مقاله قابل قبول
کپی‌کاری از منابع خوب
استناد ناقص

آقا جمال خوانساری

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
آقا جمال خوانساری
اطلاعات فردی
نام کامل: جمال الدّین محمد بن حسین بن محمد خوانساری
لقب: آقا جمال خوانساری
تاریخ وفات: ۱۱۲۵ق
محل دفن: قبرستان تخت فولاد
شهر وفات: اصفهان
خویشاوندان
سرشناس:
محقق خوانساری
استادان: محقق خوانساریمحمد باقر سبزواری
شاگردان: آقا محمد اکمل اصفهانیملا رفیع مشهدیمیرکبیر
اجازه روایت از: محمدتقی مجلسی
تألیفات: کلثوم ننه • رساله‌های جداگانه‌ای در ابواب فقه • ترجمه و حواشی کتاب‌های فقهی و کلامی
سایر: ریاست حوزه تدریس اصفهان
سیاسی: ارتباط و مشاوره به شاهان صفوی
اجتماعی: منصب قضاوت

جمال الدّین محمد بن حسین بن جمال الدّین محمد خوانساری معروف به آقا جمال خوانساری (درگذشت ۱۱۲۵ق)، از شاگردان مجلسی اول و از علمای شیعه در قرن دوازدهم قمری. از وی آثاری در علوم مختلف از جمله فقه و کلام بر جای مانده است، اما کتاب کلثوم ننه در میان مردم مشهورتر است. آقا محمد اکمل اصفهانی و ملا رفیع مشهدی از شاگردان او بوده‌اند.

نسب، نام و درگذشت

آقا جمال از فرزندان آقا حسین خوانساری است. تاریخ تولد وی در دست نیست اما با توجه به تصریح افندی به اقامت پدر وی، آقا حسین خوانساری در اصفهان[۱]، می‌توان از آن شهر به عنوان زادگاه وی سخن گفت. نصر آبادی[۲] و خوانساری[۳] از مهاجرت آقاحسین در آغاز جوانی و پیش از بلوغ به اصفهان سخن گفته‌اند. نام وی محمد و شهرت وی آقا جمال است. عبدالله مامقانی درگذشت او را در ۱۱۲۱ق ذکر می‌کند[۴] که درست به نظر نمی‌رسد. او را در آرامگاه پدرش، که به وسیله شاه سلیمان صفوی در تخت فولاد اصفهان ساخته شده بود، به خاک سپردند.[۵]

تحصیلات

آقا جمال، در حوزه علمیه اصفهان نزد پدرش آقاحسین محقق خوانساری، داییاش محقق سبزواری نویسنده ذخیرة المعاد فی شرح الارشاد و محمد تقی مجلسی درس خواند و سپس در همان حوزه به تدریس علوم معقول و منقول پرداخت.

آقاجمال از علمای طراز اول و مدرّسان برجسته آن دوران اصفهان شمرده میشد، به گونه‌ای که در زمان خود ریاست حوزه تدریس اصفهان را به عهده داشت.[۶] علمایی چون آقا محمد اکمل اصفهانی و ملا رفیع مشهدی از شاگردان وی بودند.

تصویر کتاب عقائد النساء یا کلثوم ننه آقا جمال خوانساری

مقام روایی

گفته شده که از ملا محمد تقی مجلسی اجازه نقل حدیث داشته است.[۷] اردبیلی او را دارای مقامی بلند و از راویان فقه خوانده است.[۸] شیخ یوسف بحرانی صاحب الحدائق الناضرة او را از مشایخ خود در نقل حدیث برشمرده است.[۹]

آثار

مرقد آقا جمال و پدرش آقا حسین خوانساری در تکیه آقا حسین خوانساری در تخت فولاد

آقا جمال دارای آثار است که برخی از آنها به چاپ رسیده و تقریباً همه آنها در کتابخانه‌های ایران (و بعضاً بیرون از ایران) موجود است. این آثار عبارتند از:

نوشتار اصلی: کلثوم ننه

عقایدالنساء یا کلثوم ننه، کتابی طنزآمیز در نقد دینداری عامیانه و باورهای خرافی رایج میان زنان در دوره صفویه است. این کتاب قدیمی‌ترین سند مکتوب درباره اخلاق، آداب و رسوم زنان عامی ایران است. خرافه ستیزی انگیزه تالیف بوده است. کتاب به زبان‌های انگلیسی، فرانسوی و ترکی آذربایجانی ترجمه شده است.[۱۰]

دیگر آثار او عبارت است از:

  1. اصول الدّین
  2. اعتقادات
  3. تاج التّراجم یا موائدالرّحمن
  4. ترجمه الفصول المختارة من العیون و المحاسن
  5. ترجمه مفتاح الفلاح
  6. حاشیه بر حاشیه شرح جدید تجرید
  7. حاشیه بر شرح لمعه
  8. حاشیة علی شرح المختصر
  9. حاشیة علی الشفاء
  10. ترجمه شرح غررالحکم
  11. رساله در جبر و اختیار
  12. رساله فی صلوةالجمعة
  13. رساله فی الطینة
  14. رساله فی کراهة العادات و انها باعتبار وصفها لا بذاتها
  15. رساله در نیت
  16. منشآت.

فعالیت اجتماعی -سیاسی

آقا جمال نزد شاهان صفوی منزلت ویژه‌ای داشت. درباره مناسبات او با حکومت صفوی می‌توان به حضورش در مراسم بر تخت نشستن شاه سلطان حسین صفوی، مشاوره به شاه برای انتخاب شیخ الاسلام وقت اصفهان در ۱۱۱۵ق که به انتخاب میرمحمد صالح خاتون آبادی منجر شد، همراهی او و محمدباقر خاتون آبادی سلطان حسین را در سفر به مشهد در ۱۱۱۹ق و دادن خلعت به او در ۱۱۲۰ اشاره کرد.[۱۱] او همچنین مدتی منصب قضاوت را بر عهده داشت[۱۲] و بر پیکر علامه مجلسی نماز گزارد.[۱۳]

به سبب مقام علمی و بیان رسای وی که به دور از پیچیدگی‌های مرسوم علمی بود، برخی شاهان صفوی، ترجمه یا شرح برخی کتاب‌های عربی را از او در خواست می‌کردند.[۱۴] و گاهی پرسش‌های فقهی و اعتقادی را با او در میان می‌نهادند، او نیز در پاسخ بدان‌ها رسائلی تألیف می‌کرد. رساله خمس و رساله مزار از این نمونه است.

پانویس

  1. افندی اصفهانی، ریاض العلماء، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۵۷.
  2. نصرآبادی، تذکره نصرآبادی، ۱۳۷۸ش، ص۲۲۱.
  3. خوانساری، روضات الجنات، مکتبة اسماعیلیان، ج۲، ص۳۵۰.
  4. مامقانی، تنقیح‌المقال، ۱۳۴۹ش، ج۱، ص۲۳۰.
  5. حر عاملی، امل‌الآمل، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۵۷.
  6. مهدوی، تذکرةالقبور، ۱۳۴۹ش، ص۲۳۸.
  7. تنکابنی، قصص‌العلماء، اسلامیه، ص۲۶۵.
  8. اردبیلی، جامع‌الرّواه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۶۴.
  9. بحرانی، لؤلؤه البحرین، مؤسسه آل البیت، ص۹۰.
  10. خوانساری، کلثوم ننه، انتشارات مروارید، ص۲۴.
  11. جعفریان، دوازده رساله فقهی، ۱۳۸۱ش، ص۶۸۰؛ خاتون آبادی، وقایع السنین و الاعوام، ۱۳۵۲ش، ص۵۵۰.
  12. تنکابنی، قصص العلما، اسلامیه، ص۳۲۹.
  13. روضاتی، دوگفتار، ۱۳۸۱ش، ص۶۱.
  14. خوانساری، شرح غررالحکم، ۱۳۶۶ش، ص۲۱.

منابع

  • اردبیلی، محمد بن علی، جامع الرّواه، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۳ق.
  • افندی اصفهانی، میرزاعبدالله، ریاض العلماء، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی، ۱۴۰۱ق.
  • بحرانی، یوسف، لؤلؤه البحرین، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، قم، مؤسسه آل البیت، بی تا.
  • تنکابنی، میرزا محمد، قصص العلماء، تهران، اسلامیه، بی تا.
  • جعفریان، رسول، داوزده رساله فقهی درباره نماز جمعه در روزگار صفوی، قم، انتشارات انصاریان، ۱۳۸۱ش.
  • حر العاملی، محمدبن حسن، امل الآمل، به کوشش احمد حسینی، قم، دارالکتب الاسلامی، ۱۳۶۲ش.
  • ح‍س‍ی‍ن‍ی‌ خ‍ات‍ون‌آب‍ادی‌، عبدالحسین، وقایع السنین و الاعوام، به تصحیح محمد باقر بهبودی، تهران، انتشارات اسلامیه، ۱۳۵۲ش.
  • خوانساری، آقاجمال، شرح محقق بارع جمال الدین محمد خوانساری بر غررالحکم و دررالکلم، تصحیح جلال الدین حسینی ارموی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۶۶ش.
  • خوانساری، آقاجمال، کلثوم ننه، تهران، انتشارات مرواید، بی تا.
  • خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، قم – تهران، چاپ مکتبه اسماعیلیان، بی‌تا.
  • روضاتی، محمدعلی، دو گفتار پیرامون گوشه‌هایی از احوال و آثار علماء بزرگ خوانسار مهاجر به اصفهان و سیری در اجازه‌نامه‌ها، قم، کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران، ۱۳۷۸ش.
  • مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال، نجف، المطبعه المرتضویه، ۱۳۴۹ق.
  • مهدوی، مصلح الدین، تذکره القبور، اصفهان،انتشارات ثقفی، ۱۳۴۹ش.
  • نصرآبادی، محمدطاهر، تذکره نصرآبادی، به کوشش احمد مدقق یزدی، یزد، بی نا، ۱۳۷۸.

پیوند به بیرون