فضائل سور
فضائل سُوَر مجموعهای از احادیث و برخی از آیاتی هستند که به جایگاه، منزلت و خواص سورههای قرآن کریم و همچنین آثار دنیوی و اخروی تلاوت آنها میپردازند. هدف اصلی این روایات، تشویق مسلمانان به قرائت و تدبر در قرآن است. این روایات در جوامع حدیثی شیعه و سنی به وفور یافت میشوند و معمولاً به دو دسته «فضائل» و «خواص» تقسیم میگردند.
به گفته پژوهشگران علوم قرآنی، یکی از آسیبهای جدی در این حوزه، «جعل حدیث» است که روایات منتسب به ابی بن کعب و ابن مریم مروزی از بارزترین نمونههای آن محسوب میشوند. علاوهبر این، «برداشت سطحی» از این روایات نیز چالش دیگری است؛ چرا که صرف قرائت یک سوره لزوماً موجب پاداش نخواهد شد، بلکه عمل به محتوا و تکرار قرائت اهمیت ویژهای دارد.
درباره استفاده از روایات ضعیف در فضائل سور، میان عالمان اختلاف نظر وجود دارد. برخی با استناد به قاعده «تسامح در ادله سنن» و روایات «من بَلَغ»، ضعف سندی این دسته از روایات را قابل جبران میدانند. در زمینه نگارش آثاری پیرامون فضائل سور، قدیمیترین کتاب شناخته شده «فضائل القرآن» اثر ابی بن کعب است. همچنین، برخی معتقدند امام صادق(ع) کتابی با عنوان «منافع سور القرآن» در این موضوع تألیف کردهاند.
مفهومشناسی و جایگاه
فضائل از شاخههای قدیمی علوم قرآن است[۱] و به مجموعه روایات و برخی آیات گفته میشود که نشانگر جایگاه یک سوره یا یک آیه در قرآن و نسبت آن با دیگر سورهها و همچنین تأثیر تلاوت آن در دنیا و آخرت است.[۲] روایات فضایل و خواص سور، یا ناظر به کل قرآن[۳] یا یک سوره[۴] و یا یک آیه[۵] است؛ بهگونهای که برای قرائت یک سوره یا یک آیه، فضیلت یا خاصیتی ویژه لحاظ شده است.[۶] مفسران شیعه[۷] و اهلسنت[۸] در ابتدای تفسیر هر سوره، به فضائل قرائت آن اشاره کردهاند.[۹] این مسئله همچنین در تحقیقات علوم قرآن مورد بررسی قرار گرفته است.[۱۰]
در برخی آیات قرآن به کلیات فضائل و خواص قرآن[۱۱] و همچنین خواص سورههای خاص اشاره شده است.[۱۲] بهعنوان مثال، آیه ۸۷ سوره حجر از تعبیر «سبع المثانی» و «قرآن بزرگ» استفاده میکند که بسیاری از مفسران آن را به سوره حمد نسبت دادهاند.[۱۳] روایتی از امیرالمومنین(ع) به نقل از پیامبر(ص) نیز جایگاه ویژه سوره حمد را تایید میکند.[۱۴]
در جوامع حدیثی شیعه، احادیث زیادی درباره فضائل سورهها وجود دارد و کتابهایی مانند الکافی[۱۵] و ثواب الاعمال[۱۶] به این موضوع پرداختهاند. عالمان متأخر نیز به این روایات پرداختهاند؛[۱۷] به طور مثال، مجلسی در بحارالانوار فصلی را به فضائل سورهها اختصاص داده و به فضیلت برخی آیات مانند آیت الکرسی نیز اشاره کرده است.[۱۸] همچنین در کتابهای حدبثی اهلسنت نیز احادیث زیادی در باب فضایل برخی سور و آیات قرآن نقل شده است.[۱۹]هدف عمده ذکر شده برای روایات فضائل، تشویق مسلمانان به قرائت و تدبر در قرآن است.[۲۰]
انواع فضائل سورهها در روایات اسلامی
سُیوطی از مفسران اهل سنت، روایات مربوط به ارزش و آثار سورهها و آیات قرآن را به دو گروه اصلی تقسیم میکند:
- فضایل،[۲۱] که جایگاه و منزلت معنوی سورهها را بیان میکند (مانند یس قلب قرآن[۲۲] و حمد امّالکتاب[۲۳]).
- خواص،[۲۴] که آثار دنیوی و اخروی تلاوت سورهها را توضیح میدهد؛[۲۵] از ایمنی و پاداش اخروی تا کاربردهایی مانند دفع بلاهایی[۲۶] مانند زلزله و صاعقه[۲۷] و یا درمانهای جسمانی که در برخی منابع حدیثی گردآوری شدهاند.[۲۸]
آسیبهای روایات فضایل سور
آسیبهای روایات فضایل سور در دو بخش بیان شده است:
۱-جعل حدیث: از جعل حدیث بهعنوان یکی از بزرگترین آسیبها نام برده میشود. روایات منسوب به ابیبنکعب[۲۹] و ابنمریم مروزی[۳۰] از نمونههای مشهور جعلیات ذکر شده است. قُرطبی نیز از افرادی مانند محمد بن عکاشه، احمد بن عبدالله جویباری، نوح بن ابی مریم و مغیرة بن سعید بهعنوان جاعلان این احادیث یاد میکند.[۳۱]
ابیبنکعب که از صحابی و قاری معروف پیامبر(ص) بود[۳۲] بسیاری از مفسران از جمله ثعلبی، زمخشری و واحدی نیشابوری، روایات فضایل سور را به او نسبت دادهاند، که به حدیث فضایل سور مشهور است.[۳۳] اما برخی محققان این روایات را از نظر سند و محتوا ضعیف یا ساختگی دانستهاند.[۳۴] عبدالقادر جرجانی نیز کثرت زیاد این روایات را نشانهای از جعلی بودن بخشی از آنها میداند.[۳۵]
انگیزهها متفاوت برای جعل حدیث ذکر شده است: برخی برای جلب نظر حاکمان، برخی برای اهداف معنوی یا تربیتی و برخی دیگر با قصد قربت و برای اصلاح جامعه حدیث جعل میکردند تا قلوب مردم را به سوی خداوند سوق دهند؛[۳۶] نمونههایی چون ابن مریم یا میسره بن عبد ربه، جعل حدیث را برای تشویق مردم به قرآن توجیه کردهاند.[۳۷]
۲-برداشت سطحی: پژوهشگران معتقدند برداشت سطحی از روایات فضایل سور موجب شده برخی تصور کنند صرفِ تلاوت یک سوره برای دریافت پاداش کافی نیست؛ بلکه ارزش واقعی زمانی معنا دارد که قرائت همراه با فهم، تأمل و عمل به محتوای آن باشد.[۳۸]
دیدگاه مخالفان و موافقانِ روایات فضائل سور
به گفته پژوهشگران، در بهرهگیری از روایات فضائل سورهها ـ بهویژه روایات ضعیف ـ میان علما اختلاف نظر وجود دارد. برخی بهسبب آسیبهایی مانند جعل حدیث و ضعف اسناد، استفاده از این روایات را نادرست میدانند. در مقابل، گروهی عمل به آنها را جایز میشمارند و معتقدند ضعف برخی روایات نباید موجب بیاعتمادی به مجموعه احادیث فضائل سور شود؛ زیرا تعداد قابلتوجهی روایت معتبر از پیامبر(ص) و امامان(ع) موجود است.[۳۹]
- مخالفان، دلایلی همچون مجعول بودن بسیاری از روایات و بیاعتباری احادیث «من بلغ» را مطرح میکنند.[۴۰] برخی نیز استفاده از روایات ساختگی برای ترویج قرآن را نادرست دانسته و آن را خلاف سیره پیامبر(ص) میخواند.[۴۱]
- موافقان با استناد به قاعده «تسامح در ادله سنن»، احادیث «من بلغ» و نقش این روایات[۴۲] در تشویق به اعمال خیر، عمل به آنها را مجاز میدانند[۴۳]. برخی مانند کلینی، شیخ صدوق، سید مرتضی و شیخ طوسی نیز این دیدگاه را تأیید کردهاند.[۴۴]
کتابشناسی
به گفته پژوهشگران علوم قرآنی، قدیمیترین اثر شناخته شده در این زمینه، «فضائل القرآن» اثر ابی بن کعب است[۴۵] که بهعنوان یکی از اولین آثار در حوزه علوم قرآن نیز محسوب میشود.[۴۶] همچنین، آثاری مانند «منافع سور القرآن» که به امام صادق(ع) نسبت داده شده،[۴۷] و کتابهای متعددی با عنوان «فضائل القرآن» از علمایی چون علی بن ابراهیم قمی، محمد بن مسعود عیاشی، محمد بن یعقوب کلینی و احمد بن محمد بن عمار کوفی، گواه این توجه تاریخی هستند.[۴۸] علاوهبر این، کتابهایی با عناوین «منافع السور» یا «فضائل السور» و نیز پژوهشهای معاصر مانند «موسوعة فضائل القرآن و خواص سوره و آیاته» و «خواص القرآن» به این حوزه پرداختهاند.[۴۹]
در مجموع، بیش از ۹۸ اثر مستقل در زمینه فضائل سورهها در منابع ذکر شده است.[۵۰] کتابهایی چون موسوعة فضائل القرآن و خواص سوره و آیاته از عبدالله صالحی نجفآبادی و خواص القرآن همایون پورصائب از آن جمله هستند.
پانویس
- ↑ اقبال، فرهنگنامه علوم قرآن، ۱۳۸۵ش، ص۲۱۹.
- ↑ برای اطلاعات بیشتر نگاه کنید به: نصیری، چگونگی تعامل با روایات فضایل و خواص آیات و سور، ۱۳۹۵ش، ص۵۲ –۵۳
- ↑ دیلمی، أعلام الدین، ۱۴۰۸ق، ص۳۶۸.
- ↑ دیلمی، أعلام الدین، ۱۴۰۸ق، ص۳۷۰.
- ↑ دیلمی، أعلام الدین، ۱۴۰۸ق، ص۳۶۹.
- ↑ نصیری، چگونگی تعامل با روایات فضایل و خواص آیات و سور، ۱۳۹۵ش، ص۵۲ –۵۳.
- ↑ سبزواری، ارشاد الاذهان، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۵؛ خویی، البیان، ۱۴۳۰ق، ص۴۲۱.
- ↑ قرطبی، ۱۳۶۴ش، الجامع لاحکام القرآن، ج۱، ص۱۰۸؛ میبدی، کشف الاسرار، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۲.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به: طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، تفاسیر سورهها.
- ↑ سیوطی، الاتقان، ۱۴۲۴ق، ص۷۸۴.
- ↑ سوره اسراء، آیه۸۲، سوره طه، آیه۱۲۴، سوره حشر آیه۲۱.
- ↑ سوره حجر، آیه ۸۷، سوره نور آیه ۱.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به: عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۱۹.
- ↑ صدوق، الامالی، ۱۳۷۶ش، ص۱۷۵ – ۱۷۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۵۹۶.
- ↑ صدوق، ثواب الاعمال، ۱۴۰۶ق، ص۱۰۳.
- ↑ برای نمونه: حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۳۷؛ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۹، ص۲۲۳، ج۱۱۰، ص۲۶۳؛ بروجردی، جامع أحادیث الشیعة، ۱۳۸۶ش، ج۲۳، ص۷۹۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۹، ص۲۲۳، ج۱۱۰، ص۲۶۳.
- ↑ مالک بن انس، الموطا، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۲۰۲؛ بخاری، صحیح بخاری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۱۰۶ به بعد؛ ترمذی، سنن الترمذی، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۳۱؛ در بابی به نام فضائل القرآن.
- ↑ اقبال، فرهنگنامه علوم قرآن، ۱۳۸۵ش، ص۲۱۹.
- ↑ سیوطی، الاتقان، ۱۴۲۴ق، ص۷۸۴.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۶۴۶؛ سیوطی، الاتقان، ۱۴۲۴ق، ۷۹۷.
- ↑ مازندرانی، شرح فروع الکافی، ۱۴۲۹ق، ج۳، ص۳۴.
- ↑ نصیری، چگونگی تعامل با روایات فضایل و خواص آیات و سور، ۱۳۹۵ش، ص۵۲–۵۳.
- ↑ نصیری، چگونگی تعامل با روایات فضایل و خواص آیات و سور، ۱۳۹۵ش.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۹، ص۳۳۳.
- ↑ دیلمی، أعلام الدین، ۱۴۰۸ق، ص۳۷۰.
- ↑ برای اطلاعات بیشتر رجوع کنید به: پورصائب، خواص القرآن، ۱۳۹۳ش، ص۲۶۳.
- ↑ مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دایرة المعارف قرآن کریم، ۱۳۸۲ش، ج۸، ص۲۳۳.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳، ج۱۲، ص۳۸۶.
- ↑ قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۷۸.
- ↑ ابن سعد، طبقات، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۳۷۸.
- ↑ مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دایرة المعارف قرآن کریم، ۱۳۸۲ق، ج۸، ص۲۳۲.
- ↑ مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دایرة المعارف قرآن کریم، ۱۳۸۲ق، ج۸، ص۲۳۳.
- ↑ جرجانی، درج الدرر، ۱۴۳۰ق، ج۲، ص۵۶.
- ↑ هاشمی خویی، منهاج البراعة، ۱۴۰۰ق، ج۱۴، ص۳۶.
- ↑ شهید ثانی، الرعایه، ۱۳۶۷ق، ص۱۵۷.
- ↑ مکارم شیرازی، الأمثل، ۱۴۲۱ق، ج۷، ص۱۱۵.
- ↑ نصیری، چگونگی تعامل با روایات فضایل و خواص آیات و سور، ۱۳۹۵ش، ص۶۲–۶۳.
- ↑ بستانی، اعتبار سنجی روایات فضائل قرائت قرآن نزد شیعه، ۱۳۹۷ش، ص۲۱.
- ↑ مطهری، یادداشتهای استاد مطهری، ۱۳۷۸ش، ج۹، ص۱۳۷.
- ↑ برای اطلاعات بیشتر رجوع کن به: بستانی، اعتبار سنجی روایات فضائل قرائت قرآن نزد شیعه، ۱۳۹۷ش، ص۱۸-۱۹.
- ↑ مرزبانی، مناجات الهیات حضرت أمیر، ۱۳۸۷ش، ص۳۶.
- ↑ بستانی، اعتبار سنجی روایات فضائل قرائت قرآن نزد شیعه، ۱۳۹۷ش، ص۲۰.
- ↑ آقابزرگ، الذریعه، ۱۳۵۵ق، ج۱۶، ص۲۶۲.
- ↑ اقبال، فرهنگ نامه علوم قرآن، ۱۳۸۵ش، ص۲۲۱.
- ↑ اقبال، فرهنگ نامه علوم قرآن، ۱۳۸۵ش، ص۲۲۱.
- ↑ بستانی، اعتبارسنجی روایات فضائل قرائت قرآن نزد شیعه، ۱۳۹۷ش.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۲۲، ص۳۱۱-۳۱۰.
- ↑ اقبال، فرهنگنامه علوم قرآن، ۱۳۸۵ش، ص۲۲۲-۲۳۲.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- ابنسعد، محمد بن سعد منیع الهاشمی البصری، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- اقبال، ابراهیم، فرهنگ نامه علوم قرآن، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۵ش.
- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، تحقیق وزارت اوقاف مصر، قاهره، لجنه احیاء کتب السنه، ۱۴۱۰ق.
- بروجردی، آقا حسین، جامع أحادیث الشیعة، تهران، انتشارات فرهنگ سبز، ۱۳۸۶ش.
- بستانی، قاسم، «اعتبار سنجی روایات فضائل قرائت قرآن نزد شیعه»، مجله مطالعات فهم حدیث، سال پنجم، شماره اول، پیاپی نهم، پاییز ۱۳۹۷.
- پورصائب، همایون، خواص القرآن، تهران، انتشارات هاتف، ۱۳۹۳ش.
- ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذی، تحقیق احمد محمد شاکر، قاهره، دارالحدیث، ۱۴۱۹ق.
- جرجانی، عبدالقاهر بن عبدالرحمن، درج الدرر فی تفسیر القرآن العظیم، عمان، دارالفکر، ۱۴۳۰ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم، مؤسسة آلالبیت(ع)، ۱۴۰۹ق.
- خویی، سید ابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، قم، موسسه احیاء آثار الامام خویی، ۱۴۳۰ق.
- دارمی، عبدالله بن عبدالرحمن، مسند الدارمی، ریاض، دارالمغنی، ۱۴۲۱ق.
- دیلمی، حسن بن محمد، أعلام الدین فی صفات المؤمنین، قم، بیجا، ۱۴۰۸ق.
- سبزواری، محمد بن حبیب، ارشاد الاذهان، بیروت دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۱۹ق.
- سیوطی، جلال الدین، الاتقان فی علوم القرآن، بیروت، دارالکتب العربی، ۱۴۲۴ق.
- سیوطی، جلال الدین، الاتقان فی علوم القرآن، بیروت، دارالکتب العربی، ۱۴۲۴ق.
- شهید ثانی، زین الدین بن علی، الرعایه فی علم الدرایه، تحقیق محمد علی بقال، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ۱۴۰۸ق.
- صدوق، محمد بن علی، الامالی، تهران، کتابچی، چاپ ششم، ۱۳۷۶ش.
- صدوق، محمد بن علی، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، قم، دار الشریف الرضی، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تحقیق هاشم رسولی، تهران، مکتبة العلمیة الاسلامیة، ۱۳۸۰ق.
- قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۶۴ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مازندرانی، محمد هادی بن محمد صالح، شرح فروع الکافی، تحقیق محمدجواد محمودی، و محمد حسین درایتی، قم،دار الحدیث للطباعة و النشر، ۱۴۲۹ق.
- مالک بن انس، موطأ الإمام مالک، ابوظبی، مؤسسه زاید بن سلطان آل نهیان للأعمال الخیریة و الإنسانیة، ۱۴۲۵ق.
- مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، بحارالأنوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مرزبانی، محمد بن عمران، مناجات الهیات حضرت أمیر(ع) و ما نزل من القرآن فی علی(ع)، تهران، ۱۳۷۸ش.
- مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دایرة المعارف قرآن کریم، قم، بوستان کتاب، چاپ سوم، ۱۳۸۲ش.
- مطهری، مرتضی، یادداشتهای استاد مطهری، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۷۸ش.
- معرفت، محمدهادی، التفسیر والمفسرون فی ثوبة القشیب، مشهد، الجامعة الرضویة للعلوم الإسلامیة، ۱۴۱۷ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل، قم، مدرسة الإمام علی بن أبی طالب(ع)، ۱۴۲۱ق.
- میبدی، احمد بن محمد، کشف الاسرار و عده الابرار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۱ش.
- نصیری، علی، چگونگی تعامل با روایات فضایل و خواص آیات و سور، مجله علوم حدیث، سال بیست و یکم، شماره اول، ۱۳۹۵ش.
- هاشمی خویی، میرزا حبیب الله، منهاج البراعة فی شرح نهجالبلاغة، تهران، مکتبه الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۰ق.
- https://ketab.ir/ سایت خانه کتاب و ادبیات ایران.
پیوند به بیرون
- چگونگی تعامل با روایات فضایل و خواص آیات و سور، علی نصیری، در مجله علوم حدیث.
- اعتبار سنجی روایات فضائل قرائت قرآن نزد شیعه، در مجله مطالعات فهم حدیث.
- مقاله خواص قران در دانشنامه جهان اسلام