محمدحسن آشتیانی
 | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | محمدحسن آشتیانی |
| تاریخ تولد | ۱۲۴۸ق |
| محل زندگی | تهران |
| تاریخ وفات | ۲۸ جمادیالاول ۱۳۱۹ق |
| محل دفن | حرم امام علی(ع) |
| شهر وفات | تهران |
| خویشاوندان سرشناس | مرتضی آشتیانی • مصطفی آشتیانی • هاشم آشتیانی • میرزا احمد آشتیانی |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | شیخ مرتضی انصاری • ملا اسدالله بروجردی • سید محمدشفیع جاپلقی |
| شاگردان | محمدعلی شاهآبادی • محمد فیض قمی • علیاکبر حکمی یزدی • علیاکبر نهاوندی • ابوالقاسم کبیر قمی |
| محل تحصیل | بروجرد • حوزه علمیه نجف |
| فعالیتهای اجتماعی-سیاسی | |
| سیاسی | مخالفت با امتیاز تنباکو و همراهی با تحریم تنباکو |
| اجتماعی | تولیت موقوفات مدرسه علمیه مروی |
محمدحسن آشتیانی (۱۲۴۸ـ۱۳۱۹ق)، از فقیهان شیعه تهران در دوره قاجار بود. وی در ۱۲۴۸ق در آشتیان زاده شد و در سهسالگی پدرش را از دست داد.[۱] میرزا محمدحسن در ۱۳سالگی به بروجرد رفت و حدود چهار سال نزد ملا اسدالله بروجردی و ۱۸ ماه نزد سید محمدشفیع جاپلقی، فقه، اصول و ادبیات آموخت و همزمان به تدریس پرداخت.[۲] او در ۱۲۶۵ق، به نجف رفت و در درس شیخ مرتضی انصاری شرکت کرد. آشتیانی به سبب توانایی در تقریر و نگارش مطالب درس انصاری، به «لسانالشیخ» شهرت یافت.[۳]
دقت در مباحث اجتهادی، شیوایی بیان و توانایی در تقریر مباحث علمی از ویژگیهای علمی آشتیانی دانسته شده است.[۴] از آثار آشتیانی میتوان به بحرالفوائد فی شرح الفرائد، رسالة فی الاجزاء، مباحث الالفاظ، رسالة فی قاعده نفی العسر و الحرج، کتاب القضاء و الشهادات، رسالة فی حکم اوانی الذهب و الفضه، ازاحة الشکوک عن حکم اللباس المشکوک، کتاب الاجاره، کتاب الخلل فی الفقه، کتاب الوقف، کتاب الخمس، کتاب الزکات، کتاب الرهن و کتاب الغصب اشاره کرد. بهگفته آقابزرگ تهرانی، بحرالفوائد فی شرح الفرائد در میان حدود ۴۰ حاشیه بر فرائد الاصول، از پرمایهترین و مفیدترین آثار است.[۵]
آشتیانی پس از درگذشت شیخ انصاری، در ۱۲۸۲ق، به تهران آمد و به تدریس فقه و اصول پرداخت. از شاگردان او میتوان محمدعلی شاهآبادی، محمد فیض قمی، علیاکبر حکمی یزدی، علیاکبر نهاوندی و ابوالقاسم کبیر قمی را نام برد. منابع، آشتیانی را از زمان ورود به ایران تا پایان عمر، مرجع احکام شرعی معرفی کردهاند.[۶]
توجه به مسائل اجتماعی و جایگاه او میان مردم تهران و دیگر مناطق ایران گزارش شده است.[۷] در رجب ۱۳۰۷ق، پس از واگذاری امتیاز انحصاری خرید و فروش توتون و تنباکو به یک شرکت انگلیسی، آشتیانی همراه با شماری از علمای تهران با این امتیاز مخالفت کرد و پیامدهای آن را با ناصرالدین شاه قاجار و امینالسلطان مطرح کرد.[۸] پس از صدور حکم تحریم میرزای شیرازی، آشتیانی در تهران به انتشار حکم و همراهی با اعتراضهای عمومی پرداخت.[۹] با افزایش فشار حکومت برای لغو حکم، وی اعلام کرد که رفع آن در اختیار او نیست. پس از آنکه ناصرالدین شاه او را میان ترک تهران و کشیدن علنی قلیان مخیر کرد، آشتیانی ترک تهران را برگزید و شماری از علما نیز برای همراهی با او آماده شدند. اعتراضهای گسترده پس از این رویداد به لغو امتیاز انجامید.[۱۰] پس از لغو امتیاز، آشتیانی رفع حکم تحریم را منوط به نظر میرزای شیرازی دانست.[۱۱]
محمدحسن آشتیانی چهار پسر و یک دختر داشت: فاطمه آقازادهخانم، مادرِ مهدی آشتیانی؛ مرتضی آشتیانی، فقیه و مدرس حوزه؛ مصطفی آشتیانی، ملقب به «افتخارالعلماء» و متخلص به «صهبا»، از فعالان جنبش مشروطیت؛ هاشم آشتیانی، نماینده تهران در دورههای سوم تا هشتم مجلس شورای ملی؛ احمد آشتیانی، فقیه و حکیم متخلص به «واله».
آشتیانی در سالهای پایانی زندگی، تولیت موقوفات مدرسه علمیه مروی را بر عهده داشت.[۱۲] او ۲۸ جمادیالاول ۱۳۱۹ق، هنگام قرائت زیارت جامعه کبیره در تهران درگذشت. پیکرش برای انتقال به نجف، در جوار عبدالعظیم حسنی به امانت گذاشته شد و سپس به نجف منتقل و در حرم امام علی(ع)، دفن شد. بنابر گزارش فرزندش مرتضی آشتیانی، پیکر محمدحسن، پس از ۸ ماه، سالم مانده بود.[۱۳]
پانویس
- ↑ آقابزرگ تهرانی، نقباء البشر، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۳۸۹؛ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۲۷.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۳۷؛ آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۳۹۰؛ استادی، چهل مقاله، ۱۳۷۱ش، ص۵۹۷.
- ↑ انصاری قمی، اختران فقاهت، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۳۲۲؛ استادی، چهل مقاله، ۱۳۷۱ش، ص۵۹۷.
- ↑ جناتی، ادوار اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی، ۱۳۷۲ش، ص۳۹۹.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۴۴.
- ↑ تفضلی و فضایلی جوان، فرهنگ بزرگان اسلام و ایران، ۱۳۷۲ش، ص۴۹۴.
- ↑ آشتیانی، سیمای آشتیان، ۱۳۷۵ش، ص۴۹.
- ↑ آدمیت، شورش بر امتیازنامه رژی، ۱۳۶۰ش، ص۱۵ـ۶۴.
- ↑ آدمیت، شورش بر امتیازنامه رژی، ۱۳۶۰ش، ص۱۵ـ۶۴.
- ↑ آدمیت، شورش بر امتیازنامه رژی، ۱۳۶۰ش، ص۱۵ـ۶۴.
- ↑ مجله حوزه، ش۵۰ و ۵۱، ص۲۲۷، به نقل از قرارداد رژی، ص۱۲۳.
- ↑ استادی، چهل مقاله، ۱۳۷۱ش، ص۶۰.
- ↑ شریفرازی، اختران فروزان ری و طهران، ص۱۷۳؛ استادی، چهل مقاله، ۱۳۷۱ش، ص۲۶؛ شریفرازی، کرامات صالحین، ۱۳۷۶ش، ص۳۲۰؛ مهدیپور، اجساد جاویدان، ۱۳۸۶ش، ص۲۵۷؛ قمی، فوائد الرضویه، ۱۳۲۷ش، ج۱، ص۶۷؛ شیبانی، منتخب التواریخ، ۱۳۶۶ش، ص۱۹۲.
منابع
- آدمیت، فریدون، شورش بر امتیازنامه رژی، تهران، نشر پیام، ۱۳۶۰ش.
- آشتیانی، محسن، سیمای آشتیان، مشهد، فقه، ۱۳۷۵ش.
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشیعة و هو نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، به تحقیق عبدالعزیز طباطبائی و محمد طباطبائی بهبهانی، مشهد، دار المرتضی للنشر، ۱۴۰۴ق.
- استادی، رضا، چهل مقاله، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، ۱۳۷۱ش.
- امین، محسن، اعیان الشیعه، بیروت، نشر دارالتعارف، ۱۴۰۳ق.
- انصاری قمی، ناصرالدین، اختران فقاهت، قم، انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۵ش.
- بامداد، مهدی، تاریخ رجال ایران، تهران، نشر زوار، ۱۳۴۷ـ۱۳۵۳ش.
- تفضلی، آذر و مهین فضایلی جوان، فرهنگ بزرگان اسلام و ایران، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲ش.
- تیموری، ابراهیم، تحریم تنباکو، تهران، انتشارات جیبی، ۱۳۶۱ش.
- جناتی، محمدابراهیم، ادوار اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی، تهران، سازمان انتشارات کیهان، ۱۳۷۲ش.
- شریفرازی، محمد، اختران فروزان ری و طهران، قم، مکتبه الزهرا، بیتا.
- شریفرازی، محمد، کرامات صالحین، تهران، انتشارات حاذق، ۱۳۷۶ش.
- شیبانی، ابراهیم، منتخب التواریخ، تهران، انتشارات محمدعلی علمی، ۱۳۶۶ش.
- قمی، عباس، فوائد الرضویه، تهران، انتشارات مرکزی، ۱۳۲۷ش.
- کحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۹۵۷م.
- مدرس، محمدعلی، ریحانه الادب، تبریز، انتشارات شفق، چاپ دوم، ۱۳۴۶ش.
- مهدیپور، علیاکبر، اجساد جاویدان، تهران، انتشارات حاذق، ۱۳۸۶ش.