مهدیه (شهر)
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
 دروازه باستانی شهر مهدیه | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| کشور | تونس |
| زبان | عربی |
| ادیان | اسلام، مسیحیت |
| مذهب | سنی |
| اطلاعات تاریخی | |
| نام قدیم | جُمّة |
| سال تأسیس | سال ۳۰۳ق |
| قدمت | ۱۱قرن |
| مکانهای تاریخی | مسجد جامع مهدیه |
مَهْدیّه نخستین پایتخت فاطمیان در شمال آفریقا (واقع در کشور تونس) بود. عُبیدالله المهدی در سال ۳۰۳ق شهر مهدیه را با هدف استحکام حکومتش بنا کرد و از سال ۳۰۸ق آن را به مرکز حکومت فاطمیان تبدیل کرد. شهر مهدیه با مسجد جامع، قصرهای حکومتی، بازارها و محلههای مسکونی، بر پایه نیازهای امنیتی و اداری طراحی شده بود. پس از انتقال پایتخت به قاهره، شهر مهدیه اهمیت سیاسی خود را از دست داد، اما همچنان بهعنوان یک دژ مهم و نمونهای برجسته از شهرسازی فاطمیان شناخته میشود.
موقعیت و تأسیس
شهر مهدیه با نام پیشین جُمّة،[۱] اولین پایتخت دولت فاطمیان (واقع در کشور تونس) بر شبهجزیرهای در ساحل دریای مدیترانه ساخته شد.[۲] موقعیت این شبهجزیره و برخورداری آن از ویژگیهای طبیعی دفاعی، از عوامل انتخاب آن بهعنوان پایتخت بود،[۳] زیرا از سمت خشکی تنها با راه باریکی به ساحل متصل میشد و از سه طرف در محاصره دریا قرار داشت.[۴] شهر مهدیه در تاریخنگاری فاطمیان به عنوان نمادی از تجربیات شهرسازی مسلمانان در مغرب شناخته میشود[۵] که اهداف سیاسی، امنیتی و توسعهطلبانه دولت فاطمی را در خود بازتاب داده است.[۶]
بر اساس منابع تاریخی، عبیدالله المهدی اولین خلیفه فاطمیان،[۷] در سال ۲۹۷ق در شهر رَقّادِه مستقر بود.[۸] نزدیکیِ رَقّاده به دشمنانی مانند خوارج شمال آفریقا، بنیمِدرار، اِدریسیان، رومیان، خلفای اُمَوی اندلس و عباسیان،[۹] موجب شد تا عبیدالله دستور دهد شهر جدیدی برای دولت فاطمی ساخته شود.[۱۰] این شهر به نام عبیدالله المهدی، «مهدیه» نام گرفت.[۱۱]
گفته شده است عبیدالله المهدی به دلیل آشنایی با علم نجوم و نیز بر اساس نظر منجمان، نقشه شهر را در برج اَسَد طراحی کرد.[۱۳] طبق گزارشها، ساخت شهر مهدیه روز شنبه ۵ ذیالقعده سال ۳۰۳ق آغاز شد[۱۴] و با استقرار المهدی در آن در سال ۳۰۸ق به پایتخت دولت تازه تأسیس فاطمی تبدیل شد.[۱۵]
بخشهای شهری مهدیه
ساختار شهری مهدیه بر اساس الگوهای متداول شهرهای حکومتی مسلمانان آن دوره طراحی شد.[۱۶]
مسجد جامع و مصلی: مسجد جامع شهر در سال ۳۰۳ق (پیش از تکمیل کامل شهر)،[۱۸] در کنار قصر خلیفه و ولیعهد او پایهگذاری شد. مصلای مهدیه نیز بیرون دیوار غربی شهر قرار داشت.[۱۹] در مسجد جامع شهر مهدیه، سه رواق، گرداگرد صحن جامع، طراحی شده بود و در روبهروی صحن جامع، شبستانی بنا شده بود. همچنین گزارش شده است که در بنای مسجد جامع مهدیه، طاقهایی وجود داشت که از معماری ایرانی و بیزانس تأثیر پذیرفته بودند.[۲۰]
بخش حکومتی: در مرکز شهر، قصر فرمانروا و امام فاطمی قرار داشت و در روبهروی آن، قصر ابوالقاسم قائم (ولیعهد) ساخته شد. میان این دو قصر، میدانی بزرگ قرار داشت که الگوی اولیهای برای طراحی میدانهای حکومتی در قاهره شد.[۲۱] همچنین خانههایی برای بزرگان حکومت در کنار قصر ساخته شد.[۲۲]
بازارها و مسکن: به گفته تاریخنگاران، در مهدیه برای هر صنف، بازاری اختصاص داده شد[۲۴] و مسکن پیشهوران و بازرگانان در منطقهای خارج از دیوارهای اصلی شهر به نام «زَویله» قرار گرفت که شبانگاه به آنجا بازمیگشتند.[۲۵]
فرجام مهدیه
گفته شده است پس از مرگ المهدی (سال ۳۲۲ق)[۲۶] ابویزید نکاری از رهبران خوارج آفریقا، قیام نمود و به مدت هشت ماه مهدیه را محاصره کرد.[۲۷] اما منصور پسر عبیدالله المهدی به کمک مردم شهر سوس که قبلا به پدرش نیز یاری رسانده بودند، ابویزید نکاری و سپاهش را از مهدیه دور کرد.[۲۸] مهدیه تا سال ۳۴۴ق پایتخت فاطمیان بود.[۲۹] پس از انتقال حکومت فاطمیان به شهر تازه تأسیس قاهره،[۳۰] مهدیه در دست خاندان بنیزیری و تحت اطاعت فاطمیان بود.[۳۱]
مهدیه در دورههای بعد به دست نورمنها (قرن دوازدهم میلادی)،[۳۲] اسپانیاییها (قرن شانزدهم میلادی) و سپس عثمانیها (اواخر قرن شانزدهم میلادی) تصرف شد و با انتقال مرکزیت سیاسی به تونس، اهمیت سیاسی خود را از دست داد.[۳۳]
پانویس
- ↑ حمیری، الروض المعطار فی خبر الاقطار، ١٩٨٠م، ذیل کلمه الجمة، ص۱۷۲.
- ↑ فضلی، «شهرهای فاطمی افریقیه...»، ص۱۰۴-۱۰۵.
- ↑ فضلی، «شهرهای فاطمی افریقیه...»، ص۱۰۶-۱۰۸.
- ↑ بکری، المسالک و الممالک، ۱۹۹۲م، ج۲، ص۶۸۲.
- ↑ فضلی، «شهرهای فاطمی افریقیه...»، ص۹۷و ۱۰۴.
- ↑ فضلی، «شهرهای فاطمی افریقیه...»، ص۱۰۵ و ۱۰۶.
- ↑ ابنتغری بردی، النجوم الزاهره، بیتا، ج۳، ص۲۴۶؛ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۸، ص۴۸-۴۹.
- ↑ قاضی نعمان، افتتاح الدعوة، ۱۹۸۶م، ص۲۹۹؛ دفتری، امامان اسماعیلی، ۱۴۰۳ش، ص۱۰۲.
- ↑ جودکی، «نیاز فاطمیان به ساختن مهدیه»، ص۱۲۵.
- ↑ قزوینی، آثار البلاد و اخبار العباد، ۱۹۹۸م، ص۲۷۶.
- ↑ فضلی، «شهرهای فاطمی افریقیه...»، ص۱۰۷.
- ↑ فضلی، «شهرهای فاطمی افریقیه...»، ص۱۱۰.
- ↑ جودکی، «نیاز فاطمیان به ساختن مهدیه»، ص۱۲۶.
- ↑ مقریزی، المقفی الکبیر، ۱۴۲۷ق، ج۴، ص۳۱۱.
- ↑ بکری، المسالک و الممالک، ۱۹۹۲م، ج۲، ص۶۸۲؛ ابنعذاری، البيان المغرب، ۱۹۸۳م، ج۱، ص۱۸۴.
- ↑ فضلی، «شهرهای فاطمی افریقیه...»، ص۱۰۹.
- ↑ دفتری، امامان اسماعیلی، ۱۴۰۳ش، ص۱۰۱.
- ↑ فضلی، «شهرهای فاطمی افریقیه...»، ص۱۱۲.
- ↑ فضلی، «شهرهای فاطمی افریقیه...»، ص۱۰۹.
- ↑ فضلی، «شهرهای فاطمی افریقیه...»، ص۱۱۲.
- ↑ بکری، المسالک و الممالک، ۱۹۹۲م، ج۲، ص۶۸۳.
- ↑ ابنعذاری، البيان المغرب، ۱۹۸۳م، ج۱، ص۱۸۴.
- ↑ دفتری، امامان اسماعیلی، ۱۴۰۳ش، ص۱۰۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۲۳۱.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۳، ص۱۶۰.
- ↑ طقوش، تاریخ الفاطمیین، ۱۴۲۸م، ص۱۱۱۸.
- ↑ رحیملو، «افریقیه»، ص۴۸۴-۴۸۵.
- ↑ الجمل، حکام افریقیه و تونس، ۲۰۱۷م، ص۱۱۳.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۲۳۱.
- ↑ رحیملو، «افریقیه»، ص۴۸۵.
- ↑ رحیملو، «افریقیه»، ص۴۸۵.
- ↑ رحیملو، «افریقیه»، ص۴۸۶.
- ↑ Mahdia Tunisia:web,Britannica
منابع
- ابناثیر، عزالدین علی، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، ۱۳۸۵ق.
- ابنتغری بردی، جمالالدین ابیالمحاسن یوسف اتابکی، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و قاهرة، قاهره، وزارة الثقافة و الإرشاد القومی، المؤسسة المصریة العامة، بیتا.
- ابنعذاری، محمد بن محمد، البيان المغرب في أخبار الأندلس والمغرب، بيروت، دار الثقافة، ۱۹۸۳م.
- الجمل، عبدالوهاب، حکام افریقیه و تونس، بیجا، بینا، ۲۰۱۷م.
- بکری، ابوعبید عبدالله، المسالک و الممالک، تونس، الدار الغرب الاسلامی، ۱۹۹۲م.
- جودکی، حجت الله، «نیاز فاطمیان به ساخت مهدیه»، مجله مطالعات فرهنگ - ارتباطات، شماره۴، بهار۱۳۷۶ش.
- حمیری، محمد بن عبد الله، الروض المعطار في خبر الأقطار، المحقق: إحسان عباس، بیروت، مؤسسة ناصر للثقافة، ١٩٨٠م.
- دفتری، فرهاد، امامان اسماعیلی، ترجمه خشایار بهاری، تهران، نشر فرزان، ۱۴۰۳ش.
- رحیملو، یوسف، «افریقیه»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۹، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۹ش.
- طقوش، محمد سهیل، تاریخ الفاطمیین فی شمالی افریقیة و مصر و بلاد الشام، بیروت، دار النفائس، ۱۴۲۸م.
- فضلی، زینب، «شهرهای فاطمی، ارزیابی کارنامه فاطمیان در عرصه شهرسازی مغرب»، فصلنامه تاریخ اسلام و ایران، شماره ۵۸، تابستان ۱۴۰۲ش.
- قاضی نعمان، ابوحنیفه، افتتاح الدعوة، تحقیق فرحات الدشراوی، الشرکة التونسیه للتوزیع، تونس، ۱۹۸۶م.
- قزوینی، زکریا بن محمد، آثار البلاد و اخبار العباد، بیروت، دار صادر، ۱۹۹۸م.
- مقریزی، احمد بن علی، المقفی الکبیر، تحقيق محمد اليعلاوی، بیروت، دار الغرب الاسلامی، ۱۴۲۷ق.
- ياقوت حموى، شهاب الدين ابو عبد الله، معجم البلدان، بيروت، دار صادر، ۱۹۹۵م.
- Mahdia Tunisia:web,Britannica، seen at: 28August 2026