جنوب لبنان
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته می‌شوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
جنوب لبنان منطقه‌ای با جمعیتی عمدتاً شیعه که به‌دلیل هم‌جواری با فلسطین اشغالی از اهمیت سیاسی و نظامی برخوردار است. برخی از شهرهای بزرگ لبنان مثل صور، صَیْدا و نَبَطِیَّه در این منطقه قرار دارند. جنوب لبنان در گذشته با نام «جَبَلْ‌عامِل» شناخته می‌شده و از دیرباز با محرومیت‌های اقتصادی و اجتماعی مواجه بوده. از اواسط قرن بیستم میلادی، حملات و اشغالگری‌های اسرائیل نیز به این مشکلات اضافه شده است.
امام موسی صدر با هدف ارتقای جایگاه شیعیان، فعالیت‌های گسترده فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی را در لبنان و به ویژه جنوب آن آغاز کرد و با تأسیس نهادهایی همچون مجلس اعلای اسلامی شیعیان، جنبش محرومان و جنبش اَمَل و همچنین گسترش مقاومت در برابر اسرائیل جایگاه شیعیان را ارتقا بخشید. پس از آن، حزب‌الله به‌عنوان یکی از جریان‌های اصلی مقاومت در جنوب لبنان شکل گرفت. حمله اسرائیل در سال ۱۹۸۲م، عقب‌نشینی این رژیم از خاک لبنان در سال ۲۰۰۰م، جنگ ۳۳ روزه، و درگیری‌های پس از طوفان الاقصی از مهم‌ترین رویدادهای نظامی این منطقه به شمار می‌روند. امروزه حزب‌الله و جنبش امل دو جریان اصلی سیاسی و اجتماعی شیعیان این منطقه محسوب می‌شوند که با وجود تفاوت در نقش‌آفرینی، در مسائل مرتبط با جنوب لبنان همکاری و همگرایی دارند.
جنوب لبنان از نظر فرهنگی و مذهبی دارای آیین‌های برجسته‌ای است که به ویژه در دو ماه محرم و رمضان از بروز بیشتری برخوردار است.
جغرافیا و اهمیت جنوب لبنان
جنوب لبنان منطقه‌ای با اکثریت شیعه‌نشین که با ۱۰۴۵ کیلومتر مربع، حدود ۲۰٪ از مساحت جمهوری لبنان را شامل می‌شود. جمعیت این منطقه را در سال ۲۰۲۳م حدود هشتصد هزار نفر تخمین زده‌اند[۱] اما کمیساریای پناهندگان سازمان ملل در گزارشی در سال ۲۰۰۸م این آمار را موضوعی بحث‌برانگیز دانست چرا که از سال ۱۹۳۲م سرشماری جمعیت در لبنان انجام نشده است.[۲] غالب ساکنان جنوب لبنان، عرب هستند با این حال گفته می‌شود اقلیتی از آنها اصالت فارسی، ترکی، اروپایی یا مراکشی دارند.[۳] در این منطقه چند اردوگاه بزرگ برای ده‌ها هزار پناهنده فلسطینی نیز وجود دارد.[۴] جنوب لبنان بارها از نظر تقسیمات اداری دچار تغییر شده و آخرین بار در سال ۱۹۷۵م به دو استان «جنوب» (به مرکزیت شهر صیدا) و «نبطیه» (به مرکزیت شهر نبطیه) تقسیم شده است.[۵]
جنوب لبنان را به‌خاطر هم‌مرز بودن با سوریه و فلسطین اشغالی یک منطقه راهبردی دانسته‌اند که به خاطر حملات متعدد اسرائیل، فضایی از ناامنی بر آن سایه افکنده است. این منطقه را مشتمل بر دشت‌ها و کوه‌های پرشماری دانسته‌اند که یک‌سوم منابع آب لبنان را در خود جای داده‌است.[۶]
بر اساس گزارشی از الجزیره (یک خبرگزاری قَطَری)، جنوب لبنان از مناطق کم‌بهره در جذب کارخانه‌های لبنانی است و حدود ۷۵٪ درآمد خانواده‌ها از طریق کشاورزی است.[۷]
شهرهای مهم
برخی از شهرهای مهم جنوب لبنان عبارتند از:
- صَیْدا (مرکز استان «جنوب»): شهری در ساحل مدیترانه که آن را سومین شهر بزرگ لبنان و قدمت آن را بیش از شش هزار سال دانسته‌اند.[۸] الجزیره جمعیت آن را در سال ۲۰۲۴م حدود ۱۶۳ هزار نفر گزارش کرده که غالب آن را اهل سنت و ۱۰.۸٪ را شیعیان تشکیل می‌داده‌اند.[۹]
- صُور: آن را چهارمین شهر بزرگ لبنان و قدمتش را متعلق به سه هزار سال قبل از میلاد دانسته‌اند.[۱۰] جمعیت این شهر را در سال ۲۰۲۵م حدود ۹۵ هزار نفر تخمین زده‌اند که بیشتر ساکنان آن را شیعیان تشکیل می‌دهند.[۱۱]
- نَبَطِیَّه (مرکز استانی به همین نام): آن را پنجمین شهر پرجمعیت لبنان با غلبه جمعیتی شیعیان دانسته‌اند.[۱۲] جمعیت این شهر حدود ۱۲۴ هزار نفر در سال ۲۰۲۵م برآورد شده است.[۱۳]
- بِنْت جُبَیْل (شهری در مرز لبنان و فلسطین اشغالی): آن را «پایتخت مقاومت» می‌نامند. جمعیت این شهر در سال ۲۰۰۶م حدود ۵۸ هزار نفر[۱۴] و درصد شیعیان بین ۹۰ تا ۹۵ گزارش شده.[۱۵]
شیعیان جنوب لبنان: از محرومیت تا مقاومت
بر اساس گزارش‌ها شیعیان لبنان از زمان‌های دور تا اواخر قرن بیستم به خاطر سیاست‌های تبعیض مذهبی و ضعف روابط خارجی از جایگاه سیاسی، اقتصادی و اجتماعی مناسبی برخوردار نبودند. به عنوان مثال گزارش شده که در سال ۱۹۷۲م با وجود سکونت حدود ۲۰٪ جمعیت لبنان در جنوب، کمتر از ۰/۷٪ بودجه به آن اختصاص یافت.[۱۶]
فعالیت‌های امام موسی صدر برای بازیابی هویتی شیعیان
در سال ۱۳۳۸ش (۱۹۵۹م) امام موسی صدر به لبنان مهاجرت کرد تا به عنوان جانشین سید عبدالحسین شرف‌الدین، عهده‌دار رهبری شیعیان لبنان شود. هدف راهبردی وی را مشارکت دادن طایفه شیعیان در تمام عرصه‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی لبنان دانسته‌اند.[۱۷]
وی در زمستان ۱۳۳۹ش مؤسسه خیریه «البِرّ و الاِحسان» را احیا نمود و بر اساس گزارشی، با تأمین نیازهای مالی خانواده‌های بی‌بضاعت، تکدی‌گری را از سطح شهر صور برچید. در فاصله سال‌های ۱۳۴۰ش تا ۱۳۴۸ش سفرهای فشرده‌ای به مناطق مختلف لبنان کرد و ده‌ها مؤسسه خیریه و فرهنگی راه‌اندازی کرد. حاصل تلاش‌های وی را خودکفایی اقتصادی هزاران خانواده بی‌بضاعت، کاهش بی‌سوادی، رشد فرهنگ عمومی و توسعه عمرانی در مناطق محروم لبنان گزارش کرده‌اند.[۱۸]
در سال ۱۳۴۸ش مجلسی برای سازماندهی طایفه شیعه با عنوان «المجلس الإسلامی الشيعی الأعلى» (به فارسی: مجلس اعلای اسلامی شیعیان) تأسیس کرد. در سال ۱۳۵۳ش «حرکة المحرومین» (به فارسی: جنبش محرومان) را در راستای محرومیت‌زدایی از نیازمندان ایجاد کرد. در این سال، راهپیمایی‌های مردمی بزرگی در برخی از شهرهای لبنان از جمله صور و صیدا علیه دولت گزارش شده اما گفته شده امام موسی صدر برای حفظ ثبات کشور توده‌های مردم را موقتاً از رویارویی با دولت کنار کشاند.[۱۹]
در سال ۱۳۵۴ش جنگ داخلی لبنان آغاز شد و تلاش‌های امام موسی صدر مصروف پایان دادن به آن شد. مقبولیت وسیع وی در میان لبنانی‌ها را از عوامل فروکش‌کردن موقت جنگ دانسته‌اند. اما با شروع مجدد جنگ و قرار گرفتن مسلمانان در آستانه شکست، وی در اردیبهشت ۱۳۵۵ش حافظ اسد را قانع کرد تا با اعزام نیرو به لبنان موازنه قدرت و آرامش را به این کشور برگرداند.[۲۰]
مقاومت علیه اشغالگری
اقدامات اشغالگرانه اسرائیل در جنوب لبنان، امام موسی صدر را به اندیشه و اقدام برای تبدیل مردم به جامعه‌ای مقاوم در برابر تجاوزات واداشته بود. گزارش شده وی از سال ۱۳۴۴ش (۱۹۶۵م) زمینه آموزش نظامی جوانان را فراهم و نهادهایی با ماهیت دفاعی تأسیس نمود و نهایتاً در سال ۱۳۵۴ش (۱۹۷۵م) تأسیس «گروه‌های مقاومت لبنان» («أفواج المُقاوَمَة اللُّبْنانِیَّة» و به اختصار: اَمَل) را اعلام کرد.[۲۱] اقدامات گروه‌های مقاومت - که غالباً از شیعیان جنوب لبنان بودند - را عاملی برای احیای هویت شیعیان و تبدیل آنها به جمعیتی تأثیرگذار در لبنان دانسته‌اند.[۲۲]
اشغالگری‌های اسرائیل در جنوب لبنان و پاسخ‌های مقاومت
رژیم صهیونیستی از زمان تأسیس خود بارها جنوب لبنان را مورد هجوم قرار داده و مناطق گسترده‌ای از آن را اشغال نموده است.
از تأسیس اسرائیل تا تشکیل جنبش اَمَل
در ۲۷ اکتبر ۱۹۴۸م (۵ آبان ۱۳۲۷ش) و تنها چند ماه پس از اعلام تأسیس اسرائیل، نیروهای آن بیش از ده روستا در جنوب لبنان را اشغال کردند. پس از آن نیز جنوب لبنان پیوسته شاهد تجاوزات اسرائیل و شهادت و زخمی شدن ساکنانش بود و تنها بین سال‌های ۱۹۷۵م تا ۱۹۷۷م، ۱۶۶ تجاوز به خاک جنوب لبنان ثبت شده که منجر به شهادت و زخمی‌شدن بیش از ۶۰۰ نفر گشته است.[۲۳]
در سال ۱۹۷۵م (۱۳۵۴ش) جنبش امل (یک تشکیلات مسلح تحت مدیریت امام موسی صدر) در واکنش به تجاوزات اسرائیل تأسیس گردید.[۲۴] اولین عملیات بزرگ جنبش امل را در جریان شکستن حصر بنت‌جبیل در فوریه ۱۹۷۷م (۱۳۵۵ش) گزارش کرده‌اند[۲۵]
از حمله مجدد در ۱۹۷۸م تا تأسیس حزب‌الله
در مارس ۱۹۷۸م (اسفند ۱۳۵۶ش) اسرائیل لشکرکشی گسترده‌ای به لبنان کرد و تا شهر صور پیشروی کرد. نتیجه این حمله را بیش از ۳۰۰۰ شهید و زخمی و بیش از صد هزار آواره گزارش کرده‌اند.[۲۶] پس از این حمله امام موسی صدر برای جلب کمک، سفرهایی به کشورهای اسلامی انجام داد. اما در اثنای سفرش به لیبی ناپدید شد.[۲۷] حملات اسرائیل، فقدان امام موسی صدر و پیروزی انقلاب اسلامی ایران در فوریه ۱۹۷۹م (بهمن ۱۳۵۷ش) را موجب همگرایی بیش از پیش شیعیان لبنان دانسته‌اند.[۲۸]
در ۵ ژوئن ۱۹۸۲م (۱۵ خرداد ۱۳۶۱ش) اسرائیل در حمله‌ای جدید تا بیروت (پایتخت لبنان) پیش رفت. بر اساس گزارش‌ها این جنگ تا پایان ۱۹۸۲م، ۱۹ هزار شهید، ۳۱ هزار زخمی و ۵۰۰ هزار آواره برجای گذاشت. کشتار صبرا و شتیلا و محاصره سه ماهه بیروت و قطع آب و برق این شهر در همین مدت اتفاق افتاد.[۲۹]
چند ماه پس از آغاز تجاوز، هیأتی لبنانی وارد مذاکرات آتش‌بس با اسرائیل شد. حضور نبیه بری (رییس وقت جنبش امل) در این هیأت را موجب اعتراض برخی از اعضای امل گزارش کرده‌اند. معترضان در قالب تشکیلاتی جدید طی عملیات‌های مخفیانه ده‌ها نظامی صهیونیست را کشتند. خسارت‌های اسرائیل آن را وادار به عقب‌نشینی در ۱۹۸۵م (۱۳۶۴ش) کرد و صرفاً بخشی از جنوب لبنان را تحت عنوان کمربند امنیتی در اشغال نگه داشت. در همین سال، حزب‌الله که تاکنون تشکیلات خود را مخفی کرده بود با انتشار بیانیه‌ای موجودیت خود را علنی کرد.[۳۰]
از گسترش مقاومت تا عقب‌نشینی اسرائیل در سال ۲۰۰۰م
با گسترش عملیات‌های حزب‌الله پس از ۱۹۸۵م (۱۳۶۴ش)، اسرائیل در ۲۵ جولای ۱۹۹۳م (۳ مرداد ۱۳۷۲ش) تصمیم به حمله گسترده به جنوب لبنان گرفت. حزب‌الله در واکنش، شمال اسرائیل را موشکباران کرد که نتیجه آن را آوارگی دویست هزار اسرائیلی گزارش کرده‌اند. درگیری‌ها هفت روز بعد فروکش کرد.[۳۱] اما در ۱۱ آوریل ۱۹۹۶م (۲۳ فروردین ۱۳۷۵ش) اسرائیل حمله دیگری را تحت عنوان «خوشه‌های خشم» آغاز کرد. کشتار قانا که به شهادت ۱۰۹ شهروند لبنانی حاضر در پناهگاه سازمان ملل متحد انجامید مسیر این عملیات را عوض کرد. هجده روز پس از آغاز این حمله، درگیری‌ها پایان یافت و در قالب «تفاهم‌نامه نیسان» اسرائیل متعهد شد از حمله به شهروندان لبنانی اجتناب نماید.[۳۲]
بر اساس گزارش‌ها اسرائیل پس از تفاهم مذکور به تجاوزات خود ادامه داد. اما پاسخ گروه‌های مقاومت، چالش‌های بزرگی برای اسرائیل به وجود آورد به طوری که موجی از مطالبات داخلی در اسرائیل برای عقب‌نشینی به راه افتاد و نهایتاً در ماه می ۲۰۰۰م (اردیبهشت ۱۳۷۹ش) اسرائیل از خاک لبنان عقب‌نشینی کرد.[۳۳] البته منطقه‌ای به نام «مزارع شَبعا» همچنان در اشغال باقی ماند.[۳۴]
جنگ ۳۳ روزه
در ۱۲ جولای ۲۰۰۶م (۲۱ تیر ۱۳۸۵ش) حزب‌الله دو سرباز اسرائیلی را اسیر کرد تا به‌گفته خودش بتواند از آنها برای آزادسازی اسرایی که در دست اسرائیل بود استفاده کند.[۳۵] این اتفاق به درگیری دیگری منتهی شد که به جنگ ۳۳ روزه معروف است. حملات اسرائیل، خسارات جانی و مالی فراوانی برای لبنان به بار آورد اما حزب‌الله توانست عملیات‌های بی‌سابقه‌ای علیه اسرائیل انجام دهد. درگیری‌ها نهایتاً با قطعنامه ۱۷۰۱ شورای امنیت سازمان ملل در ۱۴ آگوست ۲۰۰۶م (۱۴ مرداد ۱۳۸۵ش) خاتمه یافت. کمیته تحقیقاتی وینوگراد در اسرائیل، نتیجه جنگ را یک شکست بزرگ و خطرناک برای اسرائیل گزارش کرد.[۳۶]
طوفان الاقصی و آغاز جنگی جدید در ۲۰۲۳م
در ۸ اکتبر ۲۰۲۳م (۱۶ مهر ۱۴۰۲ش)، یعنی یک روز پس از آغاز طوفان الاقصی، حزب‌الله با با موشکباران شمال اسرائیل، نبرد پشتیبانی از غزه (به عربی: معرکة اِسنادِ غَزّة) را آغاز کرد. سید حسن نصرالله هدف از ورود به این درگیری را ایجاد فرسایش در ارتش اسرائیل و کاهش فشار از گروه‌های مقاومت در غزه اعلام کرد.[۳۷] بر اساس گزارش‌ها، درگیری‌ها تا ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۴م (۲۸ شهریور ۱۴۰۳ش) محدود بود اما پس از آن دامنه درگیری‌ها گسترش یافت و اسرائیل اقدام به حمله زمینی و اشغال بخش‌هایی از جنوب لبنان کرد. عملیات پیجر که منجر به شهادت و زخمی شدن هزاران لبنانی شد و ترور سید حسن نصرالله، سید هاشم صفی‌الدین و جمعی از فرماندهان ارشد حزب‌الله در این جنگ به وقوع پیوست.[۳۸]
در ۲۷ نوامبر ۲۰۲۴م (۷ آذر ۱۴۰۳ش) آتش‌بسی که آن را شکننده توصیف کرده‌اند میان طرفین برقرار و اسرائیل متعهد شد ظرف ۶۰ روز از مناطق اشغالی در جنوب لبنان عقب برود[۳۹] اما با پایان این مهلت، اسرائیل اعلام کرد ۵ منطقه راهبردی در جنوب لبنان را در اشغال خود نگه خواهد داشت.[۴۰] نعیم قاسم (دبیرکل حزب‌الله) در سخنرانی خود اعلام کرد اسرائیل در مدت آتش‌بس پانصد شهروند لبنانی را به قتل رسانده و ده هزار بار نقض آتش‌بس کرده.[۴۱]
جنگ رمضان و شروع مجدد درگیری در جنوب لبنان
سه روز پس از آغاز جنگ رمضان (تجاوز آمریکایی-اسرائیلی به ایران) حزب‌الله شروع به موشکباران مناطقی از اسرائیل کرد. نعیم قاسم این عملیات‌ها را پاسخی به نقض مستمر آتش‌بس توسط اسرائیل و ترور آیت‌الله خامنه‌ای اعلام کرد.[۴۲] اسرائیل نیز مناطقی از جنوب لبنان و بیروت را مورد حمله گسترده قرار داد.[۴۳]
در ۷ آوریل ۲۰۲۶م (۱۸ فروردین ۱۴۰۵ش) یک طرح آتش‌بس بین ایران و آمریکا مورد توافق طرفین قرار گرفت که بر اساس بند اول آن، درگیری در همه جبهه‌ها خصوصاً لبنان باید پایان می‌پذیرفت.[۴۴] هرچند این طرح را منتهی به آتش‌بس کامل و پایان اشغال جنوب لبنان ندانسته‌اند اما بر اساس گزارش‌ها آرامشی نسبی و شکننده در منطقه برقرار شد.[۴۵] نعیم قاسم در تقدیر از حکومت ایران ابراز داشت اگر ایران نبود آتش‌بس در لبنان نیز نبود.[۴۶]
آیین‌های مذهبی در جنوب لبنان
آیین‌های بزرگداشت ماه محرم
در ماه محرم و به ویژه روز عاشورا، مراسم‌های متعددی در شهرها و روستاهای جنوب لبنان برای عزاداری امام حسین(ع) برپا می‌شود که شامل سخنرانی و مقتل‌خوانی و ذکر مصائب امام حسین(ع) و یاران ایشان است. گفته می‌شود بسیاری از این مراسم‌ها از سوی حزب‌الله و جنبش اَمَل پشتیبانی می‌شود.[۴۷]
از برنامه‌های مردمی ماه محرم، برپا کردن غرفه‌های توزیع غذای رایگان است که به آنها «مُضیف» می‌گویند. گفته می‌شود این رسم از فرهنگ عراق وارد لبنان شده است. مضیف‌ها را تا حدی جبران‌کننده کم‌کاری دولت در شرایط بحرانی دانسته‌اند.[۴۸] برپایی سفره‌های اطعام در دهه اول محرم، توزیع گسترده آب در روز عاشورا (به یاد تشنگی امام حسین(ع) در روز عاشورا) و اهدای خون در این روز را نیز از برنامه‌های رایج دیگر در جنوب لبنان برشمرده‌اند.[۴۹]
بر اساس برخی از گزارش‌ها، برپایی مجالس محرّم در دوران حکومت عثمانیان ممنوع بوده و شیعیان به صورت مخفیانه این مراسم را برگزار می‌کرده‌اند[۵۰] اما در آغاز قرن بیستم میلادی، عده‌ای از ایرانیانِ گریخته از رضاشاه به نبطیه آمدند و مراسم عاشورا را به صورت علنی با مجوز عثمانی‌ها برگزار کردند. این مراسم از ۱۹۱۹م به صورت مشترک با اهالی نبطیه و سپس همه شیعیان جنوب لبنان برگزار شد.[۵۱] رواج زنجیرزنی، سینه‌زنی و شبیه‌خوانی در لبنان را بر اثر مراوده با ایرانیان دانسته‌اند.[۵۲]
برنامه‌های رمضانی
ماه رمضان در جنوب لبنان شاهد برنامه‌هایی چون احیای شب‌های قدر در مساجد و حسینیه‌ها،[۵۳] سفره‌های عمومی افطار در سطح شهر،[۵۴] توزیع بسته‌های معیشتی در میان نیازمندان،[۵۵] نصب تزئینات در معابر عمومی[۵۶] و شلیک توپ در هنگام افطار در برخی از مناطق[۵۷] گزارش شده است.
در عید فطر نیز جنوب لبنان همانند بسیاری از سرزمین‌های اسلامی شاهد برپایی جشن گزارش شده. همچنین هزاران نفر در این روز با حضور در مقبره شهدا و اموات، از آنها یاد می‌کنند.[۵۸]
جنبش‌های شیعه جنوب لبنان
حزب‌الله و اَمَل را دو جنبش فعال در جنوب لبنان می‌دانند. در سال ۱۹۸۸م درگیری‌هایی میان آن دو به وقوع پیوست که با وساطت ایران و سوریه در سال ۱۹۹۰م خاتمه یافت. گفته شده از این تاریخ نوعی تقسیم کار بین آنها شکل گرفت: حزب‌الله مسئولیت مقاومت نظامی در برابر اسرائیل را بر عهده گرفت و جنبش امل نفوذ سیاسی و نهادی در ساختار دولت را حفظ کرد.[۵۹] گفته می‌شود این اتحاد طی دهه‌های گذشته توانسته انسجام سیاسی خود را حفظ کند و در انتخابات پارلمانی و محلی به‌صورت مشترک عمل کند. مهم‌ترین عامل تداوم این اتحاد را وضعیت جنوب لبنان، اشغال بخش‌هایی از آن توسط اسرائیل، تخریب گسترده شهرها و روستاها و آوارگی ساکنان آن دانسته‌اند زیرا هر دو جریان، مسئله جنوب را اولویت مشترک خود می‌دانند.[۶۰]
پانوشت
- ↑ «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی.
- ↑ «World Directory of Minorities and Indigenous Peoples - Lebanon : Overview»، UNHCR.
- ↑ مرکز الاستشارات و البحوث، لبنان؛ تاریخ، جامعه و سیاست در سال‌های ۷۶-۷۲، ۱۳۸۸ش، ص۸۰؛ «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی.
- ↑ «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی.
- ↑ «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی، «جنوب لبنان.. جبهة مقاومة ساخنة ضد إسرائيل»، الجزیره..
- ↑ «جنوب لبنان.. جبهة مقاومة ساخنة ضد إسرائيل»، الجزیره.
- ↑ «جنوب لبنان.. جبهة مقاومة ساخنة ضد إسرائيل»، الجزیره.
- ↑ «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی؛ «جنوب لبنان.. جبهة مقاومة ساخنة ضد إسرائيل»، الجزیره.
- ↑ «مدينة صيدا اللبنانية إحدى أقدم الحواضر بالعالم»، الجزیره.
- ↑ «جنوب لبنان.. جبهة مقاومة ساخنة ضد إسرائيل»، الجزیره.
- ↑ «Largest Cities by Population in Lebanon (2025)»، worldometer.
- ↑ «النبطية.. قلب الجنوب اللبناني وتاريخه العريق»، الجزیره.
- ↑ «Largest Cities by Population in Lebanon (2025)»، worldometer.
- ↑ «بنت جبيل عاصمة المقاومة في لبنان»، الجزیره.
- ↑ «بنت جبیل»، معرفه.
- ↑ تلاشان، «ژئوپلیتیک شیعه در لبنان قبل و بعد از جنگ ۳۳ روزه»، ص۱۰؛ عادل باقر، «جبل عامل بین انهیار التعصب العثمانی و تشکیل مقومات مستقبل الهویة الشیعیه ۱۸۸۰-۱۹۲۰»، ص۲۶۴؛ مرکز باحث للدراسات، تاریخ احزاب شیعی لبنان، ۱۳۸۸ش، ص۲۱۹ و ۲۲۰.
- ↑ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، زندگی‌نامه و خدمات فرهنگی، اجتماعی و علمی امام موسی صدر، ۱۳۹۴ش، ص۱۵ و ۱۷.
- ↑ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، زندگی‌نامه و خدمات فرهنگی، اجتماعی و علمی امام موسی صدر، ۱۳۹۴ش، ص۱۵ و ۱۶.
- ↑ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، زندگی‌نامه و خدمات فرهنگی، اجتماعی و علمی امام موسی صدر، ۱۳۹۴ش، ص۱۷.
- ↑ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، زندگی‌نامه و خدمات فرهنگی، اجتماعی و علمی امام موسی صدر، ۱۳۹۴ش، ص۱۷.
- ↑ مرکز باحث للدراسات، تاریخ احزاب شیعی لبنان، ۱۳۸۸ش، ص۲۵۷.
- ↑ نیازمند منبع
- ↑ حیدر و نابلسی، «الاعتداءات الاسرائیلیة على لبنان، 1948 - 2026: جدول زمنی»، ص۲۲۱-۲۲۴.
- ↑ مرکز باحث للدراسات، تاریخ احزاب شیعی لبنان، ۱۳۸۸ش، ص۲۵۷.
- ↑ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، زندگی‌نامه و خدمات فرهنگی، اجتماعی و علمی امام موسی صدر، ۱۳۹۴ش، ص۱۹ تا ۲۱؛ «مصطفى شمران قائد من هذا العصر مجاهد حتى النصر»، مرکز الامام موسی الصدر للأبحاث و الدراسات.
- ↑ طباطبایی، سمیه، حزب‌الله، ۱۳۸۸ش، ص۱۶ و ۱۷؛ حیدر و نابلسی، «الاعتداءات الاسرائیلیة على لبنان، 1948 - 2026: جدول زمنی»، ص۲۲۵.
- ↑ طباطبایی، سمیه، حزب‌الله، ۱۳۸۸ش، ص۱۷؛ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، زندگی‌نامه و خدمات فرهنگی، اجتماعی و علمی امام موسی صدر، ۱۳۹۴ش، ص۲۳.
- ↑ مرکز باحث للدراسات، تاریخ احزاب شیعی لبنان، ۱۳۸۸ش، ص۳۴۹.
- ↑ حیدر و نابلسی، «الاعتداءات الاسرائیلیة على لبنان، 1948 - 2026: جدول زمنی»، ص۲۲۶ و ۲۲۷.
- ↑ حیدر و نابلسی، «الاعتداءات الاسرائیلیة على لبنان، 1948 - 2026: جدول زمنی»، ص۲۲۷؛ طباطبایی، سمیه، حزب‌الله، ۱۳۸۸ش، ص۲۳-۳۹.
- ↑ حیدر و نابلسی، «الاعتداءات الاسرائیلیة على لبنان، 1948 - 2026: جدول زمنی»، ص۲۲۷؛ طباطبایی، سمیه، حزب‌الله، ۱۳۸۸ش، ص۶۸.
- ↑ حیدر و نابلسی، «الاعتداءات الاسرائیلیة على لبنان، 1948 - 2026: جدول زمنی»، ص۲۲۸.
- ↑ حیدر و نابلسی، «الاعتداءات الاسرائیلیة على لبنان، 1948 - 2026: جدول زمنی»، ص۲۲۸.
- ↑ طباطبایی، سمیه، حزب‌الله، ۱۳۸۸ش، ص۶۵-۸۹.
- ↑ «حزب الله يأسر جنديين إسرائيليين ويقتل ويصيب 24»، الجزیره.
- ↑ العتیبی، «حرب تموز 2006.. مواجهة مفصلية صاغت عقيدة الضاحية»، الجزیره.
- ↑ «كلمة السيد حسن نصر الله في تابين فقيد الجهاد الحاج محمد ياغي»، العهد.
- ↑ حیدر و نابلسی، «الاعتداءات الاسرائیلیة على لبنان، 1948 - 2026: جدول زمنی»، ص۲۳۰ و ۲۳۱.
- ↑ «تفاصيل اتفاق وقف القتال بين إسرائيل وحزب الله بعد حرب 2024»، الجزیره.
- ↑ «انتهاء مهلة تطبيق اتفاق وقف إطلاق النار بين إسرائيل وحزب الله»، الجزیره.
- ↑ «نعیم قاسم: قصفنا إسرائیل ردا علی الانتهاکات ولصبرنا حدود»، الجزیره.
- ↑ «النص الکامل لخطاب الأمين العام لحزب‌الله الشیخ نعیم قاسم بتاریخ ۴-۳-۲۰۲۶»، المرکزی.
- ↑ «ما رسائل تصعید حزب‌الله اللبنانی؟ وما تداعیات الرد الإسرائیلی؟»، الجزیره.
- ↑ راستگو، «بیانیه شورای امنیت ملی درباره پذیرش شروط ایران توسط آمریکا»، فارس.
- ↑ «israel continues attacks on lebanon despite agreeing to ceasefire»، الجزیره.
- ↑ «نعيم قاسم: لولا إيران لما حصل وقف إطلاق النار... واتفاق الإطار لن يمر »، النهار.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید: «بالصور: المراسم العاشورائية في منطقة جبل عامل الأولى»، قناة المنار و «حركة أمل: عاشوراء فرصة للتمسك بالحق والإصلاح، وبالوحدة الوطنية والسلم الأهلي »، تقریب.
- ↑ شحادة، خلود، «عاشوراء تعید الحیاة للجنوب و الضاحیه»، الجریده.
- ↑ شقیر، فاطمه، «العَوْنَة تعود فی عاشوراء»، الأخبار.
- ↑ الصفار، محمدطاهر «الشعائر الحسینیة فی لبنان»، العتبة الحسینیة المقدسه.
- ↑ طه، غسان، «تاريخ الشيعة: بدايات إحياء عاشوراء في لبنان»، مرکز الإشعاع الإسلامی للدراسات و البحوث الاسلامیه.
- ↑ رجائی نژاد و بارانی، «علمای شیعه لبنانی و اصلاح فرهنگ عزاداری»، ص۸۶ و ۸۷ و عباس، ایمان، «التجدید، سر خلود الطف»، الوسط.
- ↑ برای نمونه: «إحياء ليلة القدر الكبرى في مساجد مدينة صور»، صوت الفرح.
- ↑ برای نمونه: «تحقيق: إفطارات رمضان المجانية تعم معظم مناطق جنوب لبنان وتجدد الود بين الأهالي والنازحين السوريين»، شینخوا.
- ↑ برای نمونه: حاج علی، سامر، «مائدة الإمام زين العابدين (ع): في خدمة 25 ألف عائلة جنوبية»، العهد.
- ↑ فیاض، نور، «رمضان يعود إلى الجنوب… زينة وفعاليات تنبض بالحياة»، GRAND LB.
- ↑ سیف الدین، وسیم، «رغم الدمار.. رمضان يعيد الحياة إلى النبطية جنوب لبنان (تقرير)»، آناتولی.
- ↑ برای نمونه: وهبی، سامر، «اجواء عيد الفطر في النبطية»، الخیام.
- ↑ مهنا، «"حزب الله" و "أمل"... من حرب دموية إلى "ثنائي شيعي" حذر»، ایندیپندنت.
- ↑ عقیل، «ضرورات تحالف "الثنائي" قائمة: لحفظ البيت الشيعي والجنوب أول تحدياته»، النهار.
منابع
- راستگو، مصطفی، «بیانیه شورای امنیت ملی درباره پذیرش شروط ایران توسط آمریکا»، فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ش، تاریخ بازدید: ۱۸ آبان ۱۴۰۵ش.
- «بنت جبيل عاصمة المقاومة في لبنان»، الجزیره، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «جنوب لبنان.. جبهة مقاومة ساخنة ضد إسرائيل»، الجزیره، تاریخ درج مطلب: ۳ آذر ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۲ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «النبطية.. قلب الجنوب اللبناني وتاريخه العريق»، الجزیره، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «مدينة صيدا اللبنانية إحدى أقدم الحواضر بالعالم»، الجزیره، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مهر ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «جنوب لبنان... أهميّة استراتيجيّة جعلته في قلب الصّراع»، النهار العربی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ خرداد ۱۴۰۵ش، تاریخ بازدید: ۲۸ مرداد ۱۴۰۵ش.
- «مصطفى شمران قائد من هذا العصر مجاهد حتى النصر»، مرکز الامام موسی الصدر للأبحاث و الدراسات، تاریخ درج مطلب: ۲۲ جولای ۲۰۰۵م، تاریخ بازدید: ۱۳ آبان ۱۴۰۵ش.
- «World Directory of Minorities and Indigenous Peoples - Lebanon : Overview»، UNHCR، تاریخ بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «بنت جبیل»، معرفه، تاریخ بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «Largest Cities by Population in Lebanon (2025)»، worldometer، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «كلمة السيد حسن نصر الله في تابين فقيد الجهاد الحاج محمد ياغي»، العهد، تاریخ درج مطلب: ۵ ژانویه ۲۰۲۴م؛ تاریخ بازدید: ۲۰ آبان ۱۴۰۵ش.
- «بالصور: المراسم العاشورائية في منطقة جبل عامل الأولى»، قناة المنار، تاریخ درج مطلب: ۳۱ جولای ۲۰۲۲م، تاریخ بازدید: ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «النص الکامل لخطاب الأمين العام لحزب‌الله الشیخ نعیم قاسم بتاریخ ۴-۳-۲۰۲۶»، المرکزی؛ تاریخ درج مطلب: ۴ مارس ۲۰۲۶م؛ تاریخ بازدید: ۱۹ آبان ۱۴۰۵ش.
- «المراقد المقدسة في لبنان»، ممهدات؛ تاریخ بازدید: ۲۰ آبان ۱۴۰۵ش.
- «حركة أمل: عاشوراء فرصة للتمسك بالحق والإصلاح، وبالوحدة الوطنية والسلم الأهلي»، تقریب، تاریخ درج مطلب: ۱۵ ژوئن ۲۰۲۶م، تاریخ بازدید: ۴ مهر ۱۴۰۵ش.
- «israel continues attacks on lebanon despite agreeing to ceasefire»، الجزیره؛ تاریخ بازدید: ۱۸ آبان ۱۴۰۵ش.
- «تفاصيل اتفاق وقف القتال بين إسرائيل وحزب الله بعد حرب 2024»، الجزیره؛ تاریخ درج مطلب: ۲۸ نوامبر ۲۰۲۴م، تاریخ بازدید: ۱۷ آبان ۱۴۰۵ش.
- «حزب الله يأسر جنديين إسرائيليين ويقتل ويصيب 24»، الجزیره؛ تاریخ درج مطلب: ۱۲ جولای ۲۰۰۶م، تاریخ بازدید: ۲۳ آبان ۱۴۰۵ش.
- «ما رسائل تصعید حزب‌الله اللبنانی؟ وما تداعیات الرد الإسرائیلی؟»، الجزیره؛ تاریخ درج مطلب: ۴ مارس ۲۰۲۶م؛ تاریخ بازدید: ۱۹ آبان ۱۴۰۵ش.
- «نعیم قاسم: قصفنا إسرائیل ردا علی الانتهاکات ولصبرنا حدود»، الجزیره؛ تاریخ درج مطلب: ۴ مارس ۲۰۲۶م؛ تاریخ بازدید: ۱۸ آبان ۱۴۰۵ش.
- «إحياء ليلة القدر الكبرى في مساجد مدينة صور»، صوت الفرح، تاریخ درج مطلب: ۳ آوریل ۲۰۲۴م، تاریخ بازدید: ۴ مهر ۱۴۰۵ش.
- «نعيم قاسم: لولا إيران لما حصل وقف إطلاق النار... واتفاق الإطار لن يمر »، النهار؛ تاریخ درج مطلب: ۸ جولای ۲۰۲۶م؛ تاریخ بازدید: ۱۸ آبان ۱۴۰۵ش.
- الصفار، محمدطاهر «الشعائر الحسینیة فی لبنان»، العتبة الحسینیة المقدسه، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اکتبر ۲۰۱۹م، تاریخ بازدید: ۴ مهر ۱۴۰۵ش.
- العتیبی، هبه، «حرب تموز 2006.. مواجهة مفصلية صاغت عقيدة الضاحية»، الجزیره، تاریخ درج مطلب: ۲۱ تیر ۱۴۰۵ش، تاریخ بازدید: ۹ آبان ۱۴۰۵ش.
- انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، زندگی‌نامه و خدمات فرهنگی، اجتماعی و علمی امام موسی صدر، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۹۴ش.
- تلاشان، حسن، «ژئوپلیتیک شیعه در لبنان قبل و بعد از جنگ ۳۳ روزه»، مجله شیعه شناسی، شماره ۲۷، پاییز ۱۳۸۸ش.
- حاج علی، سامر، «مائدة الإمام زين العابدين (ع): في خدمة 25 ألف عائلة جنوبية»، العهد، تاریخ درج مطلب: ۲۰ فوریه ۲۰۲۶م، تاریخ بازدید: ۴ مهر ۱۴۰۵ش.
- حیدر، رندة و رازی نابلسی، «الاعتداءات الاسرائیلیة على لبنان، 1948 - 2026: جدول زمنی»، مجله الدراسات الفلسطينية، شماره ۱۴۷، تابستان ۲۰۲۶م.
- رجائی نژاد، محمد و محمدرضا بارانی، «علمای شیعه لبنانی و اصلاح فرهنگ عزاداری»، مجله شیعه‌پژوهی، شماره ۱۳، زمستان ۱۳۹۶ش.
- سیف الدین، وسیم، «رغم الدمار.. رمضان يعيد الحياة إلى النبطية جنوب لبنان (تقرير)»، آناتولی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مارس ۲۰۲۵م، تاریخ بازدید: ۴ مهر ۱۴۰۵ش.
- شقیر، فاطمه، «العَوْنَة تعود فی عاشوراء»، الأخبار، تاریخ درج مطلب: ۳۰ جولای ۲۰۱۴م، تاریخ بازدید: ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
- شمص، بلال، «إطلالة تاريخيّة على أحوال الشّيعة و نشأة مؤسّساتهم التّعليميّة»، مجلة رماح للبحوث و الدراسات، شماره ۱۲۱، ۲۰۲۵م.
- طباطبایی، سمیه، حزب‌الله، تهران، روایت فتح، ۱۳۸۸ش.
- طه، غسان، «تاريخ الشيعة: بدايات إحياء عاشوراء في لبنان»، مرکز الإشعاع الإسلامی للدراسات و البحوث الاسلامیه، تاریخ بازدید: ۴ مهر ۱۴۰۵ش.
- عباس، ایمان، «التجدید، سر خلود الطف»، الوسط»، تاریخ درج مطلب: ۱۲ ژانویه ۲۰۰۸م، تاریخ بازدید: ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
- عقیل، رضوان، «ضرورات تحالف "الثنائي" قائمة: لحفظ البيت الشيعي والجنوب أول تحدياته»، النهار؛ تاریخ درج مطلب: ۳۱ اکتبر ۲۰۲۶م، تاریخ بازدید: ۲۰ آبان ۱۴۰۵ش.
- فیاض، نور، «رمضان يعود إلى الجنوب… زينة وفعاليات تنبض بالحياة»، GRAND LB. تاریخ درج مطلب: ۱۸ فوریه ۲۰۲۶م، تاریخ بازدید: ۴ مهر ۱۴۰۵ش.
- مرکز الاستشارات و البحوث، لبنان؛ تاریخ، جامعه و سیاست در سال‌های ۷۶-۷۲، مؤسسه مطالعات اندیشه‌سازان نور، تهران، مؤسسه مطالعات اندیشه‌سازان نور، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- مرکز باحث للدراسات، تاریخ احزاب شیعی لبنان، ترجمه جواد اصغری، تهران، اندیشه سازان نور، ۱۳۸۸ش.
- مهنا، سوسن، «"حزب الله" و "أمل"... من حرب دموية إلى "ثنائي شيعي" حذر»، ایندیپندنت؛ تاریخ درج مطلب: ۵ می ۲۰۲۴م؛ تاریخ بازدید: ۲۰ آبان ۱۴۰۵ش.
- وهبی، سامر، «اجواء عيد الفطر في النبطية»، الخیام، تاریخ درج مطلب: ۳۱ مارس ۲۰۲۵م، تاریخ بازدید: ۵ مهر ۱۴۰۵ش.
«تحقيق: إفطارات رمضان المجانية تعم معظم مناطق جنوب لبنان وتجدد الود بين الأهالي والنازحين السوريين»، شینخوا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مه ۲۰۱۹م، تاریخ بازدید: ۴ مهر ۱۴۰۵ش. «انتهاء مهلة تطبيق اتفاق وقف إطلاق النار بين إسرائيل وحزب الله»، الجزیره؛ تاریخ درج مطلب: ۱۸ فوریه ۲۰۲۵م، تاریخ بازدید: ۱۷ آبان ۱۴۰۵ش.
