مهدیه (شهر)
 دروازه باستانی شهر مهدیه | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| کشور | تونس |
| زبان | عربی |
| ادیان | اسلام، مسیحیت |
| مذهب | سنی |
| اطلاعات تاریخی | |
| نام قدیم | جُمّة |
| سال تأسیس | سال ۳۰۳ق |
| قدمت | ۱۱قرن |
| مکانهای تاریخی | مسجد جامع مهدیه |
مَهدیه نخستین پایتخت فاطمیان در شمال آفریقا بود. عبیدالله مهدی آن را در سال ۳۰۳ق در ساحلی شبهجزیرهای و با هدف دفاع و استقرار قدرت سیاسی بنا کرد و از سال ۳۰۸ق به مرکز حکومت فاطمیان تبدیل شد. این شهر با مسجد جامع، قصرهای حکومتی، بازارها و محلههای مسکونی، بر پایه نیازهای امنیتی و اداری طراحی شده بود. مهدیه پس از انتقال پایتخت به قاهره، اهمیت سیاسی خود را از دست داد، اما همچنان بهعنوان یک دژ مهم و نمونهای برجسته از شهرسازی فاطمیان شناخته میشود.
موقعیت و تأسیس
بر اساس منابع تاریخی، عبیدالله المهدی پس از یورش ابوعبدالله شیعی به شهر سجلماسه آزاد شد.[۱] پس از آزادی، عبیدالله المهدی به شهر رَقّادِه رفته و در سال ۲۹۷ق، با عنوان خلیفه و مهدی موعود با او بیعت شد[۲] و رسماً به عنوان نخستین خلیفه فاطمی برگزیده شد.[۳] عبیدالله مهدی پس از استقرار در شهر رقاده(پایتخت پیشین حکومت اغلبیان[۴])، به دلیل همجواری با دشمنانی مانند خوارج شمال آفریقا، بنیمدرار، ادریسیان، رومیان، خلفای اموی اندلس و عباسیان،[۵] دستور ساخت شهری جدید و پایگاهی امن و راهبردی برای دولت نوپای فاطمی را صادر کرد.[۶]
شهر مهدیه که نام قبلی آن جمة بود،[۷] در ۶۰ مایلی قیروان،[۸] بر روی شبهجزیرهای در ساحل دریای مدیترانه واقع شده است که از سه طرف به دریا منتهی میشود.[۹] انتخاب این مکان به دلیل ویژگیهای طبیعی دفاعی آن بود؛[۱۰] چرا که از سمت خشکی تنها با یک راه باریک به ساحل متصل میشد و از سه طرف توسط دریا محصور بود.[۱۱]
گفته شده است عبیدالله المهدی چون با علم نجوم آشنا بود و نیز بر اساس نظر منجمان، نقشه شهر را، در ماه اسد کشید.[۱۲] گزارش شده است که ساخت شهر مهدیه در روز شنبه ۵ ذیالقعده سال ۳۰۳ق آغاز گردید[۱۳] و با استقرار المهدی در مهدیه در سال ۳۰۸ق این شهر عملا به پایتخت دولت تازه تأسیس تبدیل شد.[۱۴]
بخشهای شهری مهدیه
ساختار شهری مهدیه بر اساس الگوهای متداول شهرهای حکومتی مسلمانان آن دوره طراحی شد[۱۵]
مسجد جامع و مصلی: مسجد جامع شهر که در سال ۳۰۳ق (پیش از تکمیل کامل شهر)[۱۶] در کنار قصر خلیفه و ولیعهد او پایهگذاری شد. مصلی مهدیه نیز بیرون سور غربی شهر قرار داشت.[۱۷] در مسجد جامع شهر مهدیه، ۳ رواق، گرداگرد صحن جامع، طراحی شده بود و در روبروی صحن جامع، شبستانی بنا شده بود. همچنین گزارش شده است که در بنای مسجد جامع مهدیه، طاقهای تأثیرپذیرفته از معماری ایرانی و بیزانس وجود داشت.[۱۸]. از مراسمها و آیینهای مذهبی در شهر مهدیه و مسجد جامع آن گزارشی در دست نیست.
بخش حکومتی: در مرکز شهر، قصر فرمانروا و امام فاطمی قرار داشت و در روبروی آن، قصر ابوالقاسم قائم (ولیعهد) ساخته شد. میان این دو قصر، میدانی بزرگ قرار داشت که الگوی اولیهای برای طراحی میدانهای حکومتی در قاهره شد[۱۹] همچنین خانههایی برای بزرگان حکومت در کنار قصر ساخته شد.[۲۰]
بازارها و مسکن: به گفته تاریخنگاران، بازارهای شهر مهدیه در کنار مسجد جامع قرار داشت[۲۱] و مسکن پیشهوران و بازرگانان در منطقهای خارج از دیوارهای اصلی شهر به نام «زویله» قرار گرفت که شبانگاه به آنجا بازمیگشتند.[۲۲] گفته شده است که قبر دعبل خزاعی، شاعر مشهور در زویله قرار دارد.[۲۳]
اهمیت تاریخی
مهدیه اگرچه پس از انتقال پایتخت به قاهره، مرکزیت سیاسی خود را از دست داد، اما در دوره حضور فاطمیان در آفریقا، نقطه اتکای دولت برای تثبیت قدرت در مغرب و مدیترانه بود. موقعیت مستحکم این شهر باعث شد تا به دژ دفاعی اصلی فاطمیان تبدیل شود[۲۴]. این شهر در تاریخنگاری فاطمیان به عنوان نمادی از تجربیات شهرسازی مسلمانان در مغرب شناخته میشود که اهداف سیاسی، امنیتی و توسعهطلبانه دولت فاطمی را در خود بازتاب داده است[۲۵].
پانویس
- ↑ دفتری، امامان اسماعیلی، ۱۴۰۳ش، ص۱۰۲؛ مصطفی غالب، تاریخ الدعوة الاسماعیلیة، ۱۹۶۵م، ص۱۷۴.
- ↑ قاضی نعمان، افتتاح الدعوة، ۱۹۸۶م، ص۲۹۹؛ دفتری، امامان اسماعیلی، ۱۴۰۳ش، ص۱۰۲.
- ↑ ابن تغری بردی، النجوم الزاهره، بیتا، ج۳، ص۲۴۶؛ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۸، ص۴۸-۴۹.
- ↑ بکری، المسالک و الممالک، ۱۹۹۲م، ج۲، ص۶۷۹؛ ابنعذاری، البیان المغرب، ۱۹۸۳م، ج۱، ص۱۱۷.
- ↑ جودکی، «نیاز فاطمیان به ساختن مهدیه»، ص۱۲۵.
- ↑ قزوینی، آثار البلاد و اخبار العباد، ۱۳۷۳ش، ص۳۳۳.
- ↑ حمیری، الروض المعطار فی خبر الاقطار، ١٩٨٠م، ذیل کلمه الجمة، ص۱۷۲.
- ↑ جودکی، «نیاز فاطمیان به ساختن مهدیه»، ص۱۲۶.
- ↑ فضلی، «شهرهای فاطمی افریقیه...»، ص۱۰۵.
- ↑ فضلی، «شهرهای فاطمی افریقیه...»، ص۱۰۶-۱۰۸.
- ↑ بکری، المسالک و الممالک، ۱۹۹۲م، ج۱، ص۶۸۲.
- ↑ جودکی، «نیاز فاطمیان به ساختن مهدیه»، ص۱۲۶.
- ↑ مقریزی، المقفی الکبیر، ۱۹۹۱م، ج۴، ص۳۱۱.
- ↑ بکری، المسالک و الممالک، ۱۹۹۲م، ج۱، ص۶۸۲؛ ابن عذاری، البيان المغرب، ۱۹۸۳م، ج۱، ص۱۸۴.
- ↑ فضلی، «شهرهای فاطمی افریقیه...»، ص۱۰۹.
- ↑ فضلی، «شهرهای فاطمی افریقیه...»، ص۱۱۲.
- ↑ فضلی، «شهرهای فاطمی افریقیه...»، ص۱۰۹.
- ↑ فضلی، «شهرهای فاطمی افریقیه...»، ص۱۱۲.
- ↑ بکری، المسالک و الممالک، ۱۹۹۲م، ج۲، ص۶۸۳.
- ↑ ابنعذاری، البيان المغرب، ۱۹۸۳م، ج۱، ص۱۸۴.
- ↑ یاقوت حموی، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۲۳۱.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۳، ص۱۶۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۳، ص۱۶۰.
- ↑ ابنحماد، اخبار ملوک بنیعبید، ص۵۶
- ↑ فضلی، نشریه تاریخ اسلام و ایران، تابستان ۱۴۰۲، ص۱۰۹
منابع
- ابن تغری بردی، جمالالدین ابیالمحاسن یوسف اتابکی، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و قاهرة، قاهره، وزارة الثقافة و الإرشاد القومی، المؤسسة المصریة العامة، بیتا.
- ابناثیر، عزالدین علی، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، ۱۳۸۵ق.
- ابنعذاری، محمد بن محمد، البيان المغرب في أخبار الأندلس والمغرب، بيروت، دار الثقافة، ۱۹۸۳م.
- بکری، ابوعبید عبدالله، المسالک و الممالک، تونس، الدار الغرب الاسلامی، ۱۹۹۲م.
- جودکی، حجت الله، «نیاز فاطمیان به ساخت مهدیه»، مجله مطالعات فرهنگ - ارتباطات، شماره۴، بهار۱۳۷۶ش.
- حمیری، محمد بن عبد الله، الروض المعطار في خبر الأقطار، المحقق: إحسان عباس، بیروت، مؤسسة ناصر للثقافة، ١٩٨٠م.
- دفتری، فرهاد، امامان اسماعیلی، ترجمه خشایار بهاری، تهران، نشر فرزان، ۱۴۰۳ش.
- فضلی، زینب، «شهرهای فاطمی، ارزیابی کارنامه فاطمیان در عرصه شهرسازی مغرب»، فصلنامه علمی تاریخ اسلام و ایران، شماره ۵۸، تابستان ۱۴۰۲ش.
- قاضی نعمان، ابوحنیفه، افتتاح الدعوة، تحقیق فرحات الدشراوی، الشرکة التونسیه للتوزیع، تونس، ۱۹۸۶م.
- قزوینی، زکریا بن محمد، آثار البلاد و اخبار العباد، مصحح میر هاشم محدث، مترجم میرزا جهانگیر، تهران، اميرکبير، ۱۳۷۳ش.
- مصطفی غالب، تاریخ الدعوة الاسماعیلیة، بیروت، دارالاندلس، ۱۹۶۵م.
- مقریزی، تقی الدین ابوالعباس، المقفی الکبیر، تحقيق محمد اليعلاوی، بیروت، دار الغرب الاسلامی، ۱۹۹۱م.
- ياقوت حموى، شهاب الدين ابو عبد الله، معجم البلدان، بيروت، دار صادر، ۱۹۹۵م.