العرفان (ماهنامه)
مجله اَلْعِرفان نشریه‌ای ماهانه و از پیشگامان مطبوعات فرهنگی و فکری عربی و نخستین نشریه شیعی در لبنان است که در سال ۱۹۰۹م (۱۳۲۷ق) توسط شیخ احمد عارف الزین (درگذشت:۱۳۸۰ق/۱۹۶۰م) در صیدا تأسیس شد. این مجله با رویکردی علمی، ادبی، اخلاقی و اجتماعی، به نشر مقالاتی در زمینه ادبیات، فلسفه، تاریخ، دین و مسائل اجتماعی می‌پرداخت. العرفان با پرهیز از تندروی و تعصب، در پی تقریب مذاهب، نوگرایی، مبارزه فرهنگی با استبداد و استعمار و مقابله با سیاست‌های حکومت عثمانی و قیمومیت فرانسه بود و بستری برای همکاری نویسندگان سرشناس از مذاهب و کشورهای مختلف از جمله زنان نویسنده فراهم کرد.
این مجله در طول حیات خود با چالش‌هایی چون توقیف، تعطیلی، ممنوعیت توزیع، محکومیت از سوی محافل محافظه‌کار و مشکلات شدید مالی روبرو شد و سرانجام انتشار آن در سال ۱۹۹۶م متوقف گردید. اهمیت العرفان در انعکاس فرهنگ شیعه در جبل‌عامل، ایجاد انسجام فرهنگی میان شیعیان، پیوند با حوزه نجف و معرفی متفکران جهان اسلام نهفته است و آرشیو آن در برخی پایگاه‌های اینترنتی قابل دسترسی است.
«العرفان»؛ پیشگام مطبوعات شیعی لبنان
العرفان نشریه‌ای ماهانه بود که در سال ۱۹۰۹م (۱۳۲۷ق) توسط شیخ احمد عارف الزین (۱۳۰۱-۱۳۸۰ق/۱۸۸۴-۱۹۶۰م) از چهره‌های فرهنگی و متفکر لبنان، در صیدا در کشور لبنان تأسیس شد.[۱] این مجله از پیشگامان مطبوعات فرهنگی و فکری عربی و از قدیمی‌ترین مجلات فرهنگی در جهان عرب به‌شمار می‌رود[۲] به‌گونه‌ای که گفته شده نخستین نشریه شیعی در لبنان بود[۳] و با مشهورترین مجلات عربی داخلی مانند الهلال و المُقتَطَف رقابت می‌کرد.[۴]
در بیان پژوهشگران، العرفان مجله‌ای علمی، ادبی، اخلاقی و اجتماعی توصیف شده[۵] که مقالاتی در زمینه‌های ادبیات، فلسفه، تاریخ، دین و مسائل اجتماعی منتشر می‌کرد و به‌دلیل تنوع موضوعات، گاهی آن را «مدرسه سیار» یا «دایرةالمعارف» می‌نامیدند.[۶] در اولین شماره از آن هدف، خدمت به امت اسلامی و وطن یاد شده[۷] و شعار اصلی مجله هم «تقویم الاخلاق» (اصلاح اخلاق) و بعدها «حب الوطن من الایمان» (میهن‌دوستی بخشی از ایمان است) ذکر شده است.[۸]
مجله در طول تاریخ خود پس از درگذشت احمد عارف الزین (۱۹۶۰م) توسط فرزندانش از خانواده الزین، نزار الزین (فرزند او از سال ۱۹۳۲م) و فؤاد الزین (نوه او از سال ۱۹۸۱م به بعد) اداره شد.[۹]
جایزه طلایی فرهنگ لبنان در سال ۱۹۵۱م (۱۳۷۱ق) به‌دلیل نشر مناسب و پرمحتوا به احمد عارف الزین تعلق گرفت.[۱۰] به‌گزارش روزنامه السفیر لبنان، این مجله پس از دوره‌های پرفراز و نشیب و با وجود مشکلات مالی، انتشار آن در سال ۱۹۹۶م متوقف شد.[۱۱] آرشیو مجله «العرفان» در برخی پایگاه‌های اینترنتی قابل دسترسی گزارش شده است.[۱۲]
نویسندگان
مجله العرفان بستری برای همکاری شمار زیادی از ادیبان و متفکران عرب از جمله زنان نویسنده و شاعر از مذاهب مختلف (شیعه، سنی، مسیحی) و کشورهای گوناگون چون لبنان، سوریه، عراق، مصر و... فراهم ساخته بود و آنان متون ادبی و شعری خود را در آن ارائه می‌دادند. برخی از این نویسندگان عبارتند از: سید محسن امین، سید عبدالحسین شرف‌الدین، محمدعلی الزین، محمدجواد مغنیه، حسن امین، هاشم معروف الحسنی؛ و زینب فواز، ماری حداد و لیلى بعلبکی از جمله این زنانند.[۱۳]
انتشار
درباره محل انتشار العرفان آمده است که ابتدا در بیروت منتشر می‌شد، اما پس از تأسیس مطبعة العرفان در سال ۱۹۱۰م، انتشار آن به صیدا انتقال یافت.[۱۴] این مجله در ۴۸ مجلد (۱۹۰۹–۱۹۶۰م) در زمان حیات مؤسسش منتشر شد و هر مجلد شامل شماره‌های یک سال بود. گاهی به‌دلیل حجم زیاد مطالب، شماره‌های یک سال در دو جلد منتشر می‌شد. تعداد صفحات هر دوره بسته به مسائل مالی و مشکلات سیاسی بین ۵۰۰ تا ۱۱۶۷ صفحه متغیر بود. معمولاً هر سال ۱۰ شماره در یک مجلد هزارصفحه‌ای جمع می‌شد.[۱۵]
ویژگی‌های فکری
اهمیت مجله العرفان در انعکاس فرهنگ شیعه در جبل‌عامل یاد شده است. گفته شده است که این نشریه با ایجاد انسجام فرهنگی میان شیعیان جبل‌عامل، معرفی نخبگان به نسل جدید و پیوند دادن آنان با شیعیان عراق (مانند حوزه علمیه نجف) نقش بسزایی ایفا کرد. همچنین، این مجله در نشر اندیشه عربی مدرن سهیم بود و به‌عنوان وسیله‌ای برای انتقال اندیشه‌های نو و مهم حتی در خارج از لبنان (مانند الجزایر) موضوع پژوهش‌های دانشگاهی قرار گرفت.[۱۶]
در مقاله‌ای که به نقد و بررسی «العرفان» پرداخته شده، آمده است که این مجله از روش علمی و منطقی برای طرح موضوعات استفاده می‌کرد و از شیوه‌های تبلیغی و جدلی پرهیز داشت؛ به‌همین دلیل الگویی برای بسیاری از نشریات بعدی شد.[۱۷] برخی از رویکردهای العرفان در دوره انتشار، این موارد بیان شده است:
- با توجه به تنوع ادیان و مذاهب در لبنان، العرفان همواره از تعصب و تندروی پرهیز می‌کرد.
- تلاش برای وحدت جهان عرب و امت اسلامی و حمایت از تقریب بین مذاهب.
- پرهیز از رکود و تلاش برای پاسخگویی به نیازهای روز جامعه و طرح مباحث جدید.
- ترویج اخلاق صحیح در برابر فرهنگ غربی و مبارزه با استبداد و استعمار.
- مقابله با سیاست‌های حکومت عثمانی که چندین بار منجر به توقیف و تعطیلی شد.
- مخالفت با قیمومیت فرانسه بر بخش‌هایی از لبنان و سوریه.[۱۸]
چالش‌ها و مشکلات
بر اساس گزارش‌های منتشرشده، نشریه العرفان در طول حیات خود با موانع بسیاری روبرو بود؛ از جمله: دستگیری، زندان و جریمه نقدی در دوران حکومت عثمانی، توقیف و تعطیلی در دوران قیمومیت فرانسه در جنگ جهانی دوم، ممنوعیت ورود و توزیع در خارج از کشور، تعطیلی اجباری به‌دلیل جنگ، محکومیت و تخریب از سوی محافل محافظه‌کار مذهبی، بی‌مهری و کارشکنی دولت و متصدیان فرهنگی لبنان، کاهش شدید تعداد مشترکان و معوقات و مشکلات شدید مالی به‌طوری که نزار الزین برای ادامه انتشار مجله، املاک ارثی خود را فروخت.[۱۹]
پانویس
- ↑ حسینی جلالی، فهرس التراث، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۴۳۶؛ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج۱۵، ص۲۴۶؛ نوری، «العرفان»، ص۴۳.
- ↑ «موقف مجلة العرفان اللبنانية من الطائفية السياسية و تداعياتها في الواقع اللبناني ۱۹۳۶-۱۹۶۰م»، سایت المعرفة؛ «معرض بيروت للكتاب: مجلة العرفان وميشال أبوجودة»، سایت المدن (Almodon)؛ «مجلة العرفان»، سایت آرشیو اینترنت (Internet Archive).
- ↑ نوری، «العرفان»، ص۴۳.
- ↑ سنداوی، «دانشمند شیعی، احمد عارف الزین (۱۸۸۳-۱۹۶۰)، از پیشگامان نهضت در منطقۀ جبل عامل»، ص۱۶۵.
- ↑ سنداوی، «دانشمند شیعی، احمد عارف الزین (۱۸۸۳-۱۹۶۰)، از پیشگامان نهضت در منطقۀ جبل عامل»، ص۱۶۶.
- ↑ «موقف مجلة العرفان اللبنانية من الطائفية السياسية و تداعياتها في الواقع اللبناني ۱۹۳۶-۱۹۶۰، سایت المعرفة؛ الحدراوی، «مجلة العرفان اللبنانیة»، ص۴۲.
- ↑ نوری، «العرفان»، ص۴۶.
- ↑ الحدراوی، «مجلة العرفان اللبنانیة»، ص۴۲؛ نوری، «العرفان»، ص۴۶.
- ↑ الحدراوی، «مجلة العرفان اللبنانیة»، ص۴۹؛ نوری، «العرفان»، ص۴۵و۴۶.
- ↑ نوری، «العرفان»، ص۴۶.
- ↑ العطار، «الاحتفاء بمئة عام على مجلة «العرفان».. و بشيخها الصحافي أحمد عارف الزين»، روزنامه السفیر.
- ↑ «مجلة العرفان»، سایت آرشیو اینترنت (Internet Archive)؛ «العرفان»، أرشيف الشارخ (للمجلات الأدبية و الثقافية العربية).
- ↑ «مجلة العرفان»، سایت آرشیو اینترنت (Internet Archive)؛ نوری، «العرفان»، ص۴۶.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج۱۵، ص۲۴۶؛ نوری، «العرفان»، ص۴۵.
- ↑ سنداوی، «دانشمند شیعی، احمد عارف الزین (۱۸۸۳-۱۹۶۰)، از پیشگامان نهضت در منطقۀ جبل عامل»، ص۱۶۶.
- ↑ سنداوی، «دانشمند شیعی، احمد عارف الزین (۱۸۸۳-۱۹۶۰)، از پیشگامان نهضت در منطقۀ جبل عامل»، ص۱۶۷؛ «مجلة العرفان»، سایت آرشیو اینترنت (Internet Archive)؛ نوری، «العرفان»، ص۴۶.
- ↑ نوری، «العرفان»، ص۴۳.
- ↑ نوری، «العرفان»، ص۴۵؛ هیئت‌رئیسه جنبش امل لبنان، سیره و سرگذشت امام موسی صدر، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۶۶؛ الحدراوی، «مجلة العرفان اللبنانیة»، ص۲۴.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۴۰۶؛ الحدراوی، «مجلة العرفان اللبنانیة»، ص۴۹؛ سنداوی، «دانشمند شیعی، احمد عارف الزین (۱۸۸۳-۱۹۶۰)، از پیشگامان نهضت در منطقۀ جبل عامل»، ص۱۶۵و۱۶۶.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۳ق.
- امین، سید محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دار التعارف، ۱۴۰۳ق.
- الحدراوي، مجید حمید عباس، «مجلة العرفان اللبنانیة دراسة في اتجاهاتها الفكریة ومواقفها من التطورات السیاسیة في لبنان -١٩٣٦ ١٩٦٠م»، أطروحة دكتوراه منشورة، كلیة الاداب، جامعة الكوفة، ٢٠١١م.
- حسینی جلالی، محمدحسین، فهرس التراث، قم، دلیل ما، ۱۳۸۰ش.
- «مجلة العرفان»، Internet Archive (آرشیو اینترنت)، تاریخ بازدید: ۲۶ مهر ۱۴۰۵ش.
- «العرفان»، أرشيف الشارخ (للمجلات الأدبية والثقافية العربية)، تاریخ بازدید: ۲۶ مهر ۱۴۰۵ش.
- العطار، جعفر، «الاحتفاء بمئة عام على مجلة «العرفان».. وبشيخها الصحافي أحمد عارف الزين»، روزنامه السفیر، تاریخ انتشار: ۲۰۰۹-۱۲-۱۷، تاریخ بازدید: ۲۶ مهر ۱۴۰۵ش.
- سنداوی، خالد؛ رامیار، رامک، «دانشمند شیعی، احمد عارف الزین (۱۸۸۳-۱۹۶۰)، از پیشگامان نهضت در منطقه جبل عامل»، پژوهش در تاریخ، سال ششم، زمستان ۱۳۹۴، شماره ۲.
- نوری، محمد، «العرفان»، کتاب ماه دین، فروردین و اردیبهشت ۱۳۸۳ش، شماره ۷۸ و ۷۹.
- «موقف مجلة العرفان اللبنانية من الطائفية السياسية و تداعياتها في الواقع اللبناني ۱۹۳۶-۱۹۶۰م»، سایت المعرفة، تاریخ انتشار: ۳۱ اکتبر ۲۰۱۳م، تاریخ بازدید: ۲۶ مهر ۱۴۰۵ش.
- «معرض بيروت للكتاب: مجلة العرفان وميشال أبوجودة»، سایت المدن (Almodon)، تاریخ انتشار: ۱۹ مه ۲۰۲۵م، تاریخ بازدید: ۲۶ مهر ۱۴۰۵ش.
- هیئت‌رئیسه جنبش امل لبنان، سیره و سرگذشت امام موسی صدر، ترجمه مهدی سرحدی، تهران، مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر، ۱۳۸۹ش.