بحرین

بحرین

اطلاعات عمومی
نام رسمی	مملکت بحرین
دین رسمی	اسلام
جمعیت کل	حدود ۱٬۶۰۰٬۰۰۰ نفر
مساحت	۷۷۸ کیلومتر مربع
حکومت	پادشاهی مشروطه موروثی
واحد پول	دینار بحرین
پایتخت	منامه ۲۶°۱۳′ شمالی ۵۰°۳۵′ شرقی
شهرهای مهم	رفاع، محرق، مدینه حمد، مدینه عیسی، ستره
ادیان(درصد)	اسلام ۷۴٫۲٪، مسیحیت ۱۴٫۵٪، هندوئیسم ۹٫۳٪ و سایر ادیان ۲٪
زبان رسمی	عربی
سایت	درگاه ملی بحرین
اسلام
پیشینه اسلام	سده نخست هجری
جمعیت مسلمانان	حدود ۱٬۱۹۰٬۰۰۰ نفر
اطلاعات شیعی
جمعیت	آمار رسمی تفکیک‌شده منتشر نشده؛ برآوردها شیعیان را حدود ۵۵ تا ۷۰٪ شهروندان بحرینی می‌دانند
درصد به جمعیت کشور	آمار رسمی و قابل اتکا منتشر نشده
درصد به جمعیت مسلمانان	آمار رسمی و قابل اتکا منتشر نشده
وقایع تاریخی	ورود اسلام در سده نخست هجری؛ شکل‌گیری حکومت آل‌خلیفه؛ استقلال از بریتانیا در ۱۹۷۱م؛ تصویب قانون اساسی در ۱۹۷۳م؛ تصویب میثاق اقدام ملی در ۲۰۰۱م و اصلاح قانون اساسی در ۲۰۰۲م
آداب و رسوم	برگزاری آیین‌های محرم و عاشورا، مجالس سوگواری و مراسم مذهبی شیعیان
حکومت‌ها	آل‌خلیفه
احزاب	جمعیت وفاق ملی اسلامی (منحل‌شده)، جمعیت‌ها و جریان‌های سیاسی شیعی
اقوام	عرب‌های بحرانی، عرب‌های سنی، عجم‌ها و جوامع مهاجر
فرق	شیعه دوازده‌امامی، اهل سنت و جماعت
حسینیه‌ها	حسینیه‌ها و مأتم‌های متعدد در مناطق شیعه‌نشین
مناطق شیعه‌نشین	ستره، الدراز]، سنابس، کرزکان، کرباباد، المالکیه، بنی جمره، عالی‌ و بخش‌هایی از منامه

بحرین کشوری جزیره‌ای در جنوب خلیج فارس، میان قطر و عربستان سعودی است که از چندین جزیره تشکیل شده و جزیره بحرین بزرگ‌ترین آنهاست. این کشور از طریق پل ملک فهد به عربستان سعودی متصل است و چهار استان دارد. منامه پایتخت و مرکز سیاسی کشور و محرق و رفاع از مهم‌ترین شهرهای آن هستند.

بحرین در دوره ساسانیان بخشی از ایران بود و پس از گذراندن دوره‌های مختلف، در دوره شاه عباس اول صفوی و سپس در زمان نادرشاه به قلمرو ایران بازگشت. پس از استقرار آل‌خلیفه و گسترش نفوذ بریتانیا، محمدرضا پهلوی در ۱۹۷۰م با ارجاع مسئله بحرین به سازمان ملل موافقت کرد و پس از تأیید تمایل مردم بحرین به استقلال، ایران از ادعای حاکمیت خود بر آن صرف‌نظر کرد. بحرین در ۱۹۷۱م مستقل شد و ایران استقلال آن را به رسمیت شناخت.

اسلام دین رسمی و عربی زبان رسمی بحرین است. براساس سرشماری ۲۰۲۰م، مسلمانان حدود ۷۴٪ جمعیت را تشکیل می‌دادند و برآوردهای غیردولتی سهم شیعیان از شهروندان بحرینی را حدود ۵۵ تا ۷۰٪ می‌دانند. از تشکل‌های شیعه می‌توان به جَمعیَّةُ الوِفاقِ الوَطَنِیَّةِ الاِسلامیَّة، جَمعیَّةُ العَمَلِ الاِسلامی، جَمعیَّةُ التَّوعِیَةِ الاِسلامیَّة و الجَبهَةُ الاِسلامیَّةُ لِتَحرِیرِ البَحرَین اشاره کرد. همچنین، برخی منابع از محدودیت مشارکت سیاسی و اداری شیعیان و مواردی از تبعیض علیه آنان گزارش کرده‌اند. از عالمان شیعه بحرین نیز می‌توان عَبدُالاَمیرِ الجَمری، عِیسی اَحمَد قاسِم، سَیِّد عَبدُاللّهِ الغُرَیفی، مُحَمَّد صَنقور، حُسَین نِجاتی و مُحَمَّد سَنَد بَحرانی را نام برد.

در جریان جنگ رمضان در ۱۴۰۴ش، بحرین به‌دلیل میزبانی نیروها و امکانات نظامی آمریکا، از سوی ایران در شمار کشورهای مشارکت‌کننده در جنگ علیه خود قرار گرفت. هم‌زمان، گزارش‌هایی درباره برخوردهای امنیتی با برخی فعالان و عالمان شیعه، لغو تابعیت و عضویت برخی افراد، وضعیت زندانیان و شهادت سید محمد الموسوی منتشر شد.

جغرافیا و پیشینه تاریخی

مقالهٔ اصلی: بحرین قدیم

بحرین کشوری جزیره‌ای در جنوب خلیج فارس و میان شبه‌جزیره قطر و سواحل شرقی عربستان سعودی است. این کشور از مجموعه‌ای از جزایر تشکیل شده که جزیره بحرین بزرگ‌ترین آنهاست. بحرین از طریق پل ملک فهد به عربستان سعودی متصل می‌شود.

براساس منابع تاریخی و جغرافیایی، «بحرین» در گذشته نام منطقه‌ای در شرق شبه‌جزیره عربستان و سواحل خلیج فارس بوده است که از بصره در شمال تا نواحی عمان امتداد داشته و مناطقی چون کویت، قطر، احساء، قطیف و جزایر بحرین را دربرمی‌گرفته است.

برخی منابع، نام «بحرین» را برگرفته از تعبیر عربی «دو دریا» دانسته‌اند و این نام را با وجود منابع آب شیرین در کنار آب‌های شور خلیج فارس مرتبط کرده‌اند. بحرین از چهار استان پایتخت، محرق، شمالی و جنوبی تشکیل شده است. منامه پایتخت بحرین و مرکز سیاسی و اداری کشور است. محرق از شهرهای تاریخی بحرین به‌شمار می‌رود و رفاع نیز از شهرهای مهم این کشور است و شماری از مراکز و بناهای حکومتی در آن قرار دارند.

استقرار آل‌خلیفه و پایان حاکمیت ایران

به گزارش منابع تاریخی، بحرین در دوره‌های مختلف با حکومت‌های ایرانی پیوند سیاسی داشت و در دوره ساسانیان در قلمرو ایران بود. اما با فتح بحرین به‌دست مسلمانان، این سرزمین از حاکمیت ایران خارج شد و در سده‌های بعد، حکومت‌های محلی و منطقه‌ای بر آن فرمان راندند. پرتغالی‌ها در اوایل سده شانزدهم میلادی بحرین را تصرف کردند، اما نیروهای صفوی در ۱۶۰۲م و در دوره شاه عباس اول آن را بازپس گرفتند. پس از سقوط صفویان و آشفتگی‌های سیاسی، بحرین برای مدتی از کنترل ایران خارج شد، تا اینکه نادرشاه در ۱۷۳۶م آن را بار دیگر به قلمرو ایران بازگرداند.

به گزارش منابع پژوهشی تاریخ سیاسی منطقه، پس از استقرار آل‌خلیفه در بحرین در ۱۷۸۳م، بریتانیا با انعقاد قراردادهایی میان سال‌های ۱۸۲۰ تا ۱۸۹۲م نفوذ خود را بر این جزایر گسترش داد و روابط خارجی آن را تحت کنترل گرفت. ایران نیز در دوره‌های مختلف ادعای حاکمیت خود را بر بحرین مطرح کرد و در ۱۹۵۷م آن را استان چهاردهم ایران خواند.

با اعلام خروج بریتانیا از خلیج فارس، محمدرضا پهلوی در ۱۹۷۰م با ارجاع مسئله بحرین به سازمان ملل متحد موافقت کرد. هیئت اعزامی سازمان ملل خواست اکثریت مردم بحرین برای استقلال را گزارش کرد و شورای امنیت آن را تأیید نمود. پس از تصویب این تصمیم در مجلس شورای ملی و مجلس سنا در اردیبهشت ۱۳۴۹ش، ایران رسماً از ادعای حاکمیت خود بر بحرین صرف‌نظر کرد. سرانجام بحرین در ۱۴ اوت ۱۹۷۱م استقلال یافت و ایران نیز استقلال آن را به رسمیت شناخت.

جمعیت، زبان و دین

براساس آمار رسمی سال ۲۰۲۴م، جمعیت بحرین ۱٬۵۸۸٬۶۷۰ نفر است. زبان رسمی این کشور عربی و اسلام دین رسمی آن است.

جدیدترین آمار رسمی تفصیلی درباره ترکیب دینی جمعیت، مربوط به سرشماری ۲۰۲۰م است که براساس آن، حدود ۷۴ درصد از کل جمعیت ساکن بحرین مسلمان بودند؛ این نسبت در میان شهروندان بحرینی به حدود ۹۹٫۷ درصد می‌رسید. دولت بحرین آمار رسمی تفکیک‌شده‌ای از تعداد یا درصد شیعیان و اهل‌سنت منتشر نمی‌کند. بااین‌حال، برآوردهای نهادهای غیردولتی و منابع مرتبط با جامعه شیعه، شیعیان را حدود ۵۵ تا ۷۰ درصد از شهروندان بحرینی می‌دانند.

موضوع	عنوان	آمار و توضیحات
جمعیت براساس آمار رسمی ۲۰۲۴م	جمعیت کل	۱٬۵۸۸٬۶۷۰ نفر
	شهروندان بحرینی	۷۳۹٬۷۳۶ نفر ۴۶٫۶٪
	اتباع خارجی	۸۴۸٬۹۳۴ نفر ۵۳٫۴٪
زبان	زبان رسمی	عربی
	زبان‌های رایج دیگر	انگلیسی، فارسی و اردو
دین براساس سرشماری ۲۰۲۰م	مسلمانان بحرینی	۷۱۰٬۰۶۷ نفر
	غیرمسلمانان بحرینی	۲٬۲۹۵ نفر
	مسلمانان غیر بحرینی	۴۰۱٬۴۶۶ نفر
	غیرمسلمانان غیر بحرینی	۳۸۷٬۸۰۷ نفر
	مجموع مسلمانان	۱٬۱۱۱٬۵۳۳ نفر حدود ۷۴٪ از کل جمعیت
	مجموع پیروان سایر ادیان	۳۹۰٬۱۰۲ نفر
مذهب	شیعه و اهل‌سنت	دولت بحرین آمار رسمی تفکیک‌شده‌ای از تعداد یا درصد شیعیان و اهل‌سنت منتشر نکرده است.
برآوردهای غیردولتی	جمعیت شیعیان بحرینی	براساس برآوردهای نهادهای غیردولتی و منابع مرتبط با جامعه شیعه، شیعیان حدود ۵۵ تا ۷۰ درصد از شهروندان بحرینی را تشکیل می‌دهند.

جایگاه اجتماعی و سیاسی شیعیان

بحرین از مهم‌ترین مراکز حضور شیعیان در منطقه خلیج فارس است. شیعیان در مناطقی مانند جدحفص، سنابس، منامه و محرق سکونت دارند و در گذشته بیشتر به کشاورزی و ماهیگیری اشتغال داشتند؛ با گسترش شهرنشینی نیز حضور آنان در تجارت، صنعت و دیگر فعالیت‌های اقتصادی افزایش یافت.

با وجود سهم قابل توجه شیعیان از جمعیت کشور، برخی گروه‌های شیعه، سازمان‌های حقوق بشری و پژوهشگران از محدودیت مشارکت آنان در ساختارهای سیاسی و اداری، تبعیض در بخش‌های دولتی و آموزشی و برخوردهای امنیتی با شماری از فعالان و اجتماعات شیعی گزارش کرده‌اند. حکومت بحرین این اتهامات را رد کرده و اقدامات خود را در چارچوب حفظ امنیت و ثبات کشور دانسته است. همچنین، برخی پژوهش‌ها از محدودتر بودن نفوذ سیاسی شیعیان در مقایسه با خاندان حاکم و گروه‌های نزدیک به حکومت حکایت دارد.

تشکل‌های شیعیان

برخی نویسندگان، «جمعیت الاصالة الإسلامیة»، «گروه التربیة الإسلامیة» و «گروه سوئچ» را از جریان‌های سلفی بحرین دانسته‌اند که با برخی جریان‌های سلفی کشورهای حاشیه خلیج فارس ارتباط دارند. به‌گفته این نویسندگان، این گروه‌ها مواضع انتقادی نسبت به شیعیان داشته و در تشدید تنش‌های مذهبی نقش‌آفرینی کرده‌اند. در مقابل، جامعه شیعه بحرین نیز از طریق تشکل‌ها و جریان‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، در عرصه عمومی و اجتماعی کشور حضور داشته است. از جمله این تشکل‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

تَشَکُّل‌های شیعیان در بَحرَین

تَشَکُّل	نوع / گَرایش	تَأسیس	توضیح
جَمعیَّةُ الوِفاقِ الوَطَنیَّةِ الإِسلامیَّة	سیاسی	۲۰۰۱م	از مهم‌ترین جریان‌های سیاسی شیعه؛ به رهبری علی سلمان و منحل‌شده در ۲۰۱۶م.
جَمعیَّةُ العَمَلِ الإِسلامی	سیاسی	۲۰۰۱م	تأسیس‌شده توسط اعضای پیشین الجَبهَةُ الإِسلامیَّةُ لِتَحریرِ البَحرَین؛ منحل‌شده در ۲۰۱۲م.
جَمعیَّةُ الإِخاء	اجتماعی ـ فرهنگی	—	تشکلی برای سازمان‌دهی ایرانیان بحرینی‌تبار.
جَمعیَّةُ التَّوعِیَةِ الإِسلامیَّة	فرهنگی ـ مذهبی	۲۰۰۵م	تشکلی فرهنگی ـ مذهبی با مشارکت شماری از عالمان شیعه، از جمله عِیسی اَحمَد قاسِم.
الجَبهَةُ الإِسلامیَّةُ لِتَحریرِ البَحرَین	سیاسی ـ مخالف حکومت	۱۹۷۹م	جریان سیاسی شیعه مخالف حکومت که با رهبری هادی مدرسی شکل گرفت.
حَرَکَةُ الخَلایا الثَّورِیَّة	مخفی ـ سیاسی	—	از گروه‌های مخفی شیعه که حکومت بحرین آن را به فعالیت علیه نظام متهم کرد.
حِزبُ‌اللهِ بَحرَین	سیاسی ـ مخالف حکومت	دهه ۱۹۸۰م	گروهی منتسب به مخالفان حکومت؛ درباره استقلال سازمانی آن تردیدهایی مطرح شده است.
حَرَکَةُ أَنصارِ الشُّهَداءِ الإِسلامیَّة	مخفی ـ سیاسی	اوایل دهه ۱۹۷۰م	از گروه‌های مخفی شیعه؛ رهبر آن جَمال علی العَصفور پس از بازداشت درگذشت.
حِزبُ الرِّسالَة	شیعی	—	از تشکل‌های شیعه بحرین.
جَمعیَّةُ أَهلِ‌البَیت	شیعی	—	از تشکل‌های شیعه بحرین.
الجَماعَةُ الإِسلامیَّة	شیعی	—	از تشکل‌های شیعه بحرین.

علما و روحانیان سرشناس شیعه

از عالمان و روحانیان سرشناس شیعه بحرین می‌توان به عبدالامیر الجمری (درگذشته ۲۰۰۶م)، از رهبران شیعی و فعالان اعتراضات دهه ۱۹۹۰م؛ عیسی احمد قاسم (زاده ۱۹۴۰م)، از رهبران مذهبی شیعیان و رئیس شورای علمای بحرین؛ سید عبدالله الغریفی (زاده ۱۹۴۵م)، از روحانیان و دانش‌آموختگان حوزه نجف؛ محمد صنقور (زاده ۱۹۶۸م)، از اعضای شورای علمای شیعه بحرین؛ حسین نجاتی، نماینده سیدعلی سیستانی در بحرین؛ محمد سند بحرانی (زاده ۱۳۸۲ق)، از عالمان شیعه بحرین مقیم نجف؛ سید مجید مشعل، از رؤسای شورای علمای بحرین؛ و محسن آل عصفور، از روحانیانی با رویکرد متفاوت از جریان‌های منتقد حکومت و حامی همکاری با آل‌خلیفه، اشاره کرد.

اماکن مذهبی شیعیان

مسجد جامع امام صادق(ع) از مساجد مهم شیعیان بحرین است که در منطقه دِراز قرار دارد. بزرگ‌ترین نماز جمعه شیعیان بحرین در این مسجد برگزار می‌شود. عیسی احمد قاسم، شیخ علی سلمان، دبیرکل جمعیت وفاق ملی اسلامی، و محمد صنقور از جمله امامان جمعه این مسجد بوده‌اند.

مأتم بن‌رجب نیز از حسینیه‌های قدیمی شیعیان بحرین در منامه است و در برگزاری مراسم و آیین‌های مذهبی، به‌ویژه مراسم عزاداری محرم، جایگاه و نقش داشته است.

نماز عید فطر شیعیان بحرین در مسجد امام صادق(ع)، سال ۲۰۲۲م.

نقش شیعیان در انقلاب ۱۴ فوریه

مقالهٔ اصلی: انقلاب ۱۴ فوریه بحرین

انقلاب ۱۴ فوریه بحرین، مجموعه‌ای از اعتراضات گسترده مردمی بود که در ۱۴ فوریه ۲۰۱۱م و هم‌زمان با تحولات موسوم به «بیداری اسلامی» آغاز شد. براساس گزارش‌های مربوط به تحولات سیاسی بحرین، جامعه شیعه به‌دلیل سهم گسترده در ترکیب جمعیتی کشور و نقش فعال عالمان، شخصیت‌ها و جریان‌های شیعی در اعتراضات، از مهم‌ترین نیروهای اجتماعی حاضر در جنبش ۱۴ فوریه بود.

این اعتراضات که شیعیان در کنار شماری از اهل سنت در آن حضور داشتند، ابتدا با مطالباتی چون اصلاح ساختار سیاسی، گسترش مشارکت عمومی و تحقق عدالت اجتماعی شکل گرفت؛ اما با گسترش اعتراضات و ورود نیروهای نظامی عربستان و امارات، با سرکوب گسترده مواجه شد. در پی این رویدادها، شماری از رهبران و فعالان شیعه بازداشت یا محکوم شدند و برخی مراکز و شعائر مذهبی شیعیان نیز با محدودیت و آسیب روبه‌رو شد.

همکاری با آمریکا و اسرائیل در جنگ رمضان علیه ایران

مقاله‌های اصلی: جنگ رمضان و عملیات وعده صادق ۴

در جریان جنگ رمضان که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ش با حملات مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد، بحرین از جمله کشورهای منطقه بود که آمریکا از ظرفیت‌های نظامی آن برای انجام عملیات علیه ایران استفاده کرد. ایران این اقدام را مشارکت بحرین در جنگ علیه خود دانست و در چارچوب عملیات وعده صادق ۴، اهداف مرتبط با آمریکا را در این کشور هدف قرار داد. ایران همچنین در نامه‌ای به سازمان ملل متحد، از بحرین و چهار کشور دیگر منطقه خواستار پرداخت غرامت شد.

هم‌زمان، گزارش‌هایی از برخوردهای امنیتی با برخی فعالان و عالمان شیعه، لغو عضویت شماری از نمایندگان به‌دلیل حمایت از ایران و بدرفتاری با زندانیان منتشر شد. همچنین برخی منابع از شهادت سید محمد الموسوی، شهروند ۳۲ساله شیعه بحرینی با اصالت ایرانی در زندان خبر داده‌اند. گزارش‌هایی نیز درباره وضعیت بحرینیان سلب تابعیت‌شده و انتقال برخی از آنان بدون مدارک هویتی به کشورهای ثالث منتشر شده است.