استفتاء

اِسْتِفْتاء، فرایند پرسش حکم شرعی از مجتهد و فتوا، پاسخ استنباطی او به این پرسش است. پیشینه استفتاء به صدر اسلام و پرسش مسلمانان از پیامبر(ص) بازمی‌گردد و در عصر ائمه(ع)، به‌ویژه امام باقر(ع) و امام صادق(ع)، گسترش بیشتری یافت. ارکان استفتاء شامل مُفتی، مُستَفتیٰ و مستفتی‌ٰفیه است. مفتی باید از شرایط لازم برای اِفتا و مرجعیت برخوردار باشد و مستفتی نیز باید از مجتهدی که اجتهاد و صلاحیت او برایش احراز شده است، استفتاء کند.

موضوع استفتاء معمولاً مسائل ظنی و اجتهادی است و درباره احکام ضروری و قطعی جایگاه تقلیدی ندارد. از مهم‌ترین کارکردهای استفتاء، پاسخ‌گویی به مسائل نوپدید و نیازهای روز جامعه است. دقت در بیان موضوع، احراز صدور فتوا و عمل به پاسخ مرجع نیز از مهم‌ترین شرایط و آداب استفتاء به شمار می‌رود.

پیشینه و اهمیت

ناصر مکارم شیرازی، پیشینه استفتاء را در دوره صدر اسلام می‌داند که مسلمانان تکالیف و مسائل شرعی خود را از پیامبر(ص) می‌پرسیدند و پیامبر نیز پاسخ آنان را می‌داد. پس از دوره پیامبر این عمل در عصر امامان معصوم(ع) در مقیاس وسیع‌تر ادامه یافت و در عصر امام باقر(َع) و امام صادق(ع) به اوج خود رسید، به‌گونه‌ای که به باور مکارم شیرازی، قسمت عمده‌ای از روایات فقهی موجود که از آنان رسیده است، به صورت سؤال و جواب و یا به عبارتی دیگر، به صورت استفتاء است.

مکارم شیرازی همچنین درباره اهمیت استفتاء و جذابیت آن نسبت به رساله‌های عملیه گفته است که در این نوع سؤال و جواب‌ها، برخلاف رساله‌های آموزشی، همه آنچه سؤال‌کننده و خواننده می‌خواهد آمده است و نه هر آنچه نویسنده یا مجتهد اراده کرده است. از دیگر کارکردهای مهم استفتاء، پاسخ‌گویی به مسائل نوپدید و نیازهای روز جامعه است؛ زیرا مکلفان احکام موضوعات جدید را از مراجع تقلید استعلام می‌کنند و مراجع نیز با اجتهاد و استنباط از منابع شرعی، حکم این مسائل را بیان می‌کنند.

مفهوم‌شناسی و جایگاه

منظور از استفتاء، سؤال از مجتهد یا مرجع تقلید درباره مسائل و احكام شرعى است و به پاسخی که مرجع تقلید یا مجتهد با رجوع به منابع استنباط حکم به آن سؤال می‌دهد، فتوا گفته می‌شود. استفتاء گاهی به‌صورت کتبی و گاهی شفاهی است.

به‌گفته مکارم شیرازی، افتا (فتوادادن) گاهی ابتدايى است و گاهی پس از استفتاء و در جواب آن صورت مى‌گيرد كه بايد صدور آن از مرجع تقليد احراز گردد، لذا اگر جواب استفتاء به صورت مكتوب باشد مُهر يا امضاى مرجع، صدور آن فتوا را تصديق مى‌نمايد. از مسائلی مانند فتوا و استفتاء و شرایط آ‌ن‌ها، در بحث اجتهاد و تقلید از مباحث فقهی سخن گفته می‌شود.

کتاب‌هایی با عنوان «استفتائات» نوشته شده است که در آن‌ها پاسخ به استفتائات و سؤالات شرعی‌ مختلفی که مقلدان از مراجع تقلید خود پرسیده‌اند، گردآوری شده است.

ارکان استفتاء

ارکان استفتاء عبارتند از:

مُفتی

مُفتی، همان مجتهد یا فقیهی است که فتوا می‌دهد و حکم شرعی مسئله را با رجوع در منابع شرعی مثل قرآن و سنت، استخراج می‌کند. از نظر فقها، مفتی غیر از شرایط عمومی مانند بلوغ، عقل، ایمان، عدالت، حلال‌زادگی، مردبودن (بنا به نظر مشهور)، در قید حیات بودن (بنا به نظر برخی)، باید اعلم نیز باشد؛ یعنی علاوه بر آن که شایستگی و توانایی استنباط حکم شرعی از منابع را دارد، باید در این زمینه نسبت به سایر مجتهدان توانمندتر و دقیق‌تر باشد.

همچنین از نظر فقیهان، فتوادادن بر کسی که اهلیت فتوا ندارد، اعم از آن که اجتهاد نداشته باشد یا آن که اجتهاد دارد، ولی عدالت نداشته باشد، حرام است.

مُستفتی

به سؤال‌کننده درباره حکم شرعی مسئله، مُستفتی گفته می‌شود و آن کسی است که شایستگی اجتهاد ندارد و تقلید برای وی جایز است. مستفتی ممکن است فردی کاملاً عامی باشد که هیچ‌یک از علوم لازم برای رسیدن به مرتبه اجتهاد را فرا نگرفته باشد و یا ممکن است فردی باشد که تنها برخی علوم معتبر برای رسیدن به مرتبه اجتهاد را فراگرفته باشد، ولی به مرتبه اجتهاد نرسیده باشد.

البته برخی فقیهان بر این نظرند که مجتهد متجزّی اگر در مسئله‌ای به اجتهاد قطعی برسد، عمل به نظر خود برای او واجب است و نمی‌تواند از دیگران تقلید کند.

مُستفتی‌فیه

مُستفتی‌فیه، موضوعات و مسائلی است که درباره آن‌ها استفتاء می‌شود. از نظر فقها، استفتاء تنها درباره مسائل ظنی و اجتهادی جایز است و درباره قضایای علمی یا احکام ضروری مثل وجوب نماز و روزه و یا امور یقینی نمی‌توان استفتاء کرد و تقلید درباره آن‌ها نیز جایز نیست.

گفته می‌شود استفتاء، معمولاً مربوط به درخواست بيان حكم موضوعات و مسائل شرعى است، ولى گاهى براى تبيين موضوعاتی که حکم شرعی آن‌ها استخراج شده نیز استفتاء صورت می‌گیرد.

شرایط و آداب استفتاء

برخی از شرایط و آداب استفتاء که هر کدام از مفتی و مستفی بایستی رعایت کنند به شرح زیر است:

• به‌گفته فقیهان، مستفتی باید حکم شرعی را از مجتهدی بپرسد که به اجتهاد و شرایط مرجعیت او اطمینان دارد و از کسی که چنین اطمینانی نسبت به او ندارد، استفتا نکند.
• بر مستفتی واجب است که به فتوای مرجع تقلید خود و جوابی که مرجع تقلیدش به استفتاء او داده است عمل کند و جز براساس ضوابط شرعی، نمی‌تواند از آن عدول کند.
• برخی بر این نظرند که مفتی باید واقعه‌ای را که درباره آن استفتاء شده به‌درستی بشناسد، وضعیت و روحیات مستفتی را در نظر بگیرد و جامعه‌ای را که مستفتی در آن زندگی می‌کند بشناسد تا بتواند میزان تأثیر مثبت یا منفی فتوا را ارزیابی کند.

شورای استفتاء

به گروهی از مجتهدان که نسبت به یک مسئله شرعی تحقیق می‌کنند و در آن مسئله به مرجع تقلید نظر مشورتی می‌دهند، شورای استفتاء گفته می‌شود. مرجع تقلید در مقام پاسخگویی به مقلدان خود، نظر خود را به اعضای شورا می‌دهد و آنها اگر مطلبی در تکمیل آن فتوا و نظر داشته باشند ارائه می‌دهند و در نهایت تنظیم و تبیین و جمع کردن مطالب برای فتوا، به عهده مرجع تقلید است.