جامع عباسی (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
جامع عباسی
جامع عباسی.jpg
تصویری از صفحه اول نسخه خطی کتاب جامع عباسی
اطلاعات کتاب
نویسنده: شیخ بهایی
موضوع: فقه
زبان: فارسی

جامع عباسی کتابی فارسی در فقه شیعی نوشته شیخ بهایی که به درخواست شاه عباس اول در فقه و به زبان فارسی نگاشته شده است. این اثر ابتکاری نو در نگارش متون فقهی به شمار می‌رود و برخی از صاحب نظران از آن به عنوان اولین دوره فقه غیراستدلالی به زبان فارسی یاد می‌کنند که به صورت رساله عملیه نوشته شده است‏. کتاب از یک مقدمه و بیست ‏باب (از طهارت تا دیات) تشکیل شده است.

علت تدوین کتاب

به نوشته مؤلف در ابتدای کتاب[۱]، شاه عباس اول (حکومت: ۹۹۶ـ ۱۰۳۸) که به نشر مطالب دینی توجه و اهتمام داشت، از او خواست تا کتابی تألیف کند شامل آن بخش از مسائل، احکام و آداب شرعی که اغلب مورد نیاز مردم است.

شیخ بهائی نیز تدوین کتابی را طراحی کرد که جامع تمام مسائل فقهی مورد نیاز عموم مردم باشد و چون این اقدام را به درخواست شاه عباس انجام داد و کتاب را به او اهدا کرد، آن را جامع عباسی نامید.[۲]

ابواب کتاب

شیخ بهایی در طرح خود، مطالب جامع عباسی را در بیست باب گنجاند.[۳] ولی به گفته نظام الدین محمد ساوجی (متوفی ۱۰۳۸)، پس از تألیف پنج باب نخست آن، شیخ بهایی درگذشت.[۴] هرچند زمان آغاز تألیف جامع عباسی به درستی معلوم نیست،[۵] ولی می‌توان گفت که شیخ بهائی در سالهای آخر عمر، آن را تألیف کرده و شاید آخرین تألیف او بوده است.[۶]

پنج باب یاد شده که بخش اعظم ابواب عبادات را دربردارد، به ترتیب عبارت‌اند از: طهارت، نماز، زکات و خمس، روزه و حج.[۷]

تکمیل کتاب

پس از درگذشت شیخ بهائی، نظام الدین ساوجی به فرمان شاه عباس تألیف جامع عباسی را ادامه داد و پانزده باب باقی مانده را در کمتر از ۲سال،[۸] مطابق طرح استادش به پایان رساند.[۹]

برخی منابع، از محمد بن علی عاملی (متوفی ۱۰۵۷، شاگرد شیخ بهائی) و زین العابدین حسینی (شاگرد و خواهرزاده شیخ بهائی) نیز به عنوان نگارندگان متمم‌های دیگری برای جامع عباسی نام برده‌اند.[۱۰]

محتوای کتاب

موضوع نوزده باب این کتاب کاملاً فقهی است و شامل مسائلی است که معمولاً در کتاب‌ها و رساله‌های فقهی مطرح می‌شود، برخلافِ باب هفتم که درباره زیارت چهارده معصوم(ع) و ایام ولادت و وفات ایشان است و فقهی نیست.[۱۱]

هر چند جامع عباسی، مانند دیگر منابع جامع فقهی، از باب طهارت آغاز و به باب دیات ختم می‌شود؛ اما ترتیب ابواب آن و نیز سهم و اهمیتی که به هر باب داده شده است با دیگر آثار فقهی هماهنگ نیست. برای مثال، در برخی ابواب جامع عباسی چند مبحث مستقل فقهی یکجا آمده، از جمله باب ششم که به موضوعاتی چون وقف، صدقه، قرض الحسنه، جهاد و امر به معروف و نهی از منکر پرداخته است و نیز باب دهم که مباحث متنوعی چون اجاره، عاریه، امانت، غصب، ضمانت، مُزارعه، مُساقات، شرکت، مُضاربه، وکالت، جُعاله و لُقَطه را دربردارد. از سوی دیگر، موضوع برخی ابواب آن، از منابع فقهی دیگر بسیار ریزتر و جزئی‌تر است، از جمله باب سیزدهم و باب چهاردهم که به ترتیب درباره شکار حیوانات و ذبح آنهاست، در حالی که در منابع فقهی معمولاً این دو موضوع، یکجا آورده می‌شود.[۱۲]

حواشی بر کتاب

چهار تن از مراجع تقلید متأخر نیز بر جامع عباسی حاشیه نوشته‌اند که عبارت‌اند از:

نسخه‌های کتاب

چاپی جدید از کتاب جامع عباسی

نسخه‌های خطی متعددی از جامع عباسی وجود دارد.[۱۷]

همچنین این کتاب بارها در ایران و هند چاپ شده تا جایی که گفته شده شمردن چاپ‌های مختلف آن دشوار است.[۱۸]

برخی از چاپهای آن منحصر به پنج باب نخست و برخی دیگر، شامل تمام بیست باب است.

ترجمه‌های کتاب

جامع عباسی به زبان اردو ترجمه و در هند چاپ شده است.[۱۹] همچنین از ترجمه آن به زبان عربی، به قلم عبدعلی بن رحمت اللّه حویزی، با عنوان البرق اللامع فی ترجمة الجامع گزارش داده‌اند.[۲۰]

تأثیر جامع عباسی در آثار دیگران

شهرت جامع عباسی سبب شده است تا در دوره‌های بعد، آثار دیگری با پیروی از آن و الهام از شیوه نامگذاری و نگارش آن پدید آید.

هریک از این آثار به نام یکی از شاهان نوشته شده است، از جمله :

پانویس

  1. جامع عباسی، ص۲
  2. شیخ بهایی، جامع عباسی، ص۲ ـ ۳؛ عباس، ص۵۶۰
  3. شیخ بهائی، جامع عباسی، ص۳؛ عباس، ادیباً و فقیهاً و عالماً، ص۵۶۲ ـ ۵۶۴
  4. شیخ بهائی، جامع عباسی، تکملة ساوجی، ص۱۳۷
  5. قصری، سیمایی از شیخ بهائی در آیینة آثار، ص۶۱؛ اسکندرمنشی، تاریخ عالم آرای عباسی، ج۱، ص۱۵۶
  6. اسکندرمنشی، تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۹۶۷
  7. شیخ بهائی، جامع عباسی، ص۳ ـ ۱۳۶؛ آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۳، ص۳۴۰ و ج۵، ص۶۲ ـ ۶۳
  8. استادی، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه عمومی حضرت آیة اللّه العظمی گلپایگانی، ص۳۹
  9. شیخ بهائی، جامع عباسی، ص۱۳۷ـ ۱۳۸؛ قمی، کتاب الکنی و الالقاب، ج۳، ص۲۱۳؛ امینی، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، ج۱۱، ص۳۳۹
  10. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۳، ص۳۴۰ و ج۵، ص۶۳؛ مدرسی طباطبائی، مقدمه‌ای بر فقه شیعه: کلیات و کتابشناسی، ص۲۲۳
  11. عباس، ادیباً و فقیهاً و عالماً، ص۵۶۱
  12. شیخ مفید، المقنعة، ص۵۷۵؛ علامه حلّی، تبصرة المتعلمین فی احکام الدین، ص۲۰۸، ۲۱۰؛ شهید اول، اللمعة الدمشقیة فی فقة الامامیة، ص۱۴۸
  13. کنتوری، کشف الحجب و الاَستار عن اسماء الکتب و الاَسفار، ص۱۷۲؛ آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۶، ص۵۶؛ امینی، الغدیر، ج۱۱، ص۳۴۹؛ مدرسی طباطبائی، مقدمه‌ای بر فقه شیعه: کلیات و کتابشناسی، ص۲۲۳
  14. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۵، ص۶۳ و ج۶، ص۵۶؛ امینی، الغدیر، ج۱۱، ص۳۵۰
  15. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۵، ص۶۳ و ج۶، ص۵۶؛ امینی، ج۱۱، ص۳۵۰
  16. امینی، الغدیر، ج۱۱، ص۳۵۰
  17. عرب زاده، ص۲۰۶ ؛ قصری، ص۶۹ ـ ۷۱
  18. شیخ بهائی، کامل، ص۶۵ ؛ آقابزرگ طهرانی، ج ۵، ص۶۲ ـ ۶۳ ؛ جهانگیری، ص۶۹ ؛ قصری، ص۷۱ ـ ۷۲
  19. آقابزرگ طهرانی، ج ۴، ص۹۳
  20. امین، ج ۸، ص۲۸؛ عباس، ص۵۶۰
  21. آقابزرگ طهرانی، ج ۵، ص۶۲
  22. آقابزرگ طهرانی، ج ۵، ص۵۹
  23. آقابزرگ طهرانی، ج ۲۴، ص۷۱ و ج ۵، ص۷۰
  24. آقابزرگ طهرانی، ج ۵، ص۷۵

منابع

  • آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت، ۱۴۰۳ق.
  • استادی، رضا، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه عمومی حضرت آیة اللّه العظمی گلپایگانی، قم، دارالقرآن الکریم.
  • اسکندر منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، تهران، ۱۳۵۰ش
  • امین، محسن، اعیان الشیعة، چاپ حسن امین، بیروت، ۱۴۰۳ق
  • امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، قم، ۱۴۲۲ق
  • جهانگیری، محسن، شرح احوال و ذکر آثار و نقل افکار شیخ بهائی، فلسفه، نشریه اختصاصی گروه آموزشی فلسفه،ش ۱، بهار ۱۳۵۵ش
  • خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات فی احوال العلماء والسادات، چاپ اسدالله اسماعیلیان، قم، ۱۳۹۰.
  • شهید اول، اللمعة الدمشقیة فی فقة الامامیة، چاپ محمدتقی مروارید و علی اصغر مروارید، تهران، ۱۴۰۶ق.
  • شیخ بهایی، جامع عباسی، چاپ سنگی بمبئی ۱۳۱۹، چاپ افست، تهران.
  • شیخ بهایی، کامل شیخ بهائی، تهران، ۱۳۶۸ش.
  • شیخ مفید، المقنعة، قم ۱۴۱۰.
  • صدر، حسن، تکملة امل الا´مل، چاپ احمد حسینی، قم، ۱۴۰۶ق.
  • عباس، دلال، ادیباً و فقیهاً و عالماً، بیروت، ۱۹۹۵م.
  • عرب زاده، ابوالفضل، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانة آیة اللّه العظمی گلپایگانی قم، ۱۳۷۸ ش.
  • علامه حلّی، تبصرة المتعلمین فی احکام الدین، چاپ احمد حسینی و هادی یوسفی، بیروت، ۱۴۰۴ق.
  • قصری، محمد، سیمایی از شیخ بهائی در آیینة آثار، مشهد، ۱۳۷۴ش.
  • قمی، عباس، کتاب الکنی و الالقاب، چاپ افست، قم.
  • کنتوری، اعجازحسین، کشف الحجب و الاَستار عن اسماء الکتب و الاَسفار، قم، ۱۴۰۹ق.
  • مجلسی، محمدتقی، روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، چاپ حسین موسوی کرمانی و علی پناه اشتهاردی، قم، ۱۴۰۶ـ۱۴۱۳ق.
  • مدرسی طباطبائی، حسین، مقدمه‌ای بر فقه شیعه: کلیات و کتابشناسی، ترجمه محمد آصف فکرت، مشهد، ۱۳۶۸ش.

پیوند به بیرون


برگرفته از «http://fa.wikishia.net/index.php?title=جامع_عباسی_(کتاب)&oldid=392977»