رکن‌الملک شیرازی

رکن‌الملک شیرازی
نائب‌الحکومه اصفهان
	تصویر کاشی‌کاری‌شده میرزا سلیمان‌خان رکن‌الملک شیرازی، برگردانی از عکس اِرنِستْ هُولْسْتِر آلمانی، کنار آرامگاه او در مسجد رکن‌الملک اصفهان قرار دارد.
شناسنامه
نام کامل	میرزا سلیمان‌خان رکن‌الملک شیرازی
لقب	رکن‌الملک
نسب	از خاندان خلف‌بیگ طالش (از امیران شاه اسماعیل صفوی)
زادروز	سال ۱۲۵۴ یا ۱۲۵۵ق
شهر درگذشت	اصفهان
آرامگاه	مسجد رکن‌الملک در قبرستان تخت فولاد اصفهان
مذهب	شیعه
اطلاعات سیاسی
مناصب	نائب‌الحکومه اصفهان، کنسول ایران در بحرین، ریاست دیوان‌خانه عدلیه

رُکْن‌ُالمُلک شیرازی (۱۲۵۴-۱۳۳۱ق) ادیب، شاعر و نائب‌الحکومه اصفهان در دوران مسعودمیرزا ظل‌السلطان، فرزند ناصرالدین شاه قاجار، است.

رُکن‌المُلْک علاوه بر فعالیت‌های حکومتی، در زمینه‌های عمرانی، فرهنگی و مذهبی نیز فعالیت داشت. از اقدامات او می‌توان به ساخت مسجد رکن‌الملک، مرمت بناهای مذهبی، چاپ و توزیع رایگان کتاب‌های دینی همچون قرآن و صحیفه سجادیه اشاره کرد.

رکن‌الملک در تأسیس شرکت اسلامیه، انجمن صفاخانه و اداره دعوت اسلامی مشارکت داشت و عضو انجمن ولایتی اصفهان بود. او همچنین در حمایت از انتشار مجله الاسلام و ترویج گفت‌وگوی دینی نقش داشت. او همچنین بخشی از اموال خود را وقف امور خیریه کرد.

جایگاه حکومتی

رُکن‌ُالمُلْک شیرازی از صاحب‌منصبان دوره قاجار و نایب‌الحکومه اصفهان در دوران حکومت مسعودمیرزا ظل‌السلطان، فرزند ناصرالدین شاه قاجار، بود.^[۲]

رکن‌الملک فعالیت‌های دیوانی خود را با مأموریت در جنوب ایران آغاز کرد و در سال ۱۲۷۶^[۳] یا ۱۲۷۷ق به‌عنوان کارگزار ایران در جزیره بحرین منصوب شد.^[۴] او در سال ۱۲۸۱ق، هنگامی که ظل‌السلطان فرمانروای فارس بود، به خدمت او درآمد و به‌سبب مهارت در نگارش، مُنشی‌باشی^[۵] و و رئیس دفتر ایالتی حکومت فارس شد.^[۶]

گفته شده، رکن‌الملک با گسترش قلمرو ظل‌السلطان، به اصفهان منتقل شد^[۷] و در سال ۱۲۹۶ق «نایب‌الحکومه» آنجا شد.^[۸] دولت قاجار در سال ۱۳۰۴ق، لقب «رکن‌الملک» را به او اعطا کرد. او تا پایان حکومت ظل‌السلطان در سال ۱۳۲۵ق در این منصب ماند.^[۹] ریاست دیوان‌خانه عدلیه نیز از مناصب منسوب به اوست.^[۱۰]

فعالیت‌های عمرانی

رکن‌الملک در ساخت و تعمیر بناهای مذهبی و عام‌المنفعه فعالیت داشت. از اقدامات او در قبرستان تخت فولاد اصفهان می‌توان به ساخت مسجد رکن‌الملک، مدرسه علمیه رکن‌الملک و احداث بنایی چهارطاقی بر مزار آقا محمد بیدآبادی (درگذشت: ۱۱۹۷ یا ۱۱۹۸ق) اشاره کرد.^[۱۱]

به گزارش برخی منابع، رکن‌الملک مسجد سُرخی (سفره‌چی)،^[۱۲] برخی مساجد دیگر اصفهان^[۱۳] و مدرسه علمیه مریم‌بیگم^[۱۴] را تعمیر کرد. او همچنین تکیه‌های میرفندرسکی و حاج محمدجعفر آباده‌ای^[۱۵] و مقبره بابا رکن‌الدین شیرازی (درگذشت: ۷۶۹ق) در تخت فولاد را تعمیر کرد.^[۱۶] مرمت و آینه‌کاری ایوان حرم عسکریین(ع) در سامرا از دیگر کارهای عمرانی او بود.^[۱۷]

رکن‌الملک هجده روز پیش از وفات، وقف‌نامه‌ای تنظیم کرد^[۱۸] و بیشتر اموال خود را برای امور خیریه وقف کرد.^[۱۹] همچنین بخشی از اموال او برای تأمین هزینه اماکنی اختصاص یافت که ساخته یا تعمیر کرده بود؛ از جمله حرم امام حسن عسکری(ع).^[۲۰]

فعالیت‌های فرهنگی و مذهبی

رکن‌الملک برای گسترش معارف دینی، نسخه‌هایی از قرآن کریم، صحیفه سجادیه و زادالمعاد تألیف علامه مجلسی (درگذشت: ۱۱۱۰ق) را چاپ کرد و به‌صورت رایگان در اختیار مردم قرار داد.^[۲۱] او یک نوبت نیز جامع عباسی، نوشته شیخ بهایی (درگذشت: ۱۰۳۱ق)، را نیز چاپ و منتشر کرد.^[۲۲]

گفته شده، رکن‌الملک از مؤسسان شرکت اسلامیه اصفهان بود^[۲۳] و در انجمن ولایتی اصفهان عضویت داشت.^[۲۴] همچنین در سال ۱۳۲۱ق، با همکاری فقیهانی همچون نورالله اصفهانی (درگذشت: ۱۳۴۶ق) و محمدتقی آقا نجفی (درگذشت: ۱۳۳۲ق) در تأسیس انجمن صفاخانه مشارکت کرد. این انجمن با هدف مناظره میان عالمان مسلمان و مبلغان مسیحی فعالیت می‌کرد.^[۲۵] مجله الاسلام نیز برای انتشار مناظرات آن منتشر می‌شد.^[۲۶] تأسیس اداره دعوت اسلامی نیز از اقدامات منسوب به اوست.^[۲۷]

اقدامات اجتماعی

بر پایه گزارش برخی منابع، رکن‌الملک در دوران مسئولیت خود در اصفهان، برای حفظ نظم شهری و رسیدگی به امور مردم اقداماتی انجام داد؛ از جمله در رمضان سال ۱۲۹۶ق از اوباش تعهد گرفت که خانه‌های فساد و قمار را تعطیل کنند. همچنین برای رسیدگی به شکایات مردم در محاکم حضور می‌یافت و شبانه در کوچه‌ها و بازارها گشت‌زنی می‌کرد. تعقیب دزدان فراری، تعویض داروغه اصفهان در سال ۱۳۰۳ق و بهبود وسایل حمل‌ونقل عمومی نیز از اقدامات منسوب به اوست.^[۲۸]

شخصیت‌شناسی

میرزا سلیمان‌خان شیرازی ملقب به «رکن‌الملک» در سال ۱۲۵۴^[۲۹] یا ۱۲۵۵ق^[۳۰] در شیراز متولد شد.^[۳۱] پدرش محمدکاظم از خاندان خَلَف‌بِیگی شیراز بود که نسبش به خلف‌بیگ طالِش (از امیران شاه اسماعیل صفوی)^[۳۲] می‌رسید.^[۳۳] مادرش نیز دختر محمدباقرخان زند بود. او نزد میرزا اسحاق نیریزی، تحصیل کرد.^[۳۴]

رکن‌الملک در خوش‌نویسی،^[۳۵] نویسندگی^[۳۶] و شعر مهارت داشت و با تخلص «خَلَف» شعر می‌سرود.^[۳۷] بنا بر گزارشی، دیوان او حدود پنجاه هزار بیت داشت.^[۳۸]

در برخی منابع آمده است که رکن‌الملک به‌سبب اعتقادات مذهبی، نسبت به مردم مخصوصا عالمان دینی، تواضع داشت.^[۳۹] همچنین از مظلومان حمایت می‌کرد^[۴۰] و در برابر بدگویی‌ها و اتهام‌های مطرح‌شده درباره خود، واکنش تندی نشان نمی‌داد.^[۴۱]

میرزا سلیمان‌خان رکن‌الملک در سال ۱۳۳۱ق در اصفهان درگذشت.^[۴۲] پیکر او در ورودی مسجد رکن‌الملک در تخت فولاد اصفهان به خاک سپرده شد. آرامگاهش در بقعه‌ای اختصاصی قرار دارد.^[۴۳]

پانویس

↑ «ستاره‌های مدفون در تخت فولاد»، خبرگزاری تسنیم.
↑ رکن‌زاده، دانشمندان و سخن‌سرایان فارس، ۱۳۳۷ش، ج۲، ص۴۵۴.
↑ دهخدا، لغت‌نامه، ج۸، ص۱۲۲۱۹، ذیل واژه «رکن‌الملک».
↑ فسایی، فارسنامه ناصری، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۹۱۶.
↑ حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۱۴۷۶.
↑ «ستاره‌های مدفون در تخت فولاد»، خبرگزاری تسنیم.
↑ فسایی، فارسنامه ناصری، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۹۱۶.
↑ دهخدا، لغت‌نامه، ج۸، ص۱۲۲۱۹، ذیل واژه «رکن‌الملک».
↑ حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۱۴۷۶.
↑ جناب، رجال و مشاهیر اصفهان، ۱۳۸۵ش، ص۲۶۴.
↑ مهدوی، اعلام اصفهان، ۱۳۸۶ش، ج۳، ص۳۵۷.
↑ حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۱۴۷۶.
↑ مهدوی، اصفهان: دار العلم شرق...، ۱۳۸۶ش، ص۱۵۰.
↑ نورایی، «بازخوانی، معرفی و شرح وقفنامه رکن الملک...»، ص۲۴.
↑ حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۱۴۷۶.
↑ همایی، «پیشگفتار»، نصوص الخصوص، ص۸.
↑ تهرانی نجفی، هدية الزائرين، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۴.
↑ جناب، رجال و مشاهیر اصفهان، ۱۳۸۵ش، ص۲۶۷.
↑ نورایی، «بازخوانی، معرفی و شرح وقفنامه رکن الملک...»، ص۲۳-۲۴.
↑ نورایی، «بازخوانی، معرفی و شرح وقفنامه رکن الملک...»، ص۲۳-۲۵.
↑ موحد ابطحی، ریشه ها و جلوه های تشیع...، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۹۴-۲۹۵.
↑ حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۱۴۷۶.
↑ موحد ابطحی، ریشه ها و جلوه های تشیع...، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۹۴-۲۹۵.
↑ مهدوی، خاندان شیخ الاسلام اصفهان...، گلبهار، ص۱۴۵.
↑ موسسه امام هادي(ع)، اتحاد و انسجام، ۱۳۸۹ش، ص۳۰۴.
↑ موسسه امام هادي(ع)، اتحاد و انسجام، ۱۳۸۹ش، ص۳۰۴.
↑ موحد ابطحی، ریشه ها و جلوه های تشیع...، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۹۴-۲۹۵.
↑ «ستاره‌های مدفون در تخت فولاد»، خبرگزاری تسنیم.
↑ فسایی، فارسنامه ناصری، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۹۱۶.
↑ حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۱۴۷۵.
↑ همایی، تاریخ اصفهان، ۱۳۹۸ش، ص۲۷۹.
↑ فسایی، فارسنامه ناصری، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۹۱۶.
↑ مهدوی، اعلام اصفهان، ۱۳۸۶ش، ج۳، ص۳۵۶.
↑ حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۱۴۷۵-۱۴۷۶.
↑ حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۱۴۷۶.
↑ دهخدا، لغت‌نامه، ج۸، ص۱۲۲۱۹، ذیل واژه «رکن‌الملک».
↑ موحد ابطحی، ریشه ها و جلوه های تشیع...، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۹۴.
↑ هنرفر، «حاج میرزا سلیمان رکن الملک...»، ص۲۰۶.
↑ جناب، رجال و مشاهیر اصفهان، ۱۳۸۵ش، ص۲۶۴.
↑ موحد ابطحی، ریشه ها و جلوه های تشیع...، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۹۴.
↑ جناب، رجال و مشاهیر اصفهان، ۱۳۸۵ش، ص۲۶۵.
↑ رکن‌زاده، دانشمندان و سخن‌سرایان فارس، ۱۳۳۷ش، ج۲، ص۴۵۴.
↑ حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۱۴۷۷.

منابع

تهرانی نجفی، هادی، هدية الزائرين، تصحیح سید محمد موسوی‌نژاد، تهران، مشعر، ۱۳۹۳ش.
جناب، علی، رجال و مشاهیر اصفهان، تصحیح رضوان پور عصار، اصفهان، سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، ۱۳۸۵ش.
حبیب‌آبادی، محمد علی، مکارم الآثار: در احوال رجال دوره قاجار مشتمل بر تراجم و شرح أحوال أعيان رجال علمى زمان قاجاریه از علماء و حکماء، و عرفاء و شعراء و سلاطین اسلامی و مشاهیر مستشرقین، اصفهان، کمال، ۱۳۶۲ش.
دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، چاپ دوم، ۱۳۷۷ش.
ربیعی، منیژه، «بانک در ایران»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۲، تهران، بنیاد دائرۃ المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
رکن‌زاده (آدمیّت)، محمدحسین، دانشمندان و سخن‌سرایان فارس، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۳۷ش.
«ستاره‌های مدفون در تخت فولاد| رکن الملک؛ عارفی که همه مردم را با یک چشم می‌دید»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ش.
فسایی، حسن بن حسن، فارسنامه ناصری، تحقیق منصور رستگار فسائی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۲ش.
موسسه امام هادي(ع)، اتحاد و انسجام، قم، پیام امام هادی(ع)، ۱۳۸۹ش.
مهدوی، سید مصلح‌الدین، اعلام اصفهان، تحقیق غلامرضا نصراللهی، اصفهان، سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
مهدوی، سید مصلح‌الدین، خاندان شیخ الاسلام اصفهان در طول چهار صد سال از علامه محقق سبزواری تا دکتر علی شیخ الاسلام، اصفهان، گلبهار، بی‌تا.
مهدوی، سید مصلح‌الدین، اصفهان دار العلم شرق: مدارس دینی اصفهان، تحقیق محمدرضا نیلفروشان، اصفهان، سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، ۱۳۸۶ش.
موحد ابطحی، حجت، ریشه‌ها و جلوه‌های تشیع و حوزه علمیه اصفهان در طول تاریخ، اصفهان، دفتر تبلیغات المهدی(عج)، ۱۴۱۸ق.
همایی، جلال‌الدین، تاریخ اصفهان جغرافیای اصفهان، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۸ش.
همایی، جلال‌الدین «پیشگفتار»، نصوص الخصوص في ترجمة الفصوص، تألیف مسعود بن عبدالله بابا رکن‌الدین شیرازی، تهران، موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل، شعبه تهران، ۱۳۵۹ش.
هنرفر، لطف‌الله، «حاج میرزا سلیمان رکن الملک و یادگارهای دوره خدمت او در اصفهان»، مجله وحید، شماره ۶۲ و ۶۳، بهمن و اسفند ۱۳۴۷ش.
نورایی، مرتضی، «بازخوانی، معرفی و شرح وقفنامه رکن الملک ۱۲۵۴-۱۳۳۱ق)»، مجله گنجینه اسناد، شماره ۵۳، بهار ۱۳۸۳ش.

[1] «ستاره‌های مدفون در تخت فولاد»، خبرگزاری تسنیم.

[2] رکن‌زاده، دانشمندان و سخن‌سرایان فارس، ۱۳۳۷ش، ج۲، ص۴۵۴.

[3] دهخدا، لغت‌نامه، ج۸، ص۱۲۲۱۹، ذیل واژه «رکن‌الملک».

[4] فسایی، فارسنامه ناصری، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۹۱۶.

[5] حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۱۴۷۶.

[6] «ستاره‌های مدفون در تخت فولاد»، خبرگزاری تسنیم.

[7] فسایی، فارسنامه ناصری، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۹۱۶.

[8] دهخدا، لغت‌نامه، ج۸، ص۱۲۲۱۹، ذیل واژه «رکن‌الملک».

[9] حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۱۴۷۶.

[10] جناب، رجال و مشاهیر اصفهان، ۱۳۸۵ش، ص۲۶۴.

[11] مهدوی، اعلام اصفهان، ۱۳۸۶ش، ج۳، ص۳۵۷.

[12] حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۱۴۷۶.

[13] مهدوی، اصفهان: دار العلم شرق...، ۱۳۸۶ش، ص۱۵۰.

[14] نورایی، «بازخوانی، معرفی و شرح وقفنامه رکن الملک...»، ص۲۴.

[15] حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۱۴۷۶.

[16] همایی، «پیشگفتار»، نصوص الخصوص، ص۸.

[17] تهرانی نجفی، هدية الزائرين، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۴.

[18] جناب، رجال و مشاهیر اصفهان، ۱۳۸۵ش، ص۲۶۷.

[19] نورایی، «بازخوانی، معرفی و شرح وقفنامه رکن الملک...»، ص۲۳-۲۴.

[20] نورایی، «بازخوانی، معرفی و شرح وقفنامه رکن الملک...»، ص۲۳-۲۵.

[21] موحد ابطحی، ریشه ها و جلوه های تشیع...، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۹۴-۲۹۵.

[22] حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۱۴۷۶.

[23] موحد ابطحی، ریشه ها و جلوه های تشیع...، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۹۴-۲۹۵.

[24] مهدوی، خاندان شیخ الاسلام اصفهان...، گلبهار، ص۱۴۵.

[25] موسسه امام هادي(ع)، اتحاد و انسجام، ۱۳۸۹ش، ص۳۰۴.

[26] موسسه امام هادي(ع)، اتحاد و انسجام، ۱۳۸۹ش، ص۳۰۴.

[27] موحد ابطحی، ریشه ها و جلوه های تشیع...، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۹۴-۲۹۵.

[28] «ستاره‌های مدفون در تخت فولاد»، خبرگزاری تسنیم.

[29] فسایی، فارسنامه ناصری، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۹۱۶.

[30] حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۱۴۷۵.

[31] همایی، تاریخ اصفهان، ۱۳۹۸ش، ص۲۷۹.

[32] فسایی، فارسنامه ناصری، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۹۱۶.

[33] مهدوی، اعلام اصفهان، ۱۳۸۶ش، ج۳، ص۳۵۶.

[34] حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۱۴۷۵-۱۴۷۶.

[35] حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۱۴۷۶.

[36] دهخدا، لغت‌نامه، ج۸، ص۱۲۲۱۹، ذیل واژه «رکن‌الملک».

[37] موحد ابطحی، ریشه ها و جلوه های تشیع...، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۹۴.

[38] هنرفر، «حاج میرزا سلیمان رکن الملک...»، ص۲۰۶.

[39] جناب، رجال و مشاهیر اصفهان، ۱۳۸۵ش، ص۲۶۴.

[40] موحد ابطحی، ریشه ها و جلوه های تشیع...، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۹۴.

[41] جناب، رجال و مشاهیر اصفهان، ۱۳۸۵ش، ص۲۶۵.

[42] رکن‌زاده، دانشمندان و سخن‌سرایان فارس، ۱۳۳۷ش، ج۲، ص۴۵۴.

[43] حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۱۴۷۷.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

[۲۹]

[۳۰]

[۳۱]

[۳۲]

[۳۳]

[۳۴]

[۳۵]

[۳۶]

[۳۷]

[۳۸]

[۳۹]

[۴۰]

[۴۱]

[۴۲]

[۴۳]