید.
معرفی
ملیشدن صنعت نفت، لایحهای است که با تصویب مجلس شورا، صنعت نفت ایران ملی اعلام گردید.[۱] از اقداماتی که به تصویب این لایحه منجر شد، با عنوان «جنبش»[۲] و «نهضت»[۳] یاد شده است. این نهضت یکی از نقاط عطف در تاریخ سیاسی و اقتصادی ایران دانسته شده که با هدف پایاندادن به سلطه بیگانگان بر منابع نفتی کشور شکل گرفت.[۴] گفته شده ریشههای این نهضت به امتیازات نفتی دوران قاجار بازمیگردد که در سال ۱۹۰۱م (۱۲۸۰ش) با اعطای امتیاز شصتساله به ویلیام نکس دارسی انگلیسی آغاز شد.[۵] قرارداد تحمیلی سال ۱۳۱۲ نیز نه تنها سودی برای ایران نداشت، بلکه کمپانی انگلیس را از مالیات معاف کرد و اموال شرکت را به دولت انگلیس واگذار نمود.[۶] گفته شده اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰ و تجربیات تلخ آن، نفرت مردم از انگلستان را فزونی بخشید و زمینه مبارزه با امتیازات نفتی را فراهم کرد.[۷]
فرایند ملیشدن
در دوره چهاردهم و پانزدهم مجلس شورای ملی، نمایندگانی چون غلامحسین رحیمیان و عباس اسکندری خواستار الغای قراردادهای استعماری شدند.[۸] در سال ۱۳۲۸، «قرارداد گَس ـ گلشاییان»[یادداشت ۱] با مخالفت شدید جبهه ملی که به رهبری محمد مصدق تأسیس شده بود، مواجه گشت.[۱۰] جبهه ملی با همیاری روحانیان و مردم، مطالبه ملیشدن نفت را به یک خواست عمومی تبدیل کرد.[۱۱] نقش سید ابوالقاسم کاشانی در این میان برجسته دانسته شده؛ زیرا او با بازگشت از تبعید و نطقهای شورانگیز در مسجد شاه، نفت را متعلق به ملت دانست و مردم را به ایستادگی فراخواند.[۱۲] گفته شده حمایت فدائیان اسلام و جمع بسیاری از علمای حوزههای علمیه نیز به این نهضت مشروعیت دینی و پشتوانه مردمی بخشید.[۱۳]
سرانجام در ۱۷ اسفند ۱۳۲۹، پس از ترور علی رزمآرا (نخستوزیر وقت ایران) توسط خلیل طهماسبی (از اعضای فدائیان اسلام)،[۱۴] قانون ملیشدن صنعت نفت در مجلس تصویب شد و در ۲۹ اسفند به تأیید نهایی رسید.[۱۵] گفته شده با اجرای این قانون، دست شرکت سابق نفت ایران و انگلیس کوتاه شد و اداره امور به دست ایرانیان افتاد.[۱۶] این روز در تقویم جمهوری اسلامی ایران، تعطیل رسمی است.[۱۷]
دستاوردهای نهضت و علل شکست آن
گفته شده این نهضت فراتر از مرزهای ایران، الهامبخش کشورهای تحت سلطه در خاورمیانه شد و در ملیشدن کانال سوئز توسط جمال عبدالناصر تأثیر گذاشت.[۱۸] از دستاوردهای داخلی آن به افزایش درآمد نفتی، تقویت روحیه خودباوری و هویت ملی، و آشنایی مردم با فرهنگ سیاسی اشاره شده است.[۱۹]
علیرغم پیروزیهای اولیه، نهضت در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ با کودتای آمریکایی سقوط کرد.[۲۰] گفته شده عوامل متعددی در این شکست نقش داشتند:
۱. عوامل خارجی: تبانی آمریکا و انگلیس برای نابودی نهضت.[۲۱]
۲. عوامل داخلی: اختلاف میان رهبران جنبش، بهویژه بیاعتنایی مصدق به روحانیت و تکیه صرف بر احزاب سیاسی.[۲۲]
۳. سوءمدیریت: مصدق بدون برخورداری از ابزارهای سازماندهی مردمی، به وعدههای آمریکا اعتماد کرد و با نادیدهگرفتن هشدارهای کاشانی درباره احتمال کودتا، از سرچشمه همه مشکلات یعنی رژیم پهلوی غافل ماند.[۲۳]
نگاه روحانیان به نهضت
امام خمینی:
«فرق بین مصدق و این زمان، مابین نهضت دکتر و این نهضت، این است که آن نهضت، سیاسی بود و مردم ما هم با جنبه سیاسی وارد شده بودند - وارد نهضت - و بعضی اشتباهات هم بود که آن اشتباهات منجر به شکست شد. لکن این نهضت، نهضت مذهبی-اسلامی است.»[۲۴]
گفته شده نقش روحانیان شیعه در شکلگیری و بهنتیجه رسیدن نهضت ملیشدن صنعت نفت، اگر بیشتر از سایر نیروها نباشد، قطعا کمتر نیست؛[۲۵] تا جایی که پس از خانهنشین شدن کاشانی و کنارهگیری همفکران او، ملیگراها راه به جایی نبرده و نفت ایران را به آمریکا سپردند.[۲۶]
علاوه بر کاشانی، علمای دیگر در نقاط مختلف ایران نیز با این نهضت همراهی کردند، ازجمله سید محمدتقی خوانساری (از مراجع ثلاث)، میرزا خلیل کمرهای، میرزا محمدباقر کمرهای، بهاءالدین محلاتی، سید حسین خادمی، آیتالله چهارسوقی، سید باقر رسولی، ولیالله مدرسی مازندرانی و بسیاری دیگر، ولی آیتالله بروجردی به دلایلی تنها برای موفقیت مصدق دعا کرد. برخی نیز پس از جدایی کاشانی از مصدق، از حمایت آن دست کشیدند.[۲۷]
اما امام خمینی نهضت ملی نفت را خدمتی به کشور و گامی مثبت در کوتاهکردن دست استعمار میدانست، با این حال معتقد بود این نهضت به دلیل «غیراسلامیبودن» و محدودشدن در دایره «ملیگرایی»، دچار انحراف و شکست شد.[۲۸] او تفاوت اصلی انقلاب اسلامی با نهضت نفت را در جنبههای اعتقادی میدید و در نظر او نهضت نفت صرفاً سیاسی و مادی بود، اما انقلاب اسلامی حرکتی سیاسی، مذهبی و ریشهدار.[۲۹] امام خمینی جدایی رهبری سیاسی از رهبری مذهبی را عامل اصلی ناتوانی این نهضت در برابر توطئهها برمیشمرد.[۳۰]
تکنگاریها
درباره نهضت ملیشدن صنعت نفت کتب فراوانی تألیف شده، تا جایی که در کتابی مستقل بهنام «کتابشناسی نفت» که توسط انتشارات وزارت نفت به چاپ رسیده، اسامی ۷۱ کتاب مرتبط با نفت ایران که بخش اعظمی از آنها در مورد نهضت ملیشدن میباشد، جمعآوری شده است.[۳۱]
این کتابها در بازه زمانی سال ۱۳۵۷ش تا سال انتشار کتاب (۱۳۹۳ش) تألیف شدهاند که بهعنوان نمونه به اسامی چند کتاب اشاره میشود: «مصدق نفت كودتا» (محمود تفضلی)، «تجربه ۲۸ مرداد نظری به تاریخ جنبش ملی شدن نفت ایران» (ف.م جوانشیر)، «جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران و كودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲» (غلامرضا نجاتی)، «مصدق، نفت، ناسیونالیسم ایرانی» (جیمز بیل و ویلیام راجرلویس، مترجم: عبدالرضا هوشنگ مهدوی)، «تاریخ جامع ملی شدن نفت» (احمد خلیلالله مقدم)، «خواب آشفته نفت، دكتر مصدق و نهضت ملی ایران» (محمدعلی موحد) و «تاریخ نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران از نگاهی دیگر» (محمدحسن سالمی).[۳۲]
پانویس
- ↑ صفوی، «نهضت ملی شدن نفت ایران»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ آقاحسینی، «تحلیل گفتمانی وعلل و عوامل شکست جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران (۱۳۲۰–۱۳۳۲)»، مجله پژوهشهای تاریخی، ۱۳۰۹ش، ش۱۰۰.
- ↑ حسینیان، بازخوانی نهضت، ۱۳۸۵ش؛ صفوی، «نهضت ملی شدن نفت ایران»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ «۲۹ اسفند؛ نقطه عطف تاریخ سیاسی و اقتصادی ایران/۷۴ سال پیش نفت به ملت رسید»، قدس.
- ↑ انتشارات وزارات نفت، ۲۹ اسفند سالروز ملی شدن صنعت نفت، ۱۳۶۵ش، ص۱۰–۱۱.
- ↑ خلیلالله مقدم، تاریخ جامع ملی شدن نفت، ۱۳۷۷ش، ص۲۱ و ۹۶–۱۰۰؛ علم، نفت، قدرت و اصول، ۱۳۷۱ش، ص۷۱–۷۴.
- ↑ موسوی، نفت، سیاست، اقتصاد، ۱۳۷۹ش، ص۱۴۵؛ بایرامی، آثار و پیامدهای اجتماعی اشغال ایران در شهریور۱۳۲۰، ۱۳۸۸ش، ص۱۷۰–۱۷۱.
- ↑ خلیلالله مقدم، تاریخ جامع ملی شدن نفت، ۱۳۷۷ش، ص۲۱ و ۹۶–۱۰۰؛ علم، نفت، قدرت و اصول، ۱۳۷۱ش، ص ۷۱–۷۴.
- ↑ اقبال، نقش انگلیس در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ص۳۶.
- ↑ ذبیح، ایران در دوران دکتر مصدق، ۱۳۶۳ش، ص۴۷؛ مرکز بررسی اسناد، روحانی مبارز آیتاالله سیدابوالقاسم کاشانی به روایت اسناد، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۸۰.
- ↑ حسینیان، بازخوانی نهضت، ۱۳۸۵ش، ص۱۱.
- ↑ مرکز بررسی اسناد، روحانی مبارز آیتالله سیدابوالقاسم کاشانی به روایت اسناد، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۱۹و۲۶۵؛ سحابی، نیم قرن خاطره و تجربه، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۷۵.
- ↑ «روحانیت و روشنفکران در نهضت ملی نفت»، مجله حوزه، ۱۳۶۵ش، ش۱۵، ص۱۱۹–۱۲۰؛ کاتوزیان، مصدق و نبرد قدرت، ۱۳۷۲ش، ص۲۹۸.
- ↑ خلیلالله مقدم، تاریخ جامع ملی شدن نفت، ۱۳۷۷ش، ص۲۱ و ۹۶–۱۰۰؛ علم، نفت، قدرت و اصول، ۱۳۷۱ش، ص۷۱–۷۴.
- ↑ تکمیل همایون، «به یاد ۲۹ اسفند روز تاریخی و شکوهمند ملی شدن نفت»، مجله حافظ، ۱۳۸۴ش، ش۲، ص۸؛ اداره کل انتشارات و تبلیغات، اسناد نفت، ۱۳۳۰ش، ص۵۲–۶۸.
- ↑ کاتوزیان، مصدق و نبرد قدرت، ۱۳۷۲ش، ص۱۶۷؛ کارگر جهرمی، «تحلیل روابط کاشانی و نواب صفوی در پیروزی و شکست نهضت ملی ایران»، مجله گنجینه اسناد، ۱۳۹۲ش، ش۹۲، ص۷۴.
- ↑ «قانون راجع به تعطیل روز ملی شدن صنعت نفت»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
- ↑ هرمیداس باوند، «روزهای افتخار و خذلان، نگرشی گذرا بر علل نافرجامی نهضت ملی کردن صنعت نفت و تبعات آن»، مجله اطلاعات سیاسی-اقتصادی، ۱۳۷۵ش، ش۱۰۷-۱۰۸، ص۷۳.
- ↑ بازرگان، خاطرات بازرگان، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۲۹۳؛ آقاحسینی، «تحلیل گفتمانی وعلل و عوامل شکست جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران (۱۳۲۰–۱۳۳۲)»، مجله پژوهشهای تاریخی، ۱۳۰۹ش، ش۱۰۰، ص۳–۶.
- ↑ بازرگان، خاطرات بازرگان، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۳۰۴–۳۰۵؛ سحابی، نیم قرن خاطره و تجربه، ۱۳۸۹ش، ص۱۵۸.
- ↑ کاشانی، «مداخله انگلستان و آمریکا برای نابودی نهضت ملی نفت ایران»، مجله تاریخ معاصر، ۱۳۸۶ش، ش۲۹، ص۱۳۶–۱۳۷.
- ↑ «روحانیت و روشنفکران در نهضت ملی نفت»، مجله حوزه، ۱۳۶۵ش، ش۱۵، ص۱۲۷؛ هاشمی رفسنجانی، دوران مبارزه، ۱۳۷۶ش، ج۱، ص۱۱۲.
- ↑ «روحانیت و روشنفکران در نهضت ملی نفت»، مجله حوزه، ۱۳۶۵ش، ش۱۵، ص۱۳۲؛ آیت، چهره حقیقی مصدق السلطنه، ۱۳۶۰ش، ص۶۵–۷۵.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۵، ص۲۹۰.
- ↑ رهدار، «روحانیت و نهضت ملیشدن صنعت نفت»، فصلنامه ۱۵ خرداد.
- ↑ رهدار، «روحانیت و نهضت ملیشدن صنعت نفت»، فصلنامه ۱۵ خرداد.
- ↑ جعفریان، «روحانیت و نهضت ملیشدن صنعت نفت»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۴، ص۳۷۱وج۵، ص۲۶۷و ج۱۳، ص۳۹.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۵، ص۲۹۰و ج۷، ص۴۵۷–۴۵۹.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۵، ص۲۶۸–۲۷۶.
- ↑ «کتابشناسی ملی شدن صنعت نفت/از مصدق، نفت و ناسیونالیسم ایرانی تا وزیر نفت منم»، ایبنا.
- ↑ «کتابشناسی ملی شدن صنعت نفت/از مصدق، نفت و ناسیونالیسم ایرانی تا وزیر نفت منم»، ایبنا.
یادداشت
منابع
- «۲۹ اسفند؛ نقطه عطف تاریخ سیاسی و اقتصادی ایران / ۷۴ سال پیش نفت به ملت رسید»، قدس، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اسفند ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ش.
- آقاحسینی، علیرضا، تحلیل گفتمانی وعلل و عوامل شکست جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران (۱۳۲۰–۱۳۳۲)، مجله پژوهشهای تاریخی، شماره۱۰، ۱۳۹۰ش.
- آیت، سیدحسن، چهره حقیقی مصدق السلطنه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۶۰ش.
- اداره کل انتشارات و تبلیغات، اسناد نفت، تهران، پویان، ۱۳۳۰ش.
- اقبال، اسماعیل، نقش انگلیس در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- انتشارات وزارت نفت، ۲۹ اسفند، سالروز ملی شدن صنعت نفت، تهران، ۱۳۶۵ش.
- بایرامی، سمیه، آثار و پیامدهای اجتماعی اشغال ایران در شهریور۱۳۲۰، مجله مطالعات تاریخی، شماره ۲۷، ۱۳۸۸.
- تکمیل همایون، ناصر، به یاد ۲۹ اسفند روز تاریخی و شکوهمند ملی شدن نفت، مجله حافظ، شماره ۲۵، ۱۳۸۴ش.
- جعفریان، رسول، «روحانیت و نهضت ملیشدن صنعت نفت»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ بازدید مطلب: ۱۲ تیر ۱۴۰۵ش.
- حسینیان، روحالله، بازخوانی نهضت ملی ایران، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۵ش.
- خلیلالله مقدم، احمد، تاریخ جامع ملی شدن نفت، تهران، علم، ۱۳۷۷ش.
- ذبیح، سپهر، ایران در دوران دکتر مصدق، ترجمه، محمد رفیعی مهرآبادی، تهران، ۱۳۶۳ش.
- «روحانیت و روشنفکران در نهضت ملی نفت»، مجله حوزه، ۱۳۶۵ش، ش۱۵.
- رهدار، احمد، «روحانیت و نهضت ملیشدن صنعت نفت»، فصلنامه ۱۵ خرداد، شماره ۲۰، تابستان ۱۳۸۸ش.
- سحابی، عزتالله، نیم قرن خاطره و تجربه، تهران، صبا، ۱۳۸۹ش.
- صفوی، سید سلمان، «نهضت ملی شدن نفت ایران»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ بازدید مطلب: ۱۲ تیر ۱۴۰۵ش.
- علم، مصطفی، نفت، قدرت و اصول، ترجمه غلامحسین صالحیار، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۱ش.
- «قانون راجع به تعطیل روز ملی شدن صنعت نفت»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید مطلب: ۱۹ خرداد ۱۴۰۵ش.
- کاتوزیان، محمدعلی، مصدق و نبرد قدرت، ترجمه احمد تدین، رسا، ۱۳۷۲ش.
- کارگر جهرمی، وحید، تحلیل روابط کاشانی و نواب صفوی در پیروزی و شکست نهضت ملی ایران، مجله گنجینه اسناد، شماره ۹۲، ۱۳۹۲ش.
- کاشانی، سیدمحمود، مداخله انگلستان و آمریکا برای نابودی نهضت ملی نفت ایران، مجله تاریخ معاصر ایران، شماره ۲۹، ۱۳۸۶ش.
- «کتابشناسی ملی شدن صنعت نفت/از مصدق، نفت و ناسیونالیسم ایرانی تا وزیر نفت منم»، ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اسفند ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۱۸ خرداد ۱۴۰۵ش.
- مرکز بررسی اسناد، روحانی مبارز آیتالله سیدابوالقاسم کاشانی به روایت اسناد، ۱۳۷۹ش.
- موسوی، میرطیب، نفت، سیاست، اقتصاد، تهران، خط سوم، ۱۳۷۹ش.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر، دوران مبارزه، به اهتمام محسن هاشمی، تهران، دفتر نشر معارف انقلاب، چاپ اول، ۱۳۷۶ش.
- هرمیداس باوند، «روزهای افتخار و خذلان، نگرشی گذرا بر علل نافرجامی نهضت ملی کردن صنعت نفت و تبعات آن»، مجله اطلاعات سیاسی-اقتصادی، ۱۳۷۵ش، ش۱۰۷-۱۰۸.