عبدالحسین صادق عاملی
| عالم و شاعر شیعه | |
 | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | عبدالحسین بن ابراهیم بن صادق بن ابراهیم المخزومی العاملی |
| تاریخ تولد | ۱۲۷۹ق (۱۸۶۲م) |
| زادگاه | نجف |
| تاریخ وفات | ۱۲ ذیالحجه ۱۳۶۱ق (۱۹۴۲م) |
| محل دفن | نبطیه |
| خویشاوندان سرشناس | شیخ عبدالحسین صادق امامجمعه نبطیه (نوه) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | میرزا حسین خلیلی • میرزای رشتی • شیخ محمد طه نجف • شیخ رضا همدانی • شیخ محمدحسین کاظمی |
| محل تحصیل | نجف |
| اجازه اجتهاد از | آخوند خراسانی • میرزای نائینی |
| تألیفات | المواهب السنیه (۲ جلد) • جامع الفوائد • تنبیه الغافلین (ردِّ وهابیان) • الوجیز فی تفسیر آیات الاحکام • العدة فی رجال الشیعه • سیماء الصلحاء در ردّ نظریه سید محسن امین |
| فعالیتهای اجتماعی-سیاسی | |
| سیاسی | دیدار با شاهزاده فیصل و دولت عربی در دمشق و تأکید بر پیوستن به وحدت سوریه و استقلال از قیمومیت فرانسه |
| اجتماعی | ساخت حسینیه النادی الحسینی |
شیخ عبدالحسین صادق عاملی (۱۲۷۹‑۱۳۶۱ق/۱۸۶۲‑۱۹۴۲م)، عالم دینی، ادیب و شاعر شیعه اهل لبنان از خاندان علمی جبلعامل بود. او پس از تحصیل در نجف و دریافت گواهی اجتهاد از آخوند خراسانی و میرزای نائینی، به زادگاه خود بازگشت و به تأسیس نخستین حسینیه در شهر نبطیه (النادی الحسینی) در سال ۱۳۲۷ق اقدام نمود که به مرکزی برای عزاداری و فعالیتهای مذهبی و ملی تبدیل شد. صادق با ساخت مساجد و مدارس دینی به گسترش معارف اسلامی پرداخت و در عرصه سیاسی نیز با بیعت با دولت عربی دمشق (۱۹۱۹م)، بر استقلال از قیمومیت فرانسه تأکید کرد.
مناظره فقهی او با سید محسن امین درباره مسئله قمهزنی و چاپ ردّیهای بر او، از اتفاقات دوران زندگی او گزارش شده است. اشعار وی با موضوعات مدح، مرثیه و عرفان، گرایشهای نوگرایانهای را نیز دربردارد و تألیفات متعددی در فقه، تفسیر، رجال و کلام از او برجای مانده است.
جایگاه علمی، دینی و سیاسی
شیخ عبدالکریم صادق، عالمی ادیب، شاعر، پرهیزگار، مصلح و مورداعتماد از خاندانی علمی و باسابقه در شعر و ادب معرفی گردیده که سالها در نجف و لبنان به ارشاد پرداخت و در شهر نبطیه به جایگاهی والا و دارای تقوا و صفات پسندیده توصیف شده است.[۱] درباره او آمده است که بهعنوان یک چهره تأثیرگذار علمی و فکری، با تولیدات علمی و تأکید بر ضرورت آموزش، در مناطق خیام و نبطیه مؤثر بود و اندیشهاش فراتر از این مناطق نیز گسترش یافت.[۲] محمدمهدی شمسالدین او را در زمره عالمانی شمرده که در سطح عامه مردم بروز و ظهور داشته است[۳] و آخوند خراسانی و میرزای نائینی، دو فقیه شیعه، بر اجتهاد او گواهی دادند.[۴]
تأسیس حسینیه نبطیه (النادی الحسینی) مهمترین اقدام او دانسته شده است که عنوان نخستین حسینیه در جبلعامل و کل شامات در سال ۱۹۰۹م (۱۳۲۷ق) را به خود گرفت.[۵] این مرکز به پایگاهی برای عزاداری حسینی، برگزاری دستههای شیعی، مراسم مذهبی، ملی و میهنی تبدیل شد.[۶] گفته شده که شیخ عاملی با بهرهگیری از ضعف و مشغولیت مقامات عثمانی در جنگ جهانی اول، این آیینها را آشکار ساخت و در فرهنگ شیعه منطقه ادغام کرد.[۷]
وی همچنین مسجد و مدرسه علوم دینی در منطقه خیام لبنان بنا نهاد؛ در نبطیه نیز مساجدی ساخت و به اقامه نماز جماعت و وعظ پرداخت.[۸] صادق در فعالیت سیاسی نیز حضور داشت و در ۱۵ مه ۱۹۱۹م، از سوی بزرگان جبلعامل مأمور شد تا با شاهزاده فیصل و دولت عربی در دمشق بیعت کند و بر پیوستن به وحدت سوریه و استقلال از قیمومیت فرانسه تأکید ورزد.[۹]
مخالفت با سید محسن امین
یکی از موارد مهم دوران شیخ عبدالحسین صادق، مخالفت او با سید محسن امین درباره حکم شرعی قمهزنی و برخی دیگر از رسوم عزاداری گزارش شده است.[۱۰] سید محسن امین در رساله «التنزیه لأعمال الشبیه» که در سال ۱۳۴۷ق منتشر شد، این اعمال را بهدلیل نداشتن مستند معتبر در روایات، ایجاد ضرر جانی و وهن مذهب، حرام و از تلبیسات شیطان دانست و به نُه مورد انحراف در عزاداریها مانند دروغگویی، نوحهخوانی با حالت غناء و استفاده از آلات لهو اعتراض کرد. در مقابل، شیخ عبدالحسین صادق در رساله «سیماء الصلحاء» از این شعائر دفاع کرد و با ردّ دیدگاه امین، زمینه را برای گسترش قمهزنی در آن دوران فراهم ساخت.[۱۱]
رالف رزقالله، نویسنده و روانشناس لبنانی، در نقد این رویکرد عبدالحسین صادق معتقد است که او برخلاف سید محسن امین، از شعائر مذهبی بهعنوان ابزاری برای قدرت و جلب وفاداری سیاسی مردم استفاده میکرد تا شیعیان را حول خود متحد کند.[۱۲]
مراسم بزرگداشت
مراسم بزرگداشتی پس از سالها توسط انجمن احیای میراث علمی امام صادق(ع)، النادی الحسینی و شهرداری نبطیه با حضور شخصیتهای مذهبی، سیاسی، قضایی و نظامی لبنان برگزار شد. شیخ حسن بغدادی (رئیس انجمن و عضو شورای مرکزی حزبالله) در سخنرانی خود بر نقش شیخ عبدالحسین صادق در احیای شعائر حسینی، تحقیقات فقهی و اخلاص و دلسوزی برای اسلام و مسلمانان تأکید کرد.[۱۳]
زندگینامه
عبدالحسین بن ابراهیم بن صادق بن ابراهیم المخزومی العاملی، در صفر ۱۲۷۹ق (۱۸۶۲م) در نجف اشرف به دنیا آمد[۱۴] و خاندان او از خاندانهای علمی و ادیب شیعه بودند.[۱۵] عموی او شیخ ابراهیم صادق، شاعر مشهوری است که قصیده علویه عینیه را سروده که با خط نقره بر سنگی نوشته شده و بر ضریح امام علی(ع) نصب گردیده و از جمله قصاید نفیس بهشمار میرود. جدّ پدری او نیز شاعر نامدار شیخ ابراهیم یحیی، شاعر ملیگرا و صاحب تابلوهای هنری است.[۱۶] همچین در گزارشهای خبری گفته شده که همنام او شیخ عبدالحسین صادق، از علمای شاخص لبنان و امام جمعه نبطیه، از نوادگان اوست.[۱۷]
تحصیلات
عبدالحسین صادق، تحصیلات مقدماتی را در مدارس جبلعامل در مَجدَل سِلم، عَیْتا و کَفرا به پایان رساند و علوم عربی، معانی و بیان را نزد اساتید محلی فراگرفت.[۱۸] برای تکمیل دوره عالی دروس حوزوی، در حدود سال ۱۳۰۰ق به نجف رفت و نزد عالمانی چون میرزا حسین خلیلی، میرزای رشتی، شیخ محمد طه نجف، شیخ رضا همدانی، شیخ محمدحسین کاظمی و چند تن دیگر شاگردی کرد.[۱۹] او پس از دریافت گواهی اجتهاد، در حدود ۱۸۹۸م (۱۳۱۶ق) به جبل عامل بازگشت.[۲۰]
در کتاب تاریخ النجف الاشرف آمده است که در سالهای حضور او در نجف، خانهاش در محله مشراق، همجوار خانههای سید محمد بحرالعلوم و سید محمد قزوینی بود که در درگیری و نزاع بین دو طایفه عرب بهنامهای زُگُرت و شُمُرت به تاراج رفت و شیخ عاملی درباره این واقعه شعری سرود.[۲۱]
درگذشت
شیخ عبدالحسین صادق در ۱۲ ذیالحجه ۱۳۶۱ق (۱۹۴۲م) در نبطیه درگذشت و در حسینیه خودش به خاک سپرده شد.[۲۲] درگذشت او با سوگسرایی شاعران و بازتاب گسترده در مطبوعات عربی همراه بود.[۲۳]
اشعار و ویژگیهای شعری
شیخ عبدالحسین صادق را در زمره شاعران مشهور شمردهاند که اشعارش بهدلیل متانت و شیوایی دارای شهرت است و آن را سرشار از نکات ادبی و ابعاد هنری متناسب با موقعیتها توصیف کردهاند.[۲۴] او موضوع عاشورا را با شور و شوقی حماسی در اشعارش بررسی کرده و چند قصیده در این باره سروده است.[۲۵] از سوی دیگر، داستانی نقل شده که شیخ عبدالحسین، امام صادق(ع) را در خواب دید و بیتی در رثای حسینی توسط آن حضرت به او تکمیل شد.[۲۶]
اشعار او شامل مدح پیامبر(ص)، مرثیه اهلبیت(ع)، توصیف فناوریهای نوین (کشتی بخار، تلگراف، قطار) و نیز منظومه «خورشید و بنیعبدشمس» با نقد تاریخی است.[۲۷] فهرست موضوعی اشعار وی شامل غرور، حسرت، عرفان، ستایش، دعوت به اصلاح و مرثیه دستهبندی شده است.[۲۸]
بیت مشهوری از او در رثای امام حسین(ع) به یادگار مانده است:
شیخ عبدالحسین صادق در طول زندگیاش هرگز شعرهایش را چاپ نکرد و پسرش حبیب صادق (محقق و فعال سیاسی و فرهنگی) اشعار خطی را گردآوری، ویرایش و منتشر کرد.[۲۹] جلد اول «عَرْفُ الوَلاء» (بیروت، ۱۹۵۶)، جلد دوم «سقط المطاع» (چاپ العصریه، صیدا) و جلد سوم نظرات و مناظرات نام دارد.[۳۰] همچنین قطعاتی از اشعار او در کتاب «شعراء الغری» و مجله لبنانی «العرفان» منتشر شده است.[۳۱]
تألیفات علمی
آثار عبدالحسین صادق شامل تألیفات فقهی، ادبی، تاریخی و کلامی است که بازتابدهنده وقایع سیاسی و اجتماعی زمان اوست:[۳۲]
- المواهب السنیه (۲ جلد)
- سقط المتاع
- عرف الولاء (مجموعه اشعار)
- جامع الفوائد
- تنبیه الغافلین (ردِّ وهابیان)
- الوجیز فی تفسیر آیات الاحکام
- العدة فی رجال الشیعه
- اشعار در مورد ارث، ردیه بر مخالفان
- النظارات و المنظرات (تأملات و مناظرات) – نسخه خطی
- خصائص صالحان (با سبکی موفق هرچند مختصر).[۳۳]
پانویس
- ↑ خاقانی، الکوکب الدری من شعراء الغری، ۱۴۲۲ق، ص۳۷۹؛ شبر، ادب الطف، ۱۴۰۹ق، ج۱۰، ص۲۷۳ ج۹، ص۲۲۹؛ مهنا، مشاهیر الشعراء والادباء، ۱۴۱۰ق، ص۱۴۲.
- ↑ ابوصیبع، جبل عامل فی العهد العثمانی، ۲۰۱۷م، ص۱۸۵.
- ↑ قبلان، عصر الامام: الامام موسی الصدر ...، ۱۴۳۷ق، ص۱۳۰.
- ↑ شبر، ادب الطف، ۱۴۰۹ق، ج۹، ص۲۲۹.
- ↑ مهنا، مشاهیر الشعراء والادباء، ۱۴۱۰ق، ص۱۴۲؛ طباجه عدنان، «التطبیر: حرام.. أم ضرر حلال کعادة التدخین؟»، سایت السفیر.
- ↑ شبر، ادب الطف، ۱۴۰۹ق، ج۹، ص۲۲۹؛ «احتفال تکریمی للعلامة الراحل الشیخ عبدالحسین صادق» خبرگزاری العهد.
- ↑ طباجه عدنان، «التطبیر: حرام.. أم ضرر حلال کعادة التدخین؟»، سایت السفیر.
- ↑ مرون، حرکة الاصلاح الشیعی، ۲۰۰۸م، ص۵۲۲؛ مهنا، مشاهیر الشعراء والادباء، ۱۴۱۰ق، ص۱۴۲.
- ↑ «احتفال تکریمی للعلامة الراحل الشیخ عبدالحسین صادق» خبرگزاری العهد.
- ↑ مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۱۱۳؛ طباجه عدنان، «التطبیر: حرام.. أم ضرر حلال کعادة التدخین؟»، سایت السفیر.
- ↑ حسون، قراءة فی رسالة التنزیه (للسید محسن الأمین)، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۲۰؛ حسون، رسائل الشعائر الحسینیة، ۱۴۴۱ق، ج۱، ص۱۰۹و۱۱۰؛ کورانی، الانتصار، ۱۴۳۴ق، ج۹، ص۴۳۴.
- ↑ حسن، طقوس التشیع، ۲۰۱۴م، ص۶۹۴و۶۹۵.
- ↑ «احتفال تکریمی للعلامة الراحل الشیخ عبدالحسین صادق» خبرگزاری العهد.
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۲۸۹.
- ↑ شبر، ادب الطف، ۱۴۰۹ق، ج۱۰، ص۲۷۳.
- ↑ مهنا، مشاهیر الشعراء والادباء، ۱۴۱۰ق، ص۱۴۲.
- ↑ «تجلیل امام جمعه شهر نبطیه از ایران برای دفاع از کیان اسلام و اهل بیت(ع)»، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی.
- ↑ مرون، حرکة الاصلاح الشیعی، ۲۰۰۸م، ص۵۲۲؛ مهنا، مشاهیر الشعراء والادباء، ۱۴۱۰ق، ص۱۴۲.
- ↑ شبر، ادب الطف، ۱۴۰۹ق، ج۹، ص۲۲۹؛ غروی، مع علماء النجف الاشرف، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۲۱۵؛ مرون، حرکة الاصلاح الشیعی، ۲۰۰۸م، ص۵۲۲.
- ↑ «عبدالحسین صادق»، بوابة الشعراء.
- ↑ حرزالدین، تاریخ النجف الاشرف، ۱۳۸۵ش، ج۳، ص۸۱.
- ↑ مقرم، وفاة الصدیقة الزهراء، ۱۴۳۵ق، ص۱۸۶.
- ↑ شبر، ادب الطف، ۱۴۰۹ق، ج۹، ص۲۳۰؛ جمعی از بانوان، گلشن ابرار بانوان، ۱۳۹۴ش، ج۳، ص۷۸.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۴۳۵؛ حرزالدین، معارف الرجال، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۴۲؛ حسون، رسائل الشعائر الحسینیة، ۱۴۴۱ق، ج۱، ص۱۰۸.
- ↑ نورالدین، عاشوراء فی الادب العاملی المعاصر، ۱۴۰۸ق، ص۱۰۱.
- ↑ شبر، ادب الطف، ۱۴۰۹ق، ج۹، ص۲۲۹.
- ↑ شبر، ادب الطف، ۱۴۰۹ق، ج۹، ص۲۳۰.
- ↑ حسین بن حمزه، «العلّامة عبد الحسین صادق شاعر التصوّف والحنین والدعوة إلی الإصلاح»، سایت الاخبار.
- ↑ حسین بن حمزه، «العلّامة عبد الحسین صادق شاعر التصوّف والحنین والدعوة إلی الإصلاح»، سایت الاخبار.
- ↑ مجموعة من الباحثین، دور العلماء الشیعة بلبنان و الشام فی العلوم الإسلامیة، ۲۰۱۸م، ص۱۱۰؛ نورالدین، عاشوراء فی الادب العاملی المعاصر، ۱۴۰۸ق، ص۱۰۱؛ حسین بن حمزه، «العلّامة عبد الحسین صادق شاعر التصوّف والحنین والدعوة إلی الإصلاح»، سایت الاخبار.
- ↑ «عبدالحسین صادق»، بوابة الشعراء.
- ↑ «احتفال تکریمی للعلامة الراحل الشیخ عبدالحسین صادق» خبرگزاری العهد.
- ↑ شبر، ادب الطف، ۱۴۰۹ق، ج۹، ص۲۲۹؛ غروی، مع علماء النجف الاشرف، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۲۱۵؛ مرون، حرکة الاصلاح الشیعی، ۲۰۰۸م، ص۵۲۲؛ حسین بن حمزه، «العلّامة عبد الحسین صادق شاعر التصوّف والحنین والدعوة إلی الإصلاح»، سایت الاخبار.
منابع
- امین، سید محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دار التعارف، ۱۴۰۳ق.
- حرزالدین، محمد، معارف الرجال، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ۱۴۰۵ق.
- جمعی از بانوان، گلشن ابرار بانوان؛ زندگی بانوان فرهیخته شیعه، قم، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۹۴ش.
- حسن، حمزه، طقوس التشیع؛ الهویة و السیاسة، بیروت، مؤسسة الانتشار العربی، ۲۰۱۴م.
- خاقانی، علی، الکوکب الدری من شعراء الغری، بیروت، دار المحجة البیضاء، ۱۴۲۲ق.
- شبر، جواد، ادب الطف او شعراء الحسین، بیروت، دارالمرتضی، ۱۴۰۹ق.
- مهنا، عبدالله علی، مشاهیر الشعراء والادباء، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- ابوصیبع، سیف نجاح، جبل عامل فی العهد العثمانی 1882 - 1914، دار الرافدین، ۲۰۱۷م.
- غروی، محمد، مع علماء النجف الاشرف، بیروت، دار الثقلین، ۱۴۲۰ق.
- قبلان، عبد الامیر، عصر الإمام: الإمام موسی الصدر و المسألة الشيعية في لبنان : إشکالية الظاهرة و الدور، بیروت، دار المحجة البیضاء، ۱۴۳۷ق.
- حسون، محمد، قراءة فی رسالة التنزیه (للسید محسن الأمین)، قم، سعید بن جبیر، ۱۴۲۳ق.
- حسون، محمد، رسائل الشعائر الحسینیة، قم، دلیل ما، ۱۴۴۱ق.
- کورانی، علی، الانتصار، بیروت، دار السیرة، ۱۴۳۴ق.
- مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی احوال الرجال، قم، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، ۱۳۸۱ش.
- مجموعة من الباحثین، دور العلماء الشیعة بلبنان و الشام فی العلوم الإسلامیة، دار النشر الإمام علي بن أبي طالب، ۲۰۱۸م.
- نورالدین، حسن، عاشوراء فی الادب العاملی المعاصر، بيروت، الدار الاسلاميه، ۱۴۰۸ق.
- مرون، سابرینا، حرکة الاصلاح الشیعی، بیروت، دار النهار، ۲۰۰۸م.
- حرزالدین، محمدحسین، تاریخ النجف الاشرف، قم، دلیل ما، ۱۳۸۵ش.
- مظاهری، محسن حسام، رسانه شیعه، جامعهشناسی آیینهای سوگواری و هیأتهای مذهبی در ایران، تهران، شرکت چاپ و نشر بینالملل، ۱۳۸۷ش.
- مقرم، عبدالرزاق، وفاة الصدیقة الزهراء، نجف، المطبعة الحیدریة، ۱۴۳۵ق.
- «عبدالحسین صادق»، بوابة الشعراء، تاریخ بازدید: ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ش.
- حسین بن حمزه، «العلّامة عبد الحسین صادق شاعر التصوّف والحنین والدعوة إلی الإصلاح»، سایت الاخبار، تاریخ انتشار: ۷ فوریه ۲۰۰۸م، تاریخ بازدید: ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «احتفال تکریمی للعلامة الراحل الشیخ عبدالحسین صادق» خبرگزاری العهد، تاریخ انتشار: ۲۸ آوریل ۲۰۱۳م، تاریخ بازدید: ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ش.
- طباجه عدنان، «التطبیر: حرام.. أم ضرر حلال کعادة التدخین؟ حکایة عاشوراء النبطیة من المسرحیة.. الی الدم الذی یسیل من الرؤوس حزناً»، سایت السفیر، تاریخ انتشار: ۳۰ ژانویه ۲۰۰۷م، تاریخ بازدید: ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «تجلیل امام جمعه شهر نبطیه از ایران برای دفاع از کیان اسلام و اهل بیت(ع)»، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ش.